Gotikoa Euskal Herrian
Gotikoa Euskal Herrian, Europako beste lekuetan bezala, Erdi Aroan garatutako arkitektura eta arte estilo bat da. Gotiko goiztiarra eta berantiarra bereiz daitezke.
Arkitektura gotikoaren muina
Europako hainbat eskualdeetan distira nabarmena lortu zuenean, orduan iritsi zen gotikoa Euskal herrira. Giorgio Vasari-ren ustez, godoengandik iritsi zen eta horregatik gaizki deritzon “gotiko” estilo berria erromanikoaren berezko garapena izanik, ez da eragozpen egituraz eta adierazpenez guztiz desberdina izateko. Azken batean, beste espiritu batek egina baita[oh 1].
Nolanahi ere, “gotikoa arkitekturan osotasunaren muina da –idatzi zuen duela gutxi Pier Luigi Nervik–, eta eraikitzaileak garen partetik, ez dugu inoiz lortu hura gainditzea. Egituretan erabateko garbitasuna du, gaur egun guretzat inola ere errepikaezina dena”.[oh 2]
Katedrala: Eraikuntza eta apaingarriak
Eraikin paradigmatikoa da katedrala, lehengo abade-etxe erromanikoaren ordezkoa. Nabarmena da oso haren egituren berezitasuna, orain hormak galdu egin du eusgarri izatearen eginkizuna eta gangen zama toki jakinetan kokaturik, arku sistema diagonalaren eta arbotanteen bitartez, zama hori eraikinetik kanpora eramaten da. Horren ondorioz ganga ez da pieza osokoa, baizik eta elkarren artean menpeko diren lau edo sei osagaiduna, bakoitzak egitura plastiko desberdina duelarik. Horrela ondorio bi lortzen dira, estiloa berehalakoan bereizi eta ezagutzeko:
- bere bertikaltasun jarraiki eta nabaria
- eta bere argitasun bikaina.
Gurutze-ganga
Arkitekturaren historialariek luzez egin duten galdera da ea estilo berriaren ezaugarrien artean gainerakoen bereizgarri izan zitekeen muin-muineko osagairik ba ote zegoen. Aho batekoa dirudi iritzia, logikoa denez, eraikinei zabalera eta garaiera handiagoa emateko jaio eta garatu zen estiloa, “gurutze-ganga” bikainaren asmakuntzatik abiatuta.
Lehengo ertz‑ganga, arku diagonalen bidez “ikusgarriago” egin nahi izatea, edo zenbait joera gutxi-asko elkarteko eta nazionalak ala sentimenduei adierazpen aparta eman nahi izatea, egun badirudi estilo berriaren alderdi erabakigarria baino gehiago dela egituretako asmakizun baten ondorioa.[1]
Dena dela, bada gurutze-ganga eraikuntzako tresneria soil bat besterik ez dela izan uste duenik, baita egituran berrikuntza egiazkoa ertz‑gangarekin asmaturik zegoela erakutsi nahi duenik ere.
Gurutze-ganga, lehen aldiz, Durham‑go (1096‑1104) katedral erromanikoaren koruan eta Bretainia Handiko eta Normandiako beste elizetan azaldu zen.[2] Baina, Frantziako Erregearen Jabegoetan azaldu zen esperientzia erabakitzailea: Saint‑Denis basilikan (l´ile‑de‑Francen) bereziki, Suger abadeak bultzaturik nartexko eta burualdeko kaperetan gurutze-gangak jarri zituztenean. Europan zehar handik hedatu zen sistema, opus francisgenum izenez ezagutzen dena.
Gurutze-gangak eraikuntzan eskaintzen zituen abantailak zirela-eta berehala hartu zuten zistertarrek berentzat, horregatik estalgarri-sistema berriaren zabaltzaile handitzat hartu behar direlarik.
Hasieran, eliza arrunta tribunaduna zen; gerora etorriko zen “bitan banatutako horma” deritzona, triforioa sortuz eta katedralari lau maila edo solairuetako altxaera emanaz. Aurrerago, alde batera utzi ziren tribunak, bertikaltasuna areagotzeko; ondoren, gotikoaren “mural gardentasuna” iturburuari erantzunez, triforioa gardendu egin zen, eta azkenik deuseztatu egin zen erdiko habeartearen arkuteria, gainetan leihate handiak besterik gabe jasoaz, Beauvais‑eko katedralean, esaterako.
Prozedura horrekin hau adierazi nahi zen: arkitekturako atal guztiak ez zirela gotiko bihurtu ez aldi berean, ez maila berean. Gaur egun oraindik XII. mendean eraikitzen hasitako zenbait katedral handitan ikus daitekeenaren arabera, eraikinaren beheko zatiak –aldaketak artean ezin harrapatuak–, eta gurutze-gangak ezin hobeak ziren.
Beste zenbait osagarri
Katedral gotikoan, eskulturak kanpoko arkupeetan eta janbetan arkitekturatik askatu egiten dira, mukulu biribileko eta berezko balioa izateko joeran.
Barrualdean, ezarritako zutabeek nortasuna gordetzen dute eta kapitelak mendekotasunik gabekoak dira –maila desberdinetan–, aldiz, gangak sei muturrekoak eta terzeletezkoak dira.
Zutabeak laster galtzen dira oinarrietan. Denbora joan ahala, gangak, teknika izugarri bat erakutsiz, izar eta sarezko egiturak hartuz joan ziren.
Arkuetan egitura berriak azaldu ziren XV. mendean: karpanelak, eskartzanoak, konopialak. Kapitelak gero eta txikiagoak ziren, eta galdu egin zuten egituraren gorengo maila azpimarratzearen eginkizuna; gerora “landareki” apaingarriak ziren ugari, zerrenda jarraian kardu hostoz osatuz.
Idi-begi erromanikoa arrosa-leiho gotiko bihurtzen da, hiru sarrera nagusietako hormetan jarririk. Arku zorrotzeko leihate gainetan eta horman zulatutako arrosa-leiho horiek, hasieran egitura zuzenak azaltzen dituzte barruan; gerora hauek uhindu egin ziren eta diseinua aberastu, nahiz eta beren erradioen banaketa bere horretan gordetzen duten.
Gotikoaren jatorria
Aurreko kapituluan ikusi dugu erromanikoaren sorreran eragin mugatzailea izan zutela, ekonomia, gizarte, politiko eta erlijioso mailako zenbait gorabeherek. Gotikoari buruz ari garen honetan, antzeko oharrak jaso beharrean aurkitzen gara.
Artean, estilo berri baten sorreran, baldintza eta arrazoien arteko bereizketak egin behar dira nolabaiteko zorroztasun filosofiko batez hitz egiteko. Adibidez, baldintza ekonomiko eta sozialek erraztu egin zuten gotikoaren jaiotza.
BALDINTZA EKONOMIKO, SOZIAL ETA POLITIKAKOAK. Gotikoaren erro bakarra gurutze-ganga asmatzea izan zela erakusten ez da gauza oso samurra, besteak beste gotikoa ez zelako arkitekturan soilik gauzatu. Estilo berri bat da, teknika eta egitura estilistiko multzo oso korapilatsu baten heldutasun antzeko bat; lehenik Zistertar Ordenak erabilitako irtenbide arkitektoniko berrietatik letorkeen guztia gainditzen du.
Eraikuntzaren ikuspegi soiletik begiratuta, gurutze-ganga erromanikoaren eraldaketa logiko moduan hartu badaiteke ere, onartu beharrezkoa da, halaber, abiapuntu itzel horretan –hiru mendeetan zehar egitura berrien jaiotza eta garapena sustatuko dituen eragin ahaltsu horretan–, Europa mailan aldaketa nagusi batek esku hartu zuela, hau da, baldintza eta egitura ekonomiko, sozial eta batez ere politikoari eragingo zion aldaketak.
Historialariek ikusia dute Europako herrialdeen ekonomian XII. mendearen bukaera aldera gertatu zen aldaketa, Europa mendebaldean nekazal jardueran atzerapena gertatu zen arren, aurrerapen ekonomikoa are gehiago handitu baitzen. Hiribilduen sorrerarekin beste gizarte mota bat jaio zen –burgusiarena, alegia– eta artisautzan eta merkataritzan jardungo zuen talde ugari sortu ziren. Nazioarte mailan gorabehera ekonomikoa garatu egin zen, txanponen erabilerak eta Gurutzadek irekitako Ekialde Hurbileko joan-etorrirako komunikazio-bideek errazturik.
Euskal Herriari dagokionez, baldintza horiek Nafarroako eta Gaztelako erregeek erraztuak izan ziren, hiribilduak sortu eta Kantauri aldeko kaietara bideak irekitzearekin.
HIRI-INGURUA. Nekazari-giroan ere sartu zen merkataritza-sistema berri hori eta horren ondorioa izan zen hainbat taldetako harreman-aldaketa, desberdintasunak areagotu eta aurretik zuten oreka haustea ekarri baitzuen. Burgesiaren boterea zabaldu eta areagotu egin zen, aldiz, noblezia apurka ahuldu eta nekazari-giroko zapalketa-egoera larriagotu.
Dagoeneko hasia zen sistema feudalaren gainbehera eta errege-aginpidearen etengabeko indarberritzea, eta hazkunde horrek presio fiskal handiagoarekin batera, bizimodu zibil eta erlijiozkoan esku-hartze zuzenago, eraginkorrago eta ikusgarriago bat eskatzen zuen. Nekazari gehientsuenak baserriak utzi eta hirietan kokatu ziren; eta honako hauen garapena beharrezkoa izan zen: zerbitzu publiko, industriaren bulego eta merkataritzaren biltegiena; horren guztiaren eraginez hiri arkitekturaren fisonomia aldatu egin zen. Sarritan, egoera berriaren adierazle izaten zen, populazio-guneetatik aparte izaten ziren antzinako abade-etxe erromanikoen ordez, hiri erdiko katedralaren agerpena.
ZISTERTARREN ERAGINA. Arrazoizkoa dirudi, beste adierazpen moduetan erromanikoaren espiritua gainditzen sumatu aurreko jardueretan nabari den aldaketatik hasten bagara, jakinaraztea hasia zela XII. mendearen erdialdera jada deskribatu berria dugun arkitekturako tresneria hedatzen Frantziako uhartean eta, mende horretan bertan Nafarroan sartzen “monje zurien” edo San Bernardoren semeen eskutik. Espainiako kristauengan XII. mende horren erdialdera hasia zen klunitarren eraginaren gainbehera, eta horren ondorioz Donejakuerako erromesaldietan artean zuten eragina txikiagoa zen Zistertarren Ordena berriaren eraginarekin alderatuz gero”.[3]
Zister arkitektura
Nafarroako zistertarren hasierako jatorriari buruzko zalantzak handiak dira. Nafarroan, Aragoi eta Gaztelako lurren artean kokaturiko bakartegiei dagokienez, arrazoiak badira zenbait agirien benetakotasuna zalantzan jartzeko; dokumentu horien arabera, Oliba monasterioren eraikuntza Ramon Berenguer IV. kondeari zor zaio (P. Moret‑en ustez eta haren arabera) eta Tulebraskoa (serorak) nahiz Fiterokoa (fraideak), berriz, Nafarroako errege Gartzia Ramirez “Berrezarleari”.
Egia da, zistertarren erako harrizko lehen eraikuntzak Nafarroako lurretan ez zirela XII. mendearen azken herenera baino lehenago eraiki. Estilo berria monje “zurien” edilen arautegian finkatua zen jada garai horretarako,.
ESTILO NEURRITSU BATEN EZAUGARRIAK. Sobera ezaguna da San Bernardok bere Ordenako eraikuntzei erantsi zien espiritu neurritsua. Ez zuten neurri ikaragarririk onartzen, eta bai luzean nahiz garaieran ostiko-arkuak erabiltzen ez zuten lanik izan; beirate koloreztatuak, eta zoladura ikusgarriak debekatuak ziren; ikonografia ere desagerrarazia zen, eta Kristoren gurutzea besterik ez zuten izaten.
Gurutzezko oinplanoa hautatu zuten, burualde angeluzuzena emanaz; deanbulatorioa edo ingurubidea eta kaperak ere angeluzuzenekoak. Traseptoak modu bereko hainbat kapera zituen, bere bi besoetan eginak.
Estalkiak hasieran parpain-arkudun kanoi‑gangak, xumetasun handiko gurutze‑gange bihurtu ziren. Estalgarrien zistertar teknikak, gotikoaren lehen une hori erakusten du (lehen gotiko deritzona), eta, harengan erdi-puntuko arku diagonalak kanporatzean, parpain-arkuak zurkaizteko beharra sortzen da. Hasierako zistertarrean, barruko arkuteria horiek guztiak angeluzuzenezko ebakidurazko nerbio soilez osatuak daude.
Zistertar elizak gordetzen du erromanikoaren aire apur bat, ez baitauka arbotanterik eta bere eusgarriak oinarriak eta kontrahormak baitira bizkarrean zutabe erdiak finkaturik, horman txertatzen direnak zoruraino jaitsi baino lehen; eta zutabetxoak angelu edo ukondoetan.[4]Oso gutxitan ematen dira irudiak kapiteletan, eta ia beti landare-irudiak azaltzen dira apaingarrietan.
Fiteroko Santa Maria
Ikerketa berrien arabera, Fiteroko Santa Maria monasterioa, Nafarroako zistertarrik zaharrenetarikoa da eta agian baita Espainiakoa ere. Lehen egoitza Yerga mendian izan zuen. Scala Deitik zetozen monjeak ziren, Morimond‑en harikoak eta Tarbeko elizbarrutikoak, Yergako elizan egiten zuten araututako bizimodua, Durandoren zuzendaritzapean Gaztelako Alfontso VII.ak Niencebaseko (1140ko urriaren 25ean) lekua eman zien lekuan.[5] Baina, leku hartako lehortea ikusi ondoren, berriro ere lekuz aldatzera behartuak gertatu ziren. Erraimundo abade Santuak jakin zuen Nafarroako eta Gaztelako erregeen nahiz Aita Santu eta gotzainen babesa lortzen, eta monasterioaren behin betirako egoitzan kokatu zen, Fiteron (1152).
Hasiera batean monasterioa gaztelaua izan zen. Gaztelako erregeek sortu eta babestua zen eta ondasunik gehienak Gaztelan zituen. Baina, laster hasi zen Nafarroaren arreta erakartzen eta, horretarako epaile izendaturik, Bolognako Guido kardinalak erabaki zuen, monasterioa Tutera eta Corellako mugen barruan kokatua zegoenez, Nafarroarena zela.[6]
Eliza. Fiterok, zorionez ongi samar gorde duen elizak –gaur egun parrokia–, bere kapitulu‑gelak eta klaustroak arreta bizten dute apaingarrien soiltasunagatik, zalantzarik gabe lehen zistertar arteari dagokion neurritasun bera baitu. Antza denez, 1152tik eta 1237ra bitartean eraiki zen dena, monasterioaren mezenas izan zen Toledoko artzapezpikuak eliza sagaratu zuen urtea delarik bigarrena. Gerora, Inozentzio IV.a Aita Santuaren bulda iritsi zitzaion, 1247an induljentziak eskainiaz.
Eliza zistertarren eraikinik zabalenen artean nabarmentzen da Espainian. Honen girolak, Veruelakoaren antzekoak, zorroztasunean gainditzen du. Leiho batzuk, kanpoaldera, jarraian doan moldura batez babestuak daude, ez harroin eta ez kapitel, Iratxetik eta Ozkabartetik kopiaturikoak dira. Ganga guztiak gurutze-ganga xumez eginak dira, erdiko habeartearen lehen tarteak izan ezik, XIV. mendean eraldatuak ziur asko. Girolen pilareak zilindrikoak dira eta bizkarrean finkatutako zutabeak dituzte, baina ingurubidearen saihets aldetik soilik. Gurutzeriaren oinarriek ere bizkarrean finkaturiko zutabeak dituzte, landu gabeko hostoak dituzten kapitelekin. Habearte nagusiarenak aldiz, oso gurutze egiturakoak dira, zutaberik gabekoak eta kapitel izugarri soilak dituztenak, pilastren kanpoalderako angeluetan zeharka jarriak. Agian honexegatik ikusi behar da zati honetan, E. Lambert‑ek iradokitzen duen bezala, Borgoina aldeko eragin zuzenago bat, eliza beraren burualdea inspiratu zezaketen Akitania aldeko ereduen aurrean.
Kapitulu-gela. Fiteroko kapitulu‑gelari ere apaingarrietan duen neurritasunak egiten dio distira, kapitel landaredun estilizatu nahiz geometrikoek. Mendebaldeko atariaren kapitelak estiloz gotikoak dira, baina frantsestuagoak.[7]
Oliba monasterioa
Iritzi onargarri moduan bederen gaur egun onartzen da Oliba fundazioa Gartzia Ramirez “Berrezarleari” zor zaiola. Lehenengo urteetan zehar, eliza eta lur sailak biltzen zituen fundazioak emaitza modura, jarraian hainbat Aita Santuren pribilejioak izan zituen, emariz jasotako ondasunez baieztaturik.
Lehenengo eraikina San Jesu Kristo deritzon elizatxo bat izan zen, eta, zenbaiten ustez, 1140ean eraiki zen. Baina, emaitza nagusia Zarrakazteluko elizarena izan zen, harengandik lur-saila hartu batzuen 1164an (“ut possint ibi ecclesiam aedificare”), Iruñean Antso Azkarra errege zelarik. Eraikina, 1198an, Santxo Indartsuaren garaian eman zen bukatutzat. Urte horretako uztailean egin zen eskaintza (burualdea, aldarea berekin zuela baino ez, ziur asko), urte luzeetako lana izango baitzen kapitulu‑gela, klaustroa, logela, jantoki eta sukaldea bukatzea.
Eliza. Eliza zister arkitektura jatorrekoa da: gurutze latindarra du oinplanoa, hiru habearte eta sei tarte, kanpoaldera horma‑bular handi eta zabalak dituztenak, trantseptua, lau absidiolo zuzen eta zirkuluerdi-formako burualdea, Claravalekoaren modura.
Erdiko habearteak 74 m‑ko luzera du eta trantseptuak berriz, 39 m-koa. Funtsezko egitura erromanikoa da, baina estalkiarentzat irtenbide gotiko baten bila zebiltzala ere ikusten da, zeren eta, arku zorrotzak gurutze-gangarentzat prestatuak dituzte. Gurutze-itxurako harroinek, aurrealde bakoitzean, ezarritako zutabe bikoitzak dituzte zeharkako arku eta formeroak biltzeko. Arku zorrotzak barrualde osoan nagusi badira ere, gurutzeriaren gertuko bi arku formeroak, erdi-puntukoak dira, honen bidez ikusten delarik XII. mendeko eraikuntza-lanak alde horretatik eta burualdetik hasi zirela.
Apaingarri eskultorikoak guztiz neurritsuak dira: kapitelak, bi figuratiboez kanpo (sirenak eta barregarriak), gainerakoak landare gaiak dira, betiere kapitel beraren kopari neurriz egokituriko gaiekin. Zaharrenak liratekeen kapiteletan, burualde eta absidiolo aldeko kaperetakoak dira landare aberatsen eta ugarienak dituztenak. Lepazuriak ere oso finki landuak daude, arroba, hosto mutur eta zintzilikako pinaburuak dituztela... gai kontutan eskulturagileak zisterraren lehen soiltasunarekiko begirunea azaldu nahi balu bezala, baina, formen edertasunekiko iaiotasuna eta sentiberatasuna ezkutatu nahi ez balitu bezala. Elizako kapitel guztiak daude hiru baketa handiko molduraz osatuak, non inposta jarraiki bat dirudien.
Trantseptuak bost tarte ditu, eta beren angeluetatik bereizita dauden zutabe fin eta garaiek ojiban zehar doazen arku formeroak biltzen dituzte. Arku toralak zorrotzak dira, eta diagonalak, hiru baketaz osatutako molduraz inguratzen dute plementaria. Barrualdean gangak kupula baten zirrara eragiten du, kanpoaldera berriz, kanpandorreko oktogonozko zinborio dotore bat irteten da.
Gurutzadurako kaperak alde bakoitzeko bi dira. Oinplano karratua dute eta gurutzeriazko tarteak dituzte. Erdiko kapera, antzinako “San Jesu Kristoren kaperaren” kopia zehatza dena, jarraian doan bi tartetako kanoi‑erdiko ganga zorrotzez eta, lurretik irteten diren ezarritako zutabe gainetan, elkartzen diren lau nerbioduraz, zatitzen den esfera laurdeneko ganga batez estaltzen da.
Burualde osoa txaranbeldu sakonekoa da eta isurtze luzea eta jatorrizko hutsartea hirukoizten duen bost erdi-puntuko hutsarte edo bao eder eta urratuek argiztaturik agertzen da, eta eguzki jaio berriaren argia abside gainean astiro irristatzen utziz. Saihetsetako habearteak baino pixka bat gorago altxatzen denez erdikoa, bere leihateek ezin dezakete garaiera handirik izan.
Monasterioaren alderdi batzuk, esate baterako, elizako atariak –harburutxoak, jarraian doazen kapitelak, eta abar– erromaniko espiritua baldin badu ere, baditu XIV. mendekoak diruditen edergarriak.[8]
Klaustroa. Olibako klaustro ederraren diseinuak, zistertarren estilo ortodoxoa urruti uzten du. XIV. eta XV. mendeetan burututako lanak dira, eta Iruñeko klaustroaren garaikideak direnez, beranduago aipatu beharko ditugu, nahiz eta bere lau hormartetako gangak –6 tartetakoa bakoitza– horma erromaniko zaharretan eta kanpoaldeko ostikoetan kontrajarriak dauden.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Irantzuko_monasterioa.jpg/220px-Irantzuko_monasterioa.jpg)
Irantzuko monasterioa
Andia mendilerroaren oinetan eta Lizarratik 8 km‑ra, Irantzuko monasterioa, Fiterokoaren antzera, Scala Dei (Gaskonia) monasterioari eginiko emari moduan sortu zen eta Parisko Pedro gotzainak fundatu zuen 1174an. Badirudi hasiera batean han erromaniko aurreko monasterio bat izana zela, eta ondorenean baita beste beneditar erromanikoa ere. Zistertarren bakartegiak Antso Azkarra eta bi Teobaldoren aldetik etorritako emari ugarien laguntza jaso zuen.
Mende luzeetan eraitsirik egon ondoren, berriki zaharberritu da eta gaur egun fraide Teatinoak bizi dira bertan. Monasterioaren zatirik garrantzizkoenak dira eliza eta klaustroa.
Eliza. Hiru habearte eta hiru horma-atal zapaleko absideak dituena da eliza. Gangek Olibakoak baino nerbiodura-profil aurreratuagoak dituzte. Hala ere, hormaren zenbait puntutan, aurrez ikuskatu ez ziren gurutzeriarentzako tupusteko sostengu gisa gangen abiapuntuak ikusten dira.
Klaustroa. Elizari bizkarrez ezarritako klaustroa aurkitzen da: bere bi hormarteak erromaniko estilokoak dira; beste bietan gotikoa agertzen da. Sukaldea eta kapitulu‑gela ere gotikoak dira; azken hau txikia eta xumea da, klaustrora begira dago erdi-puntuko arkuaz eta alde banatan leiho bakar bat duela.[9]
Beste fundazio batzuk eta eragin zistertarrak
FUNDAZIOAK. Nafarroan lekaime zistertarren beste fundazioak ere izanak dira: Tulebrasen (Espainiako lekaimeen zaharrenetarikoa), Martzillan (Karitateko Andre Mariarena) eta Lizarran (Salasko Andre Mariarena); eta gaur egungo Nafarroako mugetatik kanpo badago, halaber, nafar erregeek sortutakoa izan daitekeen beste moja‑etxe bat Barrian (Arabaren iparraldean), Burgosko Las Huelvas monasterioaren kidea izan zena; baina toki hauetan ez da geratu zistertarren artetzat har daitekeen ezer.
Eraginak. Nafarroan zistertarrak sartu aurreko eraikin askotara ere iritsi zen estilo honen ortodoxia, edo XIII. eta XIV. mendeetan eraiki ziren beste batzuetara.
Batzuk gogora ditzagun. Iratxeko monasterioaren elizari zisterraren eragina Ozkabertetik zehar datorkio; eta habearteetako harroinetan finkatutako zutabe bikoitzetan ikusten da; zeharkako arkuak baino askoz beheragoko mailan jarritako arku diagonalen abiapuntuetan; kapitel askotako xumetasunean eta hutsarte batzuk inguruan dituzten baketa handi xumeetan (Fitero eta Ozkabartekoan).
Aurreko atalean esan dugunez, zistertarren eragina oso itsatsia dago, halaber, Tuterako katedralean, “eskola berriaren eraikuntza teknika onak, erromaniko apaingarrien aberastasunarekin”[10] ongi uztartzea lortu baitzuen. Gurutzeriako pilareek beren aurrealde guztietan zutabe bikoteak dauzkate ezarriak eta baita ukondotxoetan ere beste batzuk; lehen gotiko languedoziar motatako bereizgarriak, Kataluniako distiraren kutsua dutenak. Gogora dezagun Tuterako kolegio‑elizako aldarea Tarragonako artzapezpiku On Ramón Rocabertik sagaraturikoa. Era berean, Olibako elizaren imitazioren bat ikus daiteke burualdean ere, zeren eta erdiko kainoi zorrotzak gurutzeriazko tarte zuzen bat bai baitu eta zirkuluerdi-formako gunea, zeharkako arku bertikalean hiltzen den erradiozko nerbioez sendoturik.
Oliteko Santa Mariak ere badu zistertarren ukiturik, habearte bakarraren oinplano xumean eta angeluetan kontrahorma sendoz finkatua dagoen burualdeko abside poligonalean –gainerako habeartean errepikatzen direnak–, non hormura gainetako gangen bultzada sentitzen duten parpain-arkuek.[11]
Zistertar arteak Euskal Herriko arkitektura gotikoan sartzeko gonbitea egiten digu. Baina, esan beharra dago hautaketa zorrotza egitera behartuak daudela, eta gotikoari dagokionean, benetako arte balio berezia eta nabarmena duten eraikin eta lanak baino ez ditugula aipatuko, dela Nafarroan, dela beste lurraldeetan.
Nafarroako lehen arkitektura gotikoa
Goiz Erdi Aro bitartean, Europan gainerako eskualdeetan bezala, Euskal Herrian joera berak bizi ziren demografiari, ekonomiari eta gizarteari zegozkienetan. Euskal gizartea erabat zegoen nekazaritzan oinarrituriko ekonomiaren baitan. Nagusi ziren XI. eta XII.aren hasieran, lurrarekin bat eginda bizi ziren lurjabe eta eliz agintariak (monasterioetako abade, baroiak, jaunak, ahaide nagusiak eta abar) eta nekazari eta abeltzain zen populazioa eta zerbitzuetako populazioaren (nekazarien morroi, behartsu, eta abar.) arteko harremanak ia feudalak.
Baina, nekazari multzo handi batek, XII. mendearen bukaeran eta XIII. mendean zehar, etengabe lurrak utzi eta hiribilduetan finkatzeak industria eta merkataritzaren garapena sustatu zuen eta honek krisialdi sozial eta politikoa ekarri zituen, Europako gainerako herrialdeetan bezalakoa.
Euskal Herrian, foruen eta hiri‑gutunen bidez sorturiko hiribilduak fundatzeak egitura ekonomiko eta sozial baten ekarpena egin zuen; hain zuzen ere, lehen noble nekazariekin jasan behar izan zituzten egoeraren aldean oso bestelakoa. Inola ere aldakuntza oso astiro joan zen, eta XV. mendearen aurreko aldi horretan gizartean etengabeko ezadostasun giroan, historialariaren arreta ezerk pizten badu, irtenbide tekniko eta estilistikoetan profil berriak azaltzen zituen erlijiozko artea bultzatzeko eta garatzeko gogoa eta baliabideak izatea da.
Nafarroako frantses gotikoa
Orreagako kolegio‑eliza
Orreagako kolegio-eliza XI. mendearen azken alderako bederen eraikia zegoen beste eliza baten ordezkoa da. Ostatu sonatua duen eliza da, hau da, 1132an Ibañetako tontorretik mendi magalera eta Donejakueko galtzadaren ertzera lekualdatu zen. San Agustinen kanonikoek gobernatzen zuten ostatu horretan erromesek eta gaixoek zerbitzu egokia aurkitzen zuten eta horregatik gotzainen pribilegioak merezi izan zituen, baita XIII. mendeko olerkari batek eskaini zion latinezko gorespenezko olerkia ere –batzuen ustez, Radako Rodrigo Jimenez gotzainarena da; delako latinezko poemaren eskuizkribua kolegio‑elizan jasoa da.
Eliza desitxura dago suteak (1445), hondoratzeak (1609), konponketak eta eraberritzeak jasan ondoren. Ez dira jatorrizkoak ez sarrerako arrosa-leihoa, ez tinpanoa. Hori guztia gutxi balitz bezala, 1940tik 1945era zaharberritzeko saioetan eraberriturik, bere hasierako edertasuna galdu zuen: beirateak, pulpituak eta aldareak jarri ziren, eta Birjinaren irudiaren gainean zilarrezko baldakinoa, Gironakoaren kopia.
Eliza
Agirietan azaltzen denez, Antso Azkarrari esker egina izan zen eliza eta hiru habeartetakoa da. Erdikoa albokoen gainetik igotzen da eta burualde pentagonala du eta leihate galantak horma nagusietan. Ez da oso handia; 25 m ditu luzean eta 18 m zabalean eta 15 m garaieran. Bost tartetako habearteak, txandaka diametro desberdineko zutabeez bereiziak daude (0,94 m eta 0,72 m); berauek, kapitelak bitarteko, sei zatiko gangetako nerbioak zutitzen dituzte, hormetan ezarritako zutabetxoen bidez. Harrizkoak diruditen gangak, itxuraz atalak diruditen arren, adreiluzkoak dira.
Torres Balbásen iritzian, jabego frantsesen eraikin gotikoetan –Paris aldekoetan, batez ere– jakituna zen arkitektoa frantses bat izango zen egilea dirudienez, zeren eta Orreagako elizak jarraitzen ditu XIII. mendearen hasierako katedralen ereduak, hala nola, Sens, Noyon, Senlis, Bourges eta Pariskoak. Horien antzera, tarte bakoitzak lau arkuko triforio lerden bat du, eta bere gainean arrosa-leiho zabalak irekitzen dira; Jouy‑le‑Moustier-en eta Marey‑Marly‑en gertatzen den bezala. Parisko katedralean bezala, honen euskarriak zutabe zilindrikoak dira. Nafarroan, lehenengo aldiz ikusiko dugu gangen zama kanpora botatzen duten arbotanteak dituen eliza.
Orreagako eredua
Gogoan hartzekoa da Orreagak duela Penintsulan ikusi zen lehen frantses gotikoa, eta Leon, Burgos eta Toledoko katedralik bikainenak ondorengo estiloari dagozkionak direla, “gotiko dirdiratsu” deritzonari, alegia.
Orreagako eliza “eskola egina”[12] izango zen, Zangozako Santiagon imitazio bat aurkitzen baita. Eliza horren barrualde erromanikoa aldatu egin zen, alde batzuetan zirkulu-formako ebakidura duten oinarriak ezarriz, haien gainean gangen nerbioak, angeluzuzenezko tarteak –sei zatitakoak, Orreagan bezala– jasotzeko bizkarra finkaturiko zutabeak zutitzen direla. Horien baoetan, idi-begiak aurkitzen ditugu, baita mainel eta trazeria xumezko beste batzuk ere.
Agilarreko San Bartolome ermitako absideko gangetan eta bere sartaldeko fatxadaren hormapiko soil‑soilean ere hainbat zistertar eragin sumatzen da.
Baionako katedrala
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Bayonne-Avril_2012-8.jpg/220px-Bayonne-Avril_2012-8.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Bayonne-Avril_2012-128.jpg/220px-Bayonne-Avril_2012-128.jpg)
Ipar Pirinioetako Baskonian altxatako eraikin gotikoetan nabarmenena Baionako katedrala da, inolako zalantzarik gabe, Lapurdiko hiriburuan –garai bateko Lapurdumgo hiriburuan. Eskualde honek ingelesen menpe bazeramatzan mende eta erdi, Goiz Erdi Aroko eliza baten ordezko katedrala eraikitzen hasi zirenean [13]: Baina, ez zen soilik Ingalaterra izan, eraikin berriari ukitua ematen jardundakoa.
Eraikuntza-lanak XIII. mende hasierakoak badira ere –1258an jasandako sutearen ondorengoak–, egitura XIV. mendekoa da, gotiko dirdiratsu estilokoa.
Elizak oinplano gurutze latindarra du, baina alboetan erantsi zaizkion kaperak direla-eta, ez da ikusten kanpotik. Itxura bikainekoa da, 80 m baditu luzean eta 33 m zabalean, bere gangak 26,50 m-ra iristen dira garaieran, eta baditu hiru solairuko zazpi tarte. Iparraldetik sei kapera eta bataiategia erantsi zitzaizkion. Elizaren espazioa hegoaldetik ere zabaldu egin zen, klaustroko lau hormarte moldatu eta kapera bakar bat osatzeko –San Leonena– eta elizan baitaratzeko; eta beste tarte bat –gurutzaduraren eskuinaldeko hegalari zegokiona izateagatik, gainerakoak baino zabalagoa– ere klaustroari ostu egin zitzaion sakristia egiteko. Eraikina triforio batek zeharkatzen du aldenik alde, elizaren beheko arkuen gainetik. Honen atzetik distiratzen dute XIX. mendean zaharberritutako errenazimentu garaiko beirategi ederrek.
Ganga‑giltzarri batzuetan Ingalaterraren koroaren armak ezagut daitezke (hiru lehoinabar) eta besteetan berriz, lirain azaltzen dira Frantziako lirioak. Burualdea, Lamberten ustez, Soissons‑eko katedralean inspiraturiko bi kapera karratu (alde banatan bana) eta poligonozko bostek osatzen dute deanbulatorio batez elkartzen direlarik. Beraren aurrean, atxikitako lau zutabetxoz osaturiko sei oinarriz inguratua dago presbiterioa.
Klaustroa. Elizaren esparrura sarturiko klaustroaren ipar alderdiak baditu hiru hegal, multzo homogeneo orokor bat osatuz.
Baionako katedralaren kanpoaldeko ikusmira bikaina da. Harri eta zur geratzekoa da haren leihateen garaiera eta ostiko-arku andana osorik ikusita, dorretxoz koroatutako kontrahorma eta guzti. Harriaren kolore argiagoa dela-eta, erraza da XIX. mendeko eraikinak bereiztea: lehenengo hegoaldeko dorreari erantsitako gezia, eta iparraldeko dorrea bera ere, 80 m‑ko gezi batek koroatzen duena.
Izpiritu Santuaren kapera
Sonatua da Baionan, halaber, antzinako Izpiritu Santuaren kaperatik geratzen dena: Aturriren gainean eraiki zen zubi bat zela-eta ospitale batekin batera erromes eta bidaiarientzat eraiki zena. Luis XI.ak 1483an kolegio‑eliza bihurtu zuen, eta multzo osoa eraberritu egin zenez, ezin jakin dezakegu nolakoa zen jatorrizko kapera gotikoa.
Oloroeko katedrala
Oraingoz, ipar Pirinioetako eskualde horretatik irten gabe, aipa dezagun Oloroeko Santa Mariaren katedralera[14] igaro zela Baionako katedralaren plano bera, burualdeko erradioko kaperen batasuna, hain zuzen ere, eta, hemen merezi du aipamen bat gertutasun geografiagatik eta Biarnok Nafarroa Beherearekin sarritan izandako harreman politiko eta kulturazkoengatik bada ere.
Beste eraikin gotikoak
Elie Lambert gotiko historialariaren ustez, erromanikoa Espainian –iparrean nahiz sartaldean– sakonki girotua gertatu zen, “hainbeste girotu ere, non, Nafarroak bere horretan leial jarraituko zuen ia XIV. mendera arte ere”.[15] Eta egia da, zistertarren elizak eta Orreagakoa alde batera utzita, Euskal Herrian ez direla XIII. mendeko azken urteetan baino sortzen, aurki daitezkeen eliza gotiko zaharrenak.
Bilduma honetan gure arreta merezi duten eraikinak azpimarratuko ditugu, beren eraikuntzako kronologiaren arabera.
Erriberriko Santa Maria
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/WLM14ES_-_Olite_Santa_Mar%C3%ADa_La_Real_00019_-_.jpg/220px-WLM14ES_-_Olite_Santa_Mar%C3%ADa_La_Real_00019_-_.jpg)
Zerrenda honetan lehenengoa da aipatu berria dugun Andre Maria Erreginaren eliza, halakoxe zistertarren eragina duena. Eraikitzen XIII. mendearen lehen herenean hasia izanik ere –dokumentuetan 1243an agertzen da–, mende horretan zehar burutu zen. Egia da, bai, estalgarriaren egiturak erromaniko aldera bultzatzen gaituela, arku zerrendak direla-eta.
Elizak habearte bakarra du, angeluzuzenezko ebakidura duten nerbio sendoz osatutako lau zati soileko tartez estaltzen da. Eraikinaren oinetako koruari dagokion gurutzeria ere gotikoa da, aurreragoko joera gehiago antzematen bazaio ere –1300 aldekoa ziur asko– eta gainerakoa baino garaiago kokatua dago. Kapera nagusia, zistertarren loreak gogoratzen dituzten landarezko kapitelen gainetan bukatzen diren zutabeetan kokatutako baketa-nerbio hirukoitz galloidun gangaz estaltzen da.
Jauregi multzo batean bildurik gelditu zen eliza, hori dela eta kanpoaldeak ez dira apartean geratzen, burualdea izan ezik, guztiz gazteluan txertatua baitago, eta atariari, Azkarateren ustez, Balearretako eragina sumatzen zaio.[16] Elizaren fatxadaren behealdean atari gotiko txaranbeldu eder bat da nagusi, eskulturak babesten dituen trilobilatuzko arku-frisoz erdiratua.
San Saturnino (San Zernin) Iruñekoa
Iruñean, San Saturnino –San Zernin– oso interesgarria da. Historialariek bere berezitasunagatik aipatzen dute.[17] Eraikuntza-lanak XIII. mendeko azken laurdenekoak dira (1276‑1297), Nabarreriako borroka bukatu eta berehalaxe hasiak. Baina, eraikuntza-lanari buruzkorik ez da agirietan ezer geratu.
Eliza. Habearte bakarra eta oso zabala du (15,30 m ), eta sei zatiko gangez estaliriko bi tarte ditu, 25 m-ko garaieran. Bitxia bada ere, burualde zabalak, habeartearen zabalera berekoa denak, bost kaperetara irekitzen den pentagono bat marrazten du.
Erdikoa gainerakoak baino handiagoa da, eta alde bakoitzean ondoan dauden biek oinplanoa poligonala dute; beste biak karratuak dira eta gainean dorreak dituzte –burgoen arteko borroken oroimenez ziur asko. Erdiko kapera argiztatzeko, jatorrizko arrosa-leihoen ordez jarriak izango ziren leihate garaiak ditu. Beste kaperak itsuak dira eta kanpotik ikus daiteke haien egitura poligonala.
Artaxoako Hesiko San Saturnino
Artaxoan, nafar lurretan Erdi Aroan eraiki ziren gotorleku ugarien artean, harresi multzo ikusgarria gorde duen hiribildu bakarra den honetan, Hugo de Conques gotzainak, 1100ean eliza erromaniko bat eraikiarazi zuen, gerora eraitsi, eta beste eliza gotiko bati utzi zion haren izendapena eta eginkizuna.
Hesiko San Saturnino eliza eta gotorlekua hesiaren horma-zati gisa, XIII. mendean hasi zen eraikitzen. Habearte bakarrekoa da, zabala eta liraina, beren kapitelak galdu dituzten zutabe gainetan –sorta moduan babesturikoak– gurutze-gangaz estalirik. Burualdea poligonala da, eta alboan ikonozko kapitelak dituzten zutabetxoak ditu, baita arku zorrotzezko hiru leihate ere. Eliza berriaren burualdeko horma eraiki ondoren, denbora pasako zen habeartea eraiki baino lehen, burualdekoen kontrastean, bere leihateen liraintasuna eta argitasuna kontutan hartzen bada.
Ikusgarria du ataria, arku txaranbeldu sakona duena, arkuteria itsuez inguraturik eta irudirik gabea eta San Saturninoren martiritzako eszenak irudietan azaltzen dituen tinpano eta ateburuarekin.
Osagai eta aztarna gotikoak
AZTARNAK. Historialarientzat garrantzia baldin badute ere, XIII. mendeko eliza gotikoen artean, zein egoera galgarritan dauden ikusita, arkeologoentzat arreta gehiago merezi duten aztarna garrantzizkoak dituzten batzuk aipa ditzakegu:
Vianako San Pedro 1250 baino pixka bat beranduago hasi zen eraikitzen. Iruñeko San Zerninekin badu zerikusia, Iruñekoaren hiruen ordez, presbiterioko erradiozko bost kapera dituelako.
Lizarrako Santo Domingo, sermolaritzako asmoz, 1258an sortu zuten eskeko fraideek –domingotarrak eta frantziskotarrak–, habearte bakarrekoa eta arkuduna antolamendua.
Lizarrako Hilobi Santua (1272) ere, bestea bezalaxe, habearte bakarrekoa zen, gurutze-ganga xumez estalirik; apaingarritako arkuak atarian, ataria arku zorrotzetako arkibolta molduratuez inguraturik.
BERRIKUNTZAK. Nafarroako gotikoaren berrikuntzak izan ziren:
- elizatik bereizita altxa ziren babeserako dorreak: Iruñean, San Zernin eta San Nikolas; Guardian, San Joan Bataiatzaile eta Santa Maria;
- kanpandorretako geziak ere garaitsu horretan sortu ziren, Oliteko San Pedro elizan.
OSAGARRIAK. Era berean gogora ditzagun XIV. mendean gotiko estiloz osatu ziren eliza erromanikoak:
- Leireko habeartea, orain luzatu eta tertzelete gangez estalirik dena,
- eta Uxueko Santa Maria
UXUEKO SANTA MARIA erro‑errotik eraldatu zen eta Birjina honi bere bihotza emanik, haren gangetako giltzarri batean bere armarria jarri zuen Karlos II.a erregeak, alegia. Hasierako elizaren mendebaldeko zatia 1349tik hasita bota egin zen eta ondoren beste eliza berri bat eraiki: bere oinplanoa gradu batzuk ipar‑mendebalde aldera aldatu zen norabidez, era honetan eraikin erromanikoaren ardatza tokiz aldatuz. Zabalean 15 m zituen habearte zabal bat eraiki zen, ganga oso garai batez estalia, kanpoaldeko horma‑bular sendoz arindurik. Hauek arbotante luze batzuez sendotuak gelditu ziren iparraldetik eta sartaldeko hormaren muturrean kokatutako bi dorrez, bietatik bat bukatu gabe utzi zena. Hiru habeartetako burualde erromanikoari erantsi zitzaion horien zabalerako bakarra.[18]
Nafarroan, XIV. mendean zehar, habearte bakarreko elizak erruz ziren. Kaseda, Munarriz, Bilatorta, Urzainki eta abarretan ikusi daitekeenez, XV. mendean zehar era honetako landa-elizei eutsi egin zitzaien.
IRUÑEKO KATEDRALA. Iruñeko katedrala eta klaustroa aipatzen hasi aurretik gogora dezagun –beharturik baikaude– katedral inguru osoaren barruan hor geratzen direla XII. mende hasierako harlandu erromanikoez gain, eliza baino lehenagoko gotikoaren arrasto prestuak, adibidez:
1. On Pedro Rodaren kapera, txikia, habearte bakarrekoa, burualde karratua eta giltzarririk gabekoa, eta gurutzatutako nerbioen gangak –XIII. mendeakoak– zeharkako arku zorrotzak dituena.
2. Sukaldea oso zabala da eta ganga oktogonala du. Harridura sortzen du erdi‑erdian eta ertzetan tximiniak dituela ikusteak, Espainian ere ez baita horrelakorik;
3. Jantokiak –gaur egun katedraleko museoa da– zabalera nabarmena du, zortzi leihate luze eta estuez jantzirik –sei alboetan eta bi buru‑hormetan– arrosa-leiho baten saihetsetan. Lau zatiko gangaz estalia dago. Gela handi honek, latinezko idazkun batean 1330eko data du, Barbazan gotzainari zor zaizkio harren garaiko klaustro berriaren bi hegal. Jantoki honek eta sukaldeak inguratzen dute klaustroa.
KATEDRALEKO KLAUSTROA. Iruñeko katedrala eraiki aurrekoa dela esan behar da klaustroaren eraikin luzea. Eraikuntza-lanak 1280an[19] hasi ziren; eta XIV. mendean artean jarraitzen zuten lanek.
Barbazana kapera. Barbazan gotzainak egin zuen (1317‑1355) kapitulu‑gela izan behar zuena eta bertan lurperatu zuten; gela eder hau, Barbazana kapera deritzona gaur egun (1319), izar egiturazko zortzi aldeko ganga batez estali zen, Toledoko katedralaren San Ildefonsoren zortzi aldeko kapera gaztelauaren jatorrikoa, bereziki estimatzekoa.[20]
Iruñeko klaustroa
Iruñeko klaustroak alde bakoitzean 38 m-ko karratu ia oso bat egiten du; galeria bakoitza zortzi tartez osatzen da, angelukoak barne, eta erdialdeko seiek leihate oso handiak dituzte lorategi aldera; ia 9 m‑koa da gangen garaiera eta bataz besteko zabalera 5 m‑koa.
LAU ETAPA. Iruñeko klaustro honen deskripzioa eta historiako ikerketa osoena eta dokumentuz hornituenaren egileek lau etapetan kontatzen dute eraikuntza.[21]
1. aldia. Ekialdeko hegaletik hasitako lanak iparraldeko hegalaren erdiraino iritsiko ziren.
Jatorrikotzat hartzen den diseinua hemen azaltzen da: bozel bikoitzeko oinarriak, inguruko zokaloak lau gingilez apainduak, eta kontrakoan trilobulatuzko arkuak; landare apaingarriak arkiboltetan; apaindurez hanpatuak kapitelak, eta tarte bakoitzean hiru mainel oso finez eutsitako leihatearen trazeriak –erdikoa zertxobait gizenagoa– barruan bost arku zorrotz finkatzen direlarik, babestutako bitik behin egitura bereko beste bat, eta zirkulu-formako hiru arrosa-leiho.
Diseinuak lehen gotikoak berea duen eredu xume eta arina jarraitzen du. Arku artetan arku itsuak gainjarri ziren geroago.
2. aldia. Barbazan gotzainaren eraginez egina da ziur asko (1318‑1355), data horretan bukatua izango zen iparraldeko hegala eta sartaldekoa hasi.
Bozel bikoitza galdu egiten dute pilareek, eta gangetako nerbio guztien batasuna osatzen; trazeriak konplexuagoak bihurtzen dira idi‑begi eta biribil irudi gero eta gehiagorekin, arkuarteak apaintzen dituzten arkutxoei bizitasun gehiago ematen zaie, eta maila horren gainean klaustro osoa zeharkatzen duen baranda kalatu bat kokatu zen.
3. aldia. Hegoaldeko hegalari dagokio, eta XIV. mendearen azken herenera arte iraungo zuen.
Berritasun handiena erlaitz eta barandekin gurutzatzen diren arkuarteko arkutxoetatik doazen gableteen eransgarrietan dago, marrazki kalatuen triangeluetan tinpano txikiak uzten dituztelarik.
Klaustro gaina eraikitzea erabaki zen urte horietan, eta 1472ra arte iraungo zuten lanek. Gain horretara igotzeko, erdian begia eta poliki sarturiko baranda bat duen helize‑eskailera batetik joaten da.
4. aldia. Garai hartan, klaustroko lanak denbora luzez geldirik egotera behartuak izango ziren, 1348ko izurrite handiaren ondorioak zirela, mendearen bukaerako gertakari politikoak zirela eta 1391n katedral erromanikoaren burualdea hondoratu zela medio. Hala, XV. mendea aurrera sartu bitartean ez zuten jarraipenik izango XVI. mendean bukatu ziren lanek.
Azken aldi horretan (1492?‑1507), klaustro osoa ia erabat bukatu zenean, sartaldeko hegala arkuartez, barandaz eta gableteez jantzi zen.
Klaustroaren mendebaldeko hegalak ez du gableterik, baina bere barandak pinakuluz josita daude; gainerako hegalak badituzte gableteak eta ertzetan pinakuluak dituzten baranda jarraikiak.
DENA LIRAINTASUN ETA EDERTASUN. Halakoxea da, klaustroa osotara ikusteak sortzen duen zirrara, lanen luzapenez ezinbestean sortutako ondorioen inkoherentziak ikusten diren arren.
Azkaraterentzat, “manierismoaren txanda horretan, arkitektura gotikoaren adibide hoberenetako bat” da. Lambert eta Torres Balbásen iritziz, “inongo klaustro frantsesik ezin daiteke Iruñekoarekin parekatu”.
Arkitektura militarra
Nafarroako gazteluak
Gotiko garaian Nafarroan oso ugaria izan zen arkitektura militarra, eta mota askotarikoa:
- mugen zaintzeko ziren gazteluak;
- seinale dorreak, inoizko erasoen aurkako defentsazko dorreak;
- gotorleku-egitura eta -itxura duten gazteluak eta abar.
Gaztelu ugari. “Hirurehun gaztelu baino gehiago, agian” idatzi zuen gai honetan jakitun den Jose Mª Errekondok. Horien arteko batzuk ia guztiz desagertu dira; beste batzuk, egoera oso galgarrian daude, Cisnerosen eraispen-aginduak eta betiko bandalismo dela-eta; baina ez da dokumentu bidez guztiak katalogatzeko saiakerarik falta izan.[22]
DORREAK. Nafarroan badira erregearenak eta nobleziarenak; hauek, hasieran dorre bakan moduan eraiki ziren, esaterako, Longida ibarrean Aiantzeko almenazko guztiz ederrak, ala Zilegietakoa, angeluetan zilindrozko kuboak eta guzti dituztenak. Inguruan izaten dituzte barrendegi apalagoak gehigarri eta sarritan dorretzar bat ezarririk; zeren eta “XI. eta XII. mendeko dorre xumeari, omen gisa geratu litekeenari, saihetsetan beste bi dorre txikiagoak sortzen zaizkio; hesiak ixten dituzte gortina eta harresiaren barruko poligonoak eta kanpoan uzten ateisilak eta arrasteluak dituen zuloak” (J. M. Errekondo).
GAZTELUAK. Baina gerora sortu ziren gazteluak, angeluetan defentsarako kuboak dituzten harresitzarrez inguraturiko dorrea dutenak. Gogora dezagun adibide modura, zaharberritua dagoen Xabierko gaztelua.
Neurri handikoak eraikitzen ziren, harlandu oneko hormez, garaiera egokian jarririko murru-arteka zulatuez, kanoi‑zuloez eta matakanez.
ESKEMA ARKITEKTONIKOAK. Eraikin hauen oinplanoari buruzko dokumentu zehatzik ez den arren eta barruko esparruaren zatiketari buruzko ezer gutxi dakigun arren, zerbait zehatzagorik ezagutzen dugu honako hauetako batzuei buruz.
Zangozako Gazteluaz dakiguna da 1390ean gazteluak bazuela “inguruan barbakana, zain‑etxola bat gainean ate nagusi batekin, hiru dorre ertzetan, ganbara garai bat eta areto handi bat”.[23]
Garañoko dorrea babesten zuen barbakanan ere hiru dorre altxatzen ziren.
Teobaldo II.aren (1253‑1270) erregealdikoa dela esaten den Tiebasko gazteluaren aurriek erakusten dute XIII. mendean defentsa izaerako nolako errege-gazteluak eraiki ziren: eraikuntza sendoa, oinplano angeluzuzeneko patio bat inguratuz. Horrelakoxea izan behar zuen jatorrizko Oliteko gazteluak ere.
Arabako arkitektura gotikoa
Guardia
Guardiatik hastera bultzatzen gaituzte logikak eta kronologiak; zeren eta, hiri hau Nafarroakoa baitzen, Gaztelak 1461ean bereganatu zuen arte. Gotikoaren lehen aldi honetan oraindik ez da libratu aurreko aldian defentsarako hain beharrezkoa izan zen erlijiozko lantegia konplexu hartatik. Araban eta Nafarroan “harresiak, elizak eta hirigintza egitasmo bat beraren azpian zeuden”. Hauxe gertatzen da, besteak beste, Guardia, Agurain eta Gasteiz hirietan, “oso zuhurki hautatutako kokalekuetatik, beren defentsarako erabiltzen dute topografia eta muinoetan kokatuta, inguruko eskualde osoa menderatzen dute, bai begiz eta estrategiaz”.[24]
SAN JOAN BATAIATZAILE PARROKIA. Eliza erromanikoan hasi eta gotikoan bukatu zen. Gerora, zenbait estilozko gehigarriekin garatu zen; baina eraikinaren zatirik garrantzizkoena XIII. mendekoa eta XIV.aren hasierakoa dela esan daiteke.
Hiru habearte dituen eliza da, baina XVI. mendean beste bat eraiki zitzaion iparraldetik. Zati desberdinak ditu, gurutze-ganga xumez estalia dago, koruaren erdiko tartea estaltzen duena izan ezik, hau tertzeleteak dituena baita.
Atarian izan zen arrosa-leiho izugarria, diametroz 3,40 m zituena, XIV. mendekoa ziur asko, eta Pilareko Amaren kapera eraiki zenean hormaratua geratu zen. Hiru zirkulu zentrokidek inguraturiko arrosa-leiho berezi hau, lau gingileko sail bat duen zirkulu batez dago osatua. Abside aldetako hiru kaperetako leihate luzeak –XIII. mendeko jatorrak– horma‑bular sendoen artetik altxatzen dira.
Ate baten gainean defentsa militarreko dorrea dago zutik, elizatik kanpo geratzen dena baina beraren babesean.
ERREGEEN SANTA MARIA ELIZA. Honek ere aldakuntza handiak izan zituen, eta San Joan Bataiatzailearen elizan bezala, hau ere erromanikotik gotikora igaro zen. Koruaren atzealdeko hormaren babesean dauden zutabeak, oinarri batzuk eta koruko eskaileraren gaineko arku zorrotzeko leihatea trantsizioko erromanikoari dagozkiona da.
Gaur egun eliza hau zabala da, hiru habeartetakoa; gotikotik, gaur egun behe aldeko bi tarteak gordetzen dira, izan ere, XVI. mendean gaineko beste tarte bat eta burualdea desagertu egin ziren, beste errenazimenduko batez ordezkatzeko. Erdi Aroko habearteak terzeletezko gangaz estalirik daude.
Lan hau XIV. mendean eman zen bukatutzat, atari ederrekoa da bera, eta badu arku zorrotz txaranbeldu oso handi bat, bost arkiboltakoa, Apostoluen irudi batzuen gainean tinpanoa apaindurez hanpatua, arku eskartzanoa eta bi ate trilobulatu eta Birjinaren irudi airosa duen mainela dituela. Atari hau XVI. mendean osorik itxi zen, izar-ganga itxurako batek estalitako kapera osatzeko.
Gasteiz
KATEDRAL ZAHARRA. Gasteizko Santa Maria Katedrala, inolako zalantzarik gabe Araba osoan sortutako eraikinik ederrenetarikoa da. Gaur egungo eraikin hau beste erromaniko baten ordezkoa da, 1181an Nafarroako errege Antso Azkarrak hiri‑gutuna eman orduko eraiki zena. Burgu zaharrean, goi‑lautada estu baten ipar-muturreko kokapen estrategikoak pentsarazten du eliza-gotorleku baten osagaietako bat izan zela, eta hala izan ere; azken urteetan egiten ari diren indusketetan azaldu da, jatorrizko eliza erromanikoaren azpiko kripta argitara ateratzean, antzina Gasteizena zen harresia aprobetxatuz eraiki zela eraikina. Eliza‑gotorleku bat zen, bere inguruko zati handi batean –iparraldekoan–, Erdi Aroko eliza‑gotorlekuetan ohikoa zen igarobidea salbatu duena.
Kolegio‑eliza izatetik Katedral izatera. Baina gaur kontenplatzen dugun eliza honen eraikuntza-lanak 1340‑1345 bitartean, Alfontso X.aren erregealdian hasiko ziren, nahiz eta harrigarria ere baden 1350era arte dokumenturik ez izatea. Eraikina estali aurretik beharrezkoa izan zen liturgia ospakizunak ziurtatzea, kapera gehigarri bat (1390‑1400) eraiki baitzen, gaur egun parrokia bati dagozkion eginkizunak burutzen dituena. Eliza nagusia, Santa Mariari eskainia, 1498an kolegio‑eliza izatera hartu zuen –Armentiakoa lekuz aldatu zelako– eta 1861ean katedral izatera igaro.
Eliza hiru habeartekoa, oinplanoan gurutzadura oso nabarmena du eta hiru tarte alde banatan; besoetara zister estiloko bi kapera ireki ziren alde banatan, hirugarren tarte trapezoidala girolaren abiapunturako utzirik. Gurutzaduratik abiatuta habearteek sarrera aldera bost tarte dituzte; eta burualdetik bost tartetako girola bat hasten da –aipatutako abiapuntuko biak barne–, honi absidean hiru kapera pentagonal ireki zaizkio. Habearteen saihetsetan, horma‑bularren artean, sakontasun gutxiko kaperak daude.
Oinarrian, zirkulu-formako oinplanoak dira, gangetako nerbioekin egokitzen diren atxikitako zutabetxoekin. Egia dirudi, lehenengo eraikin gotikoak zurezko estalkia zuela eta, haren ordez harrizkoa egin zitzaionean, horma‑bularren kokapena eskasa izan zela, eta eusgarrien erortzeak –gaur egun begien bistan dagoena– eraikinaren sendotasuna ziurtatze aldera, oinarrien liraintasuna eta gangen batasuneko edertasuna sumatzea eragozten duten eusgarriak –arku apaldu batzuk– gainjarri zirela.
Zaharberritze lanak, 1962 eta 1964 bitartean egindakoak, lau “ukondo arkuak” kentzeko egin ziren, hain zuzen ere. Hogeita hamar urte beranduago, badirudi katedralaren egitura berriro ere mugitzen hasi dela eta gaur egun sendotze-lanak egiten ari zaizkiola. Kapitelak, landare estilizatuak dira ia denak. Gangen gurutzeria xumea da. Katedral honen ezaugarririk bereziena triforioa da, pasabide gisa estua bada ere (50 m), eliza osoa inguratzen du, arkuak trilobulatuak dira, lau orriko barandak eta moldurak multzo osoa inguratzen duelarik. Oinetan eta gurutzaduraren sartaldeko angeluetan dauden eskailera kiribiletatik igotzen da hara.[25]
Argia habeartera idi‑begitik sartzen da eta burualdera, berriz, habeartearen lehenengo tartetik, eta alboetara XIV. mendeko trazeria ziztatua duten leihateetatik. Elizan sartzen denari ahaztu ezinezko zirrara eragiten dio argitasunak, kanpotik begiratuta bloke itxi baten itxurari kontrajartzen zaiona, eta halaber, triforioa eta arrosa-leihoekin habearteko arkuteria zorrotzen konbinazio jakintsua.[26] Eliza hau aberasten eta bisitaria hunkituta uzten duen beste osagai bat da eskultura-lanen ugaritasuna, batez ere, arkupeko hiru ateetakoak, XV. mendeko bigarren zatikoak.
SAN PEDRO ELIZA. Batek pentsa dezake, proportzio oneko triforioak Santa Maria elizari ematen dion edertasunak inspira zitzakeela San Pedro elizaren gasteiztar eraikitzaileak; inola ere, Santa Marian artean lanean ari zirela, San Pedro eliza eraikitzen hasiak izango baitziren. Bada oraindik eliza honi buruzko 1257ko dokumenturik, baina litekeena da egungoa baino lehenagoko eliza bati buruzkoak izatea, alderdi batzuetan behintzat. Hiriko harresiari atxikirik eraiki zen, honek oraindik ere bere horma zati batzuetan gordetzen diren gotorlekuko zenbait ezaugarri azal ditzakeelarik.
Eliza. Hiru habearte oso motz ditu, hiru tarte besterik ez trantseptutik hasita. Honek gurutze-ganga xumez estaltzen diren bost tarte ditu; koruari eta gurutzeriaren hegoaldeko muturrari dagozkionak izan ezik, tertzeletezkoak baitira.
Burualdea bitxia da, oinplano gurutze latindarrari dagozkion abside aldeko hiru kaperei, laugarren bat erantsi baitzitzaion Ebanjelioaren aldetik, laugarren habeartea horrela osatuz. Erdiko absideko kapera heptagonala da, beste hirurak, aldiz, pentagonalak. Lau kapera hauek leihate luzangak dituzte, kanpoaldera ordea, horma‑bular sendoak.
Gurutzaduraren aurrealdean, ezkerrera, badu katedral zaharreko bao hiru trilobulatuak eta lau orrien kalatuzko barandak kopiatuak dituen triforio bat.
Burualdeko eta gurutzadurako oinarriek lau aldeko gune bat badute atxikitako lau zutabetxorekin. Kapiteletan landare errealista samarrak nabarmentzen dira; badira ukitu erromaniko sakona duten animalia-irudiak dituztenak ere.[27]
Gasteizko beste elizak
Arabar gotikoak eman duenetik garrantzizkoenen aipamena nahitaez laburtu beharrez, ez dugu gogoratu baino egingo XIII. eta XIV. mendeetan zehar, hainbat eliza gotiko eraiki zirela eta batzuk jada desagertuak direla, esate baterako, San Ildefonsorena –Gaztelako errege Jakintsuak sortua–, eta dominikarren eta frantziskotarren komentuetako elizak.
Zutik iraun dutenen artean aipamen bat merezia dute:
- San Migel eliza, funtsean Santa Mariarena bezain zaharra, XV. mendean zehar eraiki zen, eta ondorengo mendeetan berritu eta eraldatu;
- eta San Bizente, hiru habearte dituena, XV. mendean hasi eta hurrengo mendean hallenkirchen edo euskal areto-eliza eredura egokitu zen; gerora atal berezi bat eskainiko diogu.[28]
Bizkaian eta Gipuzkoan gotikotik gorde den ia guztia XIV. mendekoa ala hurrengoa da. Gainera, XVI. mendean artean euskal maisu batzuk gotikoaren formuletan itxirik jarraitzen zuten. Bizkaitik hasiko gara, elizarik zabalenak eta garrantzizkoenak baino ez aipatzeko.
Bizkaiko arkitektura gotikoa
Santiago katedrala, Bilbon
Bilbon Santiago jauna gurtzen zen XIII. mendean bederen, Begoñako portua besterik ez zenean. Portu‑auzoa 1300an hiribildu bihurturik, eliza eraikitzen hasi ziren, baina ez mendea erdialdera iritsi aurretik. Eta 1379an zabalagotzea erabaki zen, 1404an ia gaur egun ezagutzen dugun bezala gelditu zen. Denbora pasa ahala erantsiz joan zitzaizkion hainbat osagaiek –kaperak, atariak, arrosa-leihoak eta abar– ia ez dute arkitektura gotikoaren garbitasun inpresioa eragozten, kontenplatzen jartzean.
Euskal Herriko eliza gotikorik handiena da, eta azken aldiko garbitze eta eraberritzean (1997‑2000) euskal eraikin jatorretan adierazten den edertasun zurrunaren monumenturik duinen eta adierazkorrena bihurtu zuen.
Elizak. Lau tartetako hiru habearte ditu, horma‑bularren artean babestutako kapera txikiak eta txandakako girolak tarteetan dituela, behin trapezoidalak eta triangeluarrak hurrengoan. Azken hauek hiru nerbioetako gangez osatuak dira, zilindrozko oinarrietan bukatzen direlarik, atxikitako zutabetxoekin. Gurutzadurako zeharkako habeartea bere aurreko jasoeran besterik ez da nabarmentzen.
Habearte nagusiaren, presbiterioaren eta gurutzaduraren besoetako paramenduak triforio batek biziagotzen ditu. Kanpoaldera triforio itsua bada ere, barrualdera, Gasteizko katedraleko ia marrazki berdinak dituen zutabetxo ugarien trazeriaz apaindua dago; gainean ditu hainbat trazeria konplexuko leihoak.
Gangek diagonaleko nerbio soilak dituzte, gurutzaduraren erdiko tartekoak eta presbiteriokoak izan ezik, hauek tertzeleteak eta lokarriak baitituzte. Gangarik garaienari eusten dioten oinarriei tinkotasuna ematen diete arbotanteek.[29]
KLAUSTROA. Elizaren ezkerraldera hedatzen da klaustroa, gurutze-gangazko lau hormartez inguratua dago eta trazeria flamigeroz ederturiko leihate handietatik patio karratu batera ematen du.
ADEITASUNA ESTILOETAN. Girolaren berezitasuna, berriki esan dugunez, tarte trapezoidal eta triangeluar zatituetan Hispaniako zenbait katedralen antzeko diseinua aurki daiteke, baina Torres Balbásek, Bilboko portuko merkataritza harremanak gogoratuz, nahiago du Frantzia, Flandria eta Normandiako elizekin, eta askoz zehatzago esateko, Normandiako Caudebec‑eko katedralarekin dituen ahaidetasunak aipatzea.[30]
San Anton, Bilbon
Honen eraikuntza data eta apaingarri dituen osagai batzuen estiloa dela eta, San Anton parrokia‑eliza gotiko berantiarraren atalean aipatu beharko litzateke; barruko soiltasunagatik eta Santiagoko katedralarekin egituraz eta itxuraz duen antzagatik, XIV. mendean Bizkaian eraikitako elizekin ahaidetasun handiagoa luke.
Ibaiaren ondoan egoteagatik, kokapenaren estutasunak oso baldintzaturik eraikia izan behar du. Horretan datza, bada, bloke trinko eta batua, ia karratua izatea (32 m x 28 m), areto baten antzekoa; beranduago iparraldetik hiru kapera erantsita luzatu nahi izan zen.
Eliza. Hiru habearte ditu eta, erdikoa zabalagoa izateaz gainera, alboetako habearteak baino bi aldiz garaiagoa da; berezitasun bat badu, kokapenaren zailtasunak eragindako zenbait arazo zirela-eta, ez habearteak eta ez lau tarteak ez dira neurriz guztiz berdinak; eta ez du absiderik, bere barrualdeko frontisa horma zuzen doi batez ixten baitu. Pilareak zilindrozko nukleo handi batez osatuak daude atxikiriko zutabetxoak eta harrointxoak dituztela, aurreneko haiek arku perpiañoei eta beste hauek arku formeroei dagozkienak. Kapitelak troxa lauen modukoak dira, taulamendu baten antzera.
Tertzeletezko gangaz estaltzen da erdiko habeartea, alboetakoak berriz gurutze-ganga xumeez, Epistola aldeko lehen tartea izan ezik, poligonozko oinplanoa duenez, erradiozko gangaz estalia baitu. Kanpoko eusgarriak prismazko horma‑bularrak dira, haietan arbotanteak, egitura ziurtatuz bi kokalekuetan finkatzen direla.
Bizkaia aldeko beste elizetan bezala, San Antonek triforioa itsua du, lau‑orritako baranda duen hutsarte trilobulatuez zehaztua; igarobide gisa estua da, beste Bizkai aldeko eliza handien antzekoa, 60 m ditu. Goialdeko hutsarteak, trazeria zabalak dituzten lau bikoizketako arku zorrotzeko zulo zabalak dira.
Lehenengo liturgia ospakizuna 1433ko abuztuaren 5ean egin zela ere gauza jakina da; eta eraikuntzak nahiz egiturazko beste osagaiei eginiko azterketak ondorio honetara eramaten gaitu, eliza estaltzea eta bukatzea 1500az geroztik egin zela.[31] Gaur egun zaharberritze sakon batean murgildurik dago.
Lekeitioko Santa Maria
Bizkaiko gotiko jatorrenetarikoa dugu Lekeitioko Santa Maria eliza. Itsasoa aurrez aurre duela gailur batean, eta Bizkaiko Jaunaren jauregi ondoan eta portura zihoan ate ondotik gertu egoteak ondotxo adierazten du azkenik, XV. eta XIX.ean hainbat esku-hartze nozitu izanagatik, hasieratik eman nahi izan zitzaion zabalera, sendotasuna eta tinkotasuna –bost habearte baititu.
Eliza. Gaur egun hiru habearte ditu, lau tarterekin, alde bakoitzean kapera ilara bat duela horma‑bularren artean kokaturik. Baina aldaketa oso serioak egin zitzaizkion 1882‑1883ko berrantolaketarekin. Ebanjelio aldeko kaperak, kanpoaldeko arkupe bihurtu ziren; alboetako absideak desagertu egin ziren, girolak bereganatu zituelarik; sakristia ere, lehen absidearen atzean Ebanjelioaren ondoan zena, Epistola aldera eraman zen. Haren hiru absideetatik, pentagonala besterik ez da gorde gaur egunera arte.
Bilboko bi eliza gotikoren sistema jarraitzen duen triforioa du. Igarobide estua da (2,05 m garaieran, eta 0,65 m zabaleran, gutxi gorabehera), eta trazeria XIV. mendeak berea duena da: lau orridun baranda baten gainean, arku hiru trilobulatuak daude erdi-puntuko arkuetan txertatuak.
Lekeitioko elizak ez du gurutzeriarik. Estalgarriari dagokionez, berriz, absideko ganga erradiozkoa da; girolakoak lau zatitakoak, trapeziozko diseinu behartu baten gainean; erdiko habeartearen lehen zatia estaltzen duena, luzetako joskera bat duen lau zatiduna da, gero bi izar-ganga itxurako eta tertzeletezko beste batek jarraitzen dute; gainerako guztiak gurutzeria xumez egindakoak dira. Aipa dezagun xehetasun bitxi modura eraikin osoak duen okerdura, bere atzealdeko ardatza iparraldera desbideratzen duena.
Kanpotik begiratuta Lekeitioko elizak badu nortasunik bere pinakulu eta guzti, arbotante-multzo bikoitzagatik eta bere kanpandorreagatik, eraikitze aldiko istorio luzeak dituena; Epistola aldeko arbotanteei babesgarri zaie hormen sendotasuna.
ERAGINAK. Burualdearen egituretan Elie Lambertek Gaztela aldeko katedralen eragina ikusi dio, Cuencakoarena batez ere; beste batzuen ustez berriz eragin hori Gasteizko San Pedro elizatik hartua du, zuzen-zuzenean.
Ingeles gotikoaren eragina ere ikusi izan da leihateen trazerietan, ulertzen erraza den eragina, bestalde, kontutan hartzen bada Kantauri aldeko portuek Normandia eta Ingalaterrarekin merkataritza-harremanak izan zituztela, XV. mendean.[32]
Gipuzkoako arkitektura gotikoa
Getariako San Salbatore
Euskal lurralde txiki honetan, garai horretan gorde den eraikin gotikorik deigarriena –bakarra ere esan liteke– Getariako San Salbatore da. Torres Balbásen ustez, eliza hau Bilboko San Antonen inspiraturikoa da. Elizaren barruan (aurreko eliza batean) 1397an Batzar Nagusiak[33] egiten zirelako da sonatua: Gonzalo Moro Korregidorearen gidaritzapean antzinako foru-legearen oinarriak onartu ziren eta bandokideen gehiegikeriak zapuzteko Ordenantzak ere aldarrikatu ziren. Merezi du barruko edertasuna eta trazuen berezitasuna ikusita gaurko elizagatik berarengatik ospe hori gordetzea.
Gaurko eraikinak, 1420an bukatu omen zenak, XIV. mendearen hasieran tradizio erromaniko pilareez eraikitzen hasia izan behar zuen, alboetako bi habearteekin batera elizaren zatirik zaharrenak direlarik.
Elizak. Hiru habearte ditu, baina, erdikoa, 20 m garaieran, 31 m luzeran eta 10 m zabaleran dituena, besteak baino garaiagoa da. Hiru tarte dituzte, oinarri zilindrikoz bereiziak daude, zutabetxo atxikiekin, eta gurutze-gangaz estaltzen dira, xumeak dira alboetakoak eta erdiko habeartekoak izar‑ganga itxurakoak, erliebezko bustoen egituran tailatutako loretzar moduan giltzarrietan bukatzen direnak. Arku zorrotzen bultzada, berauei dagozkien hormen horma‑hortzetan biltzen direnak, arbotanteen bidez kanpoko horma‑bular lau batzuetara igortzen da, gotiko estilo klasikoenaren arabera.
DISEINU BITXIAK. Eliza honen ezaugarri bitxietako bat presbiterioa leku garai batean egotea da, bertara igotzeko hamalau harmaila igaro behar dira alboetako bi eskaileretatik. Triforio handiak ere arreta pizten du, arku kalatuz bukatzen da eta erdiko estalkiaren garaiera harrapatzen baitu.
Baina, berezitasunik deigarriena oinplanoaren trazadurak duen irregulartasuna da; izan ere, ez hormak dira paraleloak, ez eraikinaren luzetako ardatzarekin ez du simetriarik gordetzen, eta horma batetik besterako tartea handiagoa da oinetan burualdean baino. Horretaz gainera, honen eta oinen artean bada metro bateko desnibela, hegoaldeko sarrerako ate aldera maldan jarria, honako hau kaleko sestra mailan aurki dadin. Gaur egun barrokoa den sarrera nagusiko ate hori, kanpoko arkupe batek babesten du.
Arkupearen gainetik dorre bat altxatzen da, bost gorpuzkitan egituraturik; oinarrian angeluzuzena da eta goiko aldean kanpaiak kokatuak dauden lekua oktogonoa izatera iristen da.
Getariako elizak, 1836ko karlisten gerratean asko nozitu zuen, eta bere erretaulak eta Andres Araotzen harlanduak galdu zituen; duela gutxi berritu dute.
Lehen gotikoko eskultura monumentala
Eskultura monumentala eta eskultura soltea
Arte historialariek eskultura monumentala eta eskultura soltearen artean egin ohi duten bereizketak ez du argibide gehiagoren beharrik. Delako bereizketa, monumentuen plastika funtsean apainketa helburuagatik soilik adieraz daiteke, esanahia eta balioa ematen dien helburuak berak baldintzen baitu, aldi berean.
KRISTAU IMAGINAGINTZAREN ITZULERA. Bestalde aipatzen ari garen une historiko honi dagokionez, bereizketa hori beste arrazoibide osagarri batek argitzen du. Erromanikoaren hasieraz eta Goiz Erdi Aroko zenbait mende iraun zuen irudimen plastikoaren gabeziaz hitz egiterakoan, noizean behin kristau elizan sortzen den harako hoztasun tradizional edo irudienganako alergiari buruz ari gara, non une horretan, kristautasunaren aurrean (ikonoklasta) edo kristau heterodoxoaren (adopzionista) izaerako ideologia arrasto luzea izan zen kokapenean. Bernard de Angers eskola-maisuak, XI. mendean artean, bere erromesaldiko lagunari honela zioen Santa Fe de Conquesen zilarreztaturiko irudiaren aurrean: “Anaia, zer deritzozu idolo honi?”.[34]
Erromanikoak Berant Erdi Aroko Europako kristau-sentiberatasunari hoztasun hori gainditzea eta kristau irudimen horren berpiztea ekarri zion, baina jakin zuen edergarri arkitektonikoaren mugen barruan mantentzen, San Bernardok gaitzetsi egiten bazuen ere. Aurreko atalean, arkitekturari eskainitako alderdian hau zela-eta, eskultura erromanikoan nabariena zena aipatu genuen.
ASKATASUN PLASTIKOA. Baina, XII. mendearen amaierak natura begiratzeko eta historiaren egia sentitzeko modu berri bat adierazi zuen. Oraingoan, irudi naturalen edo gertakizun historikoen errepikapen plastikoak berezko balioa izateko premia nabari zen, eraikin-multzo bateko edergarri soil izatea baino haratagoko nahia.
Katedralen eliz atarietan eskultura askea izaten hasi zen; estatua bihurtu zen, eta apaintzen zuen tokitik jaisteko eskatzen zuela zirudien, arreta eta gorespen autonomo bat izan nahi balu bezala. Aurreko mendeetan delako autonomia horren adibide, erlikitegi‑estatua batzuk ez baziren, oso noizbehinkakoak izan ziren. Erromanikoan berezkoa izan zen arkitektura esparruan menpeko legea ordezkatu egin zuen askatasun plastikoaren legeak, jatorrizko apaingarritako erliebe izaera utzi eta beste izaera bateko eskultura sortuz, hau da, solte edo mukulu eskulturaren izen esanguratsua jasotzen hasi zena.
Alabaina, aldaketa hau ez zen bat‑batekoa izan. Atal hau eskaintzen ari gatzaizkion gotiko klasiko honek markatzen du, bere apaingarri izaera erabat utzi gabe, eskulturak berezko balioa hartzen hasiko den unea. Horrela, XIII. eta XIV. mendeetan mukulu biribileko esan daitekeen eskultura aurkitzen dugu, baina bestalde, horren zati handi bati ezin diezaiokegu solte esan, izen hori dela eta, sarritan gure elizen apaingarri eta atarietako oinarrizko edergarriak diren apaingarriei helburu guztiak kendu nahi bazaizkio.
Esan dezagun, halaber, lehendik aipatu dugun bezala, estilo berriaren osagairik erabakigarrienetako bat eskulturaren autonomia baldin bada, guztiz naturala da historialariaren lehen aukera giza soina izatea, beste edonolako apaingarriri dagokion alderdiaren gainetik. Eta aldi berean eskultura figuratibo eta monumentala da ondorengo orriotan azalduko dena.
Eskultura gotiko ugari
Eskultura-lan gotiko bikainak ez ditugu soilik Baiona, Iruñea, Bilbo eta Gasteizeko gure katedral ederretan aurkituko, baita beste eliza batzuetan ere. Eguraldiaren gogortasunak eta giza axolagabekeriak eragindako kalteak galantak badira ere, garai horretako euskal eskultura ondare guztiak deskribatzea, oraindik egin daitekeen gauza dela esan dezakegu, ugari baitira. Hautaketa zorrotz bat egina izanagatik, oso gaitza gertatzen da irizpide kronologiko zehatzen arabera sailkatu eta ordenatzea; izan ere, kasurik gehienetan horiei buruzko dokumentu zehatzak falta zaizkigu, eta gainera beroien ondoan, edergarri moduan zeuden eraikinak bi eta hiru mendeetan zehar hazi eta garatu egin ziren.
NAFARROA, IMAJINAGINTZAREN ATEA
Baskonian irudigintza gotikoak oso lotsati eta maila apalean egin zuen bere agerpena, ordurako Giovanni Pisanok landutako Bertuteak Pisako pulpituari eusteko adinako soin-indar bai baitzuen eta Paris, Chartres eta Reimseko katedraletako arkupetako Aitalehen eta Profetek irribarre egiten baitzuten.
Euskal Herrian, 1234az geroztik frantses dinastiaz gobernatua izan zen Nafarroa da, zalantzarik gabe, aurrea hartuko zuen Donejakue aldera iparraldetik zetozen erromesak igarotzen ziren lekuetan.
Lehen eskultura gotikoa
LEGARDAKO ANDRE MARIA. Mendabian, Legardako Andre Maria ermitan eskultura gotikoaren lehen saioetako batzuk ikusi zituzten F. Iñiguez eta J. E. Urangak.Ermitaren atariak duen egitura erromaniko erakoa da.
Jatorrizko eraikinetik, gai geometriko eta figuratiboz apainduriko zazpi arkibolta dituen sarrerako arku ia zorrotza geratzen da.
Tinpanoan, Azken Epaiaren gaia kontatzen da. Erdiko irudiak, ohiko Tetramorfoa duenak –Kristo Epailea, Kristo Zaurituarekin bat eginez– kristau artearen bi aldi, bi estiloren arteko trantsizioko une hori nahikoa adierazten du.
LIZARRAKO HILOBI SANTUA. Baina, balio gotiko eta arte-balio garbiagatik lan nabarmenei begira jartzen bagara, beharbada, Lizarrako Hilobi Santuaren elizatik hasi beharko genuke.
Azken Afariaren ateburu bat erakusten du atarian, irudietan nolabaiteko zurruntasun eta monotonia azaltzen den arren, idazkun batean data ere badu (1270). Irudimen ugari eta kalitatezkoak bere tinpanoko bi erregistroetan azaltzen dira. Gorenean Kalbarioko eszenak garatzen dira, Birjinaren, San Joanen, Longinosen eta Stefanosen irudiak barne direla; behean, Ebanjelioek kontaturiko Piztueraren une desberdinak, infernuko munstro baten aurpegiaren sinboloa hartuz, Kristo linbora jaisten.
Janzkeren tolesduretan, kokapenetan eta pertsonaien jarrera eta keinuetan naturalismoaren hasierako ukitua hartzen da. Janbetako horma-hobietan kokaturiko apostoluen estatuetan ere, beren kanon motza eta jarrera zurruna eta guzti, aurpegietako espresibitate alderako joera antzematen da.
ARTAXOAKO HESIKO SAN SATURNINO. Artaxoako hesiko San Saturnino elizaren eskulturari dagokionean, bere atari nagusia nabarmentzen saiatuko gara, ateburuan Nafarroa frantses erregearen jabego izatera heldu zenean (1284‑1305) garatu baitziren, ziur asko, zaindari santuaren martiritzako elezaharren gertakariak.
Tinpanoan gotzain santua ikusten da zutik bere martiritzako zezenaren gainean, emakumezko deabru bat uxatzen. Santuaren irudiaren azpian dauden errege (Felipe Ederra) eta erreginari (Nafarroako Joana, bere emaztea) han irudikatua dagoen deabruaren uxaketari sinbolozko adierazpena eman nahi izan zaio: zera adierazi nahi luke eszenak, bi erregeen jabegoko –Languedoc eta Nafarroa– lurraldeetatik jentil izaera oro kanpora botatzea.[35]
Errealismo gogo nabarmen bat ikusten bazaie ere, erliebe hauek halakoxe zurruntasun eta zaharkitu itxura dute eta artelan erromanikoa izan zitekeela pentsatzen ere jarri izan da zenbait idazle.[36]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/55/Uxueko_Santa_Maria.jpg)
UXUEKO SANTA MARIA. Uxueko Santa Mariaren apaingarri monumentala, agian, une horretan kokatu beharko litzateke; nagusia eta egileak argi eta garbi errealismo gotikoaren alde azaltzen diren arren, oraindik estilo berriaren savoir faire horretara iristen ez den horretan. Utz ditzagun alde batera, bai bere habearte bakarreko apaindurez hanpaturiko landarezko kapiteletan, mentsuletan eta beren janbetako kapiteletan eta kanpoko hormetan ugari diren eskultura-lanak, ia maisulan[37] handiko egitura duten zenbait karatula alai dituztenak, eta koka dezagun gure arreta haren bi ateetan. Eskulan itzel hau Karlos II.aren garaikoa da inola ere, berak eliza horri zion jaiera handiagatik (1349‑1387).
Sartaldeko atearen lan figuratiboa irudi monotonoz osaturiko Azken Afariaren adierazpena agertzen duen ateburuaren eta Epifaniaren misterioko bost pertsonaien tinpanoren artean banatzen da. Hiru Errege Magoak ezkerraldean daude, belauniko bata eta zutik beste biak; hauetako batek besoa jasotzen du eszenaren buruan, espazioko ardatza okupatzen duen izarra erakutsi nahiez. Aurrez aurreko jarreran azaltzen da Birjina eta amaren belaun gainean zutik Haurra, Erregeei harrera egiten balego bezala.
Ertilaria saiatu zen pertsonaien jarreretan kontrasteak sortzen, baina bere modelaketa oraindik lehor eta gogor samar azaltzen da, erromanikoaren lerrotik erabat askatu ezinik. Laster iritsi zen eskulturagile gotikoek atzeko paisaia sintetikoki gogoratzen jakingo duten garaia, baina Uxueko ertilariak artean ez zekien zer egin esparru hutsekin.
OLITEKO ANDRE MARIA. Gure arreta erakartzen duen beste multzo bat da Oliteko Santa Mariarena, errege-kapera bihurtu zen eliza, ia osorik jauregi multzoaren barruan gelditu zelarik.
ATARIA. Aipatzekoa da honen atariko artelan ederra, 1300ean edo zerbait lehenago landurikoa.
Arku zorrotz txaranbeldu baten egitura du, eta saihetsetan arkuteriaz babesturiko apostoluen estatuak dituelako erakartzen du begirada. Atearen arkua zortzi arkiboltaz osatua dago, droseleteen azpiko irudiez nahasturiko landare ugariz apaindurik. Modu berean ikusten dira, droseleteen azpian, arkibolten abiapuntuetan, Jesusen haurtzaroko irudiak. Kanon laburreko irudiak dira, baina duintasunez tratatuak, tolestura urriak harmoniatsu jarriak. Txikiak dira arkiboltak zutitzeko zutabetxoak, eta berauetan animalien borrokak eta Hasierako eszenak, Birjinaren irudi bat eta erlijio-gizon batzuk daude irudikaturik, izenpetze honekin: “Franciscus fecit”.
TINPANOA. Baina, atari honen gauzarik deigarriena tinpanoa da. Ateburu baten gainean, landareak zein trufa eta satira-moralezko asmoz eginak[38] diren egunoroko bizitzako eta fantasiazko irudi txikiak pilatzen dira; erdian azaltzen da Maria Birjina eserita eta koroatua, belaun gainetan bedeinkapenak emanez eseritako Jesus Haurra erakutsiz.
Alboetan, tinpanoa bitan banatua geratzen da:
Azpikoan: Jesusen Haurtzaroko eszenak ageri dira. Erdiberri bezala etzanda dagoen Maria erakusten duen Jaiotzarena, San Jose pentsalari, eta hondoan, sehaskan estalitako Haurra, astoaren eta idiaren arnasez berotua nabarmentzen dira.
Goikoan: Jesus elizara eraman zuteneko eszena ikusten da, San Jose usoak dituela, angeluko esparruari egokitua; erdian, aldare txiki baten gainean Haurrari eusten dion Birjina; Simeon zaharrak osatzen du eszena. Eskuinaldean, Kristoren Bataioa. Bi aingeru azaltzen dira, beste aldean, Simeon eta San Jose azaltzen diren lekuan.
Ateburuan azaltzen da eskultura-lan oso fin bat: landare eta paisaia ugari, giza eta animalia irudi benetakoak eta irudimenezkoak.
KLAUSTROA. Santa Mariako klaustroan ere lan bikainak ikus daitezke, besteak beste erregina irudi bat orrazkera hanpurus batekin eta otoitzerako jarreran; hegoaldeko hormartearen oinarrian bada Haurra duen Birjina bat, zoritxarrez bururik gabe agertzen badira ere.
Oliteko maisua. Iñiguezek zalantzan jartzen du, erdiko Madonnari bizia eman zion eskua bera izatea Haurtzaroko eszena biziak landu zituena. Aldiz, haren ustez, bereak izan daitezke atariaren alboan dagoen horma-hobia okupatzen duten apostoluen estatua batzuk. Estatua hauek bikainak dira egiaz, eta beren zorroztasunagatik eta aurrez aurreko jarreragatik gotiko klasikoko garaia artean iritsi gabea zela ikusten bada ere, ez zeuden heldutasun horretatik urruti; izan ere, eskulturagileak kontu handia izan zuen pertsonaia bakoitza bereizterakoan, bai janzkeren mugikortasunean, bai aurpegietako ezaugarri bereizgarrietan: orrazkeran, bizarretan eta ilajean. Horietan, jatorrizkoetatik ziur asko asko bereiziko ez den koloreaniztasun baten arrastoak aurkitu dira.
Artaxoako maisuekin alderatuz, igarpen ona da Oliteko Santa Mariako eskulturagileak aurrerapauso bat ematen duela eta errealismo handiagoa eta bizi-adierazpen zein bizitasun handiagoa lortu zuela pentsatzea. Frantziskotarrek errealitateaz duten berezko ikuspegi horretan pentsatuz, Jimeno Juriok iradoki du Franciscus fecit sinadurarekin identifikatu daitekeena dela dohain bereziak zituen egilea, eta berau erlijiokide-talde batek ongi babestutako frantziskotar fraideren bat izan zitekeela.[39]
OLITEKO SAN PEDRO. Aurreko atalean aipatu genituen bere atari gotikoaren osagarriak, elizaren erromanikoari buruzko lanean.
Ataria. Hain zuzen ere, tinpanoak, hiru arkutxo trilobulatuen azpian eta neurri txikiko San Pedro bedeinkatzailearen irudia azaltzen da, saihetsetan Andres eta Santiago Santuak, bi aingeru intsentsularirekin.
Ateburua, irudi oso txikiez izenburuaren historia kontatzen duena deigarriagoa da: giltzak ematea, apostoluaren epaia, bere gurutziltzatzea, eta “Pedroren ontzia”; frantses naturalismoan inspiraturikoa da erabat eta XIII. mende oso aurreratuan eginiko lana, agian.
Klaustroa. Elizako atariaren garaikidea eta gotikoa da klaustro ere. Honen kapiteletan hostoen, loreen eta buruen konposaketak ikusten dira, denak ere kalitate kaskarrekoak, sentiberatasun herrikoi baten gertuko egileen lana, ziur asko.
Iruñeko katedraleko estatuak
Nafarroako hiriburuko San Zernin elizako arkupea, kapitelak eta hilobiak aipatuko ditugu, besterik ezingo baitugu egin.
Iruñeko katedraleko klaustroan ikus daitekeen estatua-lan ugarietan kokatuko gara, inolako zalantzarik gabe Euskal Herriko Erdi Aroko eskultura-multzo garrantzitsuena baita. Lan honekin sartuko gara bete-betean XIV. mendean.
Jantokia eta Barbazana kapera
Klaustroko horma artean sartu aurretik, jantokiko hamalau mentsulak eta Barbazana kaperako hamabiak ikusten geratu beharko genuke.
Era askotarikoak dira gaiak: ehizak, animaliak, irudi mitikoak edo irudimenezkoak, egunoroko bizitzako gorabeherak. Satirazko eta moralezko balio sinboliko bat ematen zaie, baina beraietan multzo bateratu samar bat ere ikus daiteke, “gizonak naturarengan duen nagusitza adierazi nahiko lukeena” batez ere.[40]
Nolanahi ere, lan horien egileengan honako joera hauek agertzen dira, hala nola, konposizio-sen eta gaitasun artistiko bikaina, esparruan egokitzea, irudimena eta naturalismo.
Klaustroa
Klaustroaren barruan, mende bat baino gehiago luzatu zen prozesu batean zehar landutako kapitelen erliebeak alderatuz, desberdintasunak sumatzen dira, hau da, lehen aldian burututako irudi ugariren –ekialdeko hegala eta iparraldekoaren zati batean daudenak– eta hurrengo aldi batzuetakotzat hartzen direnen artean –hegoalde eta mendebaldeko hegaletakoak–, horietan irudiak desagertzera egingo baitute eta landare apaingarriak parrastatzen hasiko.
Ekialdeko hegalaren kapitel irudiztatuk xehetasun harrigarriz adierazten dituzte Hasiera liburuko gaiak: Adan eta Ebaren historia, Noerena, Babel dorrearena, eta Joben kontakizuna.
Galeria honetan bertan eta hegoaldekoan eskulturagileek gai ugari landu dute: egunoroko gaiak eta jolasak, dantzak, ehizaldiak, torneoak, eszena bukolikoak, animalia eta elezaharretako gaiak, eta Erdi Aroan herrikoi bihurtu ziren satirazko eta moralezko alegiak. Kasu askotan harria larriki higatua aurkitzen da eta ez da erraza gaiak ezagutzen. Beste batzuetan, aldiz, hegoaldeko kapiteletan torneo-eszenak ikusten dira, esaterako, tresneria ederreko zaldietan modelatuaren bikaintasun eta osotasuna nabaritzen da.[41]
Garrantzizkoak dira baita klaustroko gangen giltzarrietako eskultura apaingarriak eta hormarteko arkuak ere. Horietatik 46 daude irudiz apainduak: alegia moduan, gizonaren lurreko bizitzaren ikuspegi kosmologikoa erakusten dute: Paradisuko ibaiak, lau haizeak, urteko hilabete eta urtaroak, bakoitzari dagozkion lanbideak eta guzti; horiez gainera, Kristoren bizitza eta santuen martiritzako eszenak.
Eskultura solteak
Pozaren Birjina. Klaustroa apaintzen duten eskultura solteen artean, lehen kalonjeen jantokia apaintzen zuen eta orain Barbazana kaperaren buruan dagoen Kontsolamenduaren Birjina nabarmendu beharko litzateke. Harrian landua eta koloreanizduna da aurrez aurre dagoen Birjina, soingainekoz eta mantuz jantzia, aurpegiaren inguruan zirkulu bat marrazten duen buru zapi batez estalia du burua, ezkerreko besoaren gainean Haurra jasoaz bere sorbaldaraino.
Ezaugarri horiek eta naturaltasunez goitik behera eta zango gaineko okergunea apur bat adieraziz erortzen diren soineko-tolesturak XIV. mende erdialdeko data iradokitzen dute.
Berri Onaren Birjina. Eskultura gotikoaren okerrune hau Mariaren Europako irudi askotara hedatu zen, manierismo alderako joeran; horrelakoen adibideak Iruñeko katedralean ere ikus daitezke, esate baterako, klaustro aldera ematen duen atearen eskuinetara, zutarri batean galkatutako mentsula baten gainean aurkitzen den Berri Onen Birjinarengan. Haurraren aldera itzulitako amaren aurpegiko samurtasun keinua nabarmena da, baina honen irudiak badauka halako zurruntasun bat, eta multzo osoari XV. mendean Europan hedatu ziren frantses inspirazioko Birjinen liraintasuna falta zaio.
Pedro eta Paulo Santuak. Kaperaren sarreran, alde banatako saihetsetan bi apostolu, Pedro eta Paulo adierazten dituzten bi eskultura daude. Jarreraren bizitasuna eta jantzien tolesduren bitartez gorputz mugimendua eta barru indarra adierazi nahi izan duten bi irudi dira; horien garaieraren kanon urriak XIV. mendeko lehen herenaren data iradokitzen du.
Hilobiak
Barbazan gotzainaren hilobia. Kaperan behin sartuz gero, giltzarriaren azpian Barbazan gotzainaren hilobia dago. Artzain etzanaren irudia bere gotzain janzkeraz agertzen da. Garai horri dagokion hilobi-irudi bat da. Horretan bat egiten dute doitasunak, idealizazioak eta gustu bikainak. Barbazango Arnaldoren ehorzketa agirietan, 1355eko azaroaren 6an egin izanak egiaztatzen du eskultura honen data.
Asiaingo Santxez gotzainaren hilobia. Iruñeko klaustrora doan bisitariak alderaketa egin dezake Barbazanaren mausoleoa kontenplatu ondoren, 1364an, bere aurrekoa baino bederatzi urte beranduago hil zen Asiaingo Santxez gotzainaren hilobiarekin. Asiaingo Santxezen hilobia arkusolio baten azpian dago babestua, hormako horma-atal bat betetzen duen trazeria zulatu eta guzti. Defuntua, Barbazan bezala dago estalia, bere gotzain janzkeraz harlandu angeluzuzen handi batean landua da irudia, zenbait tokitan moztuak ditu zati batzuk. Zoritxarrez, multzo trinkoegiaren irudipena sortzen du, adierazpen naturalista baten bilaketaren kaltetan.
Ateak
ARTZAPEZPIKUTEGI ETA JANTOKIKO ATEAK. Klaustro aldera ematen duten ateetako bik –Artzapezpikutegikoak eta Jantokikoak– ziklo ikonografiko bakarra adierazten duen tinpanoak dituzte, Kristoren Nekalditik Piztuera bitartekoa eta Elizaren garaipena. Lanaren egileek errealismo eta aniztasunezko bilaketa noble bat erakusten dute, giza irudiaren kanonean eta talde jendetsuen konposaketan bete-betean asmatzea lortu gabe.
Iruñeko klaustroaren eskultura-irudirik nabarmenenak, bisitariari miresmena sortuko dioten bi ateetan ikusi behar dira: Babesekoa eta Zoragarria deritzatenena.
BABESEKOAREN ATARIA izango da ziur asko zaharrena, 1330 eta 1340a bitarteko data duena.
Atearen mainelean Birjinaren beste irudi bat altxatzen da, Babeseko Birjinarena atea ere esaten zaiona. Nahiz eta oso litekeena den biak garaikideak izatea, Kontsolamenduaren Birjinak ez bezala, honek bere ezkerreko besoan duen Haurrarengana itzultzen du burua, buruko zapiaz estaliz. Badirudi, Jesus Haurrak bere Ama gonbidatzen duela bien artean eutsirik duten Orduen liburuan otoitz egitera.
Tinpanoan. Tinpanoko erliebeei dagokienez, Birjinaren Loaldia da gaia: Ekialdeko bizantziarren elezahar hain ezagunetik atera eta Mendebaldeko artera ekarria ziur asko: Aingeru batek Birjinari bere berehalako igaro beharraz hitz eginik, apostolu guztiak Mariaren etxera eramanak izan ziren haren heriotzan han izan zitezen. Ondoren, Jesu Kristok bere Amaren arima jaso eta zerura eraman zuen, han gorputz eta arimaz koroatzeko.
Katedraleko eskulturagileak, Toulouse aldeko Rieux [42] lantegitik etorritako ertilaria izan daitekeenak, eszena honetan jakin zuen errealismoa eta dramatismoa elkartzen. Pertsonaia guztien buruak Birjinaren ohe gainean pilatzen dira eta aipatutako eszenaren berotasun espiritual eta mistikoa adierazten laguntzen dute bai hondoko argi‑ilunen moldaketak nahiz itxurazko ordenarik ezak eta buruen ardatzen arteko urduritasun zein irudi bihurrituek. Azkenik, indar espresionista itzela duen multzo honek ez du zerikusi handirik Zoragarria izeneko atearen ordena, argitasun arrazional eta kontakizunarekin.
ATE ZORAGARRIA. Klaustroa antzinako logelarekin batzen duen ate hau, kalonjeak honen azpitik igarotzean kantatu ohi zuten salmoagatik jaso zuen bere izen hau: “Pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum eius”.
Janbetan, ebanjelioko aingeruaren Deikundeko eszena gogoratzen da, neurri naturalean, Aingerua eta Birjina alde banatan bereiziz. Bestalde, bitxia da atearen tinpanoan Babeseko atearen elezaharretako gertaera berriro ikustea, baina hemen xehetasun handiagoz lau sortetan garatua. Mariaren koimesisa, abuztuaren 15ean ospatzen duen ekialdeko Elizaren jasokundeko apokrifoen kontakizuna delarik,[43] hots, Sergio Aita Santuak (687‑701) Erroman sartu zuen liturgia-ospakizuna.
Lehenengo sailean aingeruak Mariari adierazten dio berehala igaro behar duela; honek berria bere ahaideei ematen die eta San Joan laino batek ekarri du; Birjinak bere soingainekoa eta hil‑oihala erakusten dizkio Joani. Bigarren sailean apostoluak iristen dira eta Mariak bere ganberara eramango ditu; hirugarrenean, Mariak bere soingainekoa eta mantua hiru emakumeei ematen die; jarraian, Loaldiaren eszenak, apostoluen negarrak, eta juduen ahalegina, Birjinaren gorputza lohitzen. Laugarren eta azken eszena Mariaren Koroatzeari eskainia dago. Eta egin dezagun behingoz gai honi buruzko behaketa ikonografiko bat: Errege gorenak, Jesusek, bere Ama Erregina koroatzen du. Irudi honen esanahi mistikoa, garai hartako errege-erreginen koroatzeak zirela-eta, Europako monarkien errealitate politikotik bereizezina da, luxuzko ospakizunak begi ninian eta herri irudimenean bereziki eragiten baitzuen.[44]
Ate Zoragarria estilistikoki Babeseko atearen antitesi gisa agertu zen. Gotikoaren une klasizistari erantzuten dio, eta ordena naturalista gailentzen zaion historia baten irakurketa arrazionala egitera gonbidatzen du. Ikus dezagun urte gutxiren buruan, zein urrats garrantzitsua eman zen Babeseko Birjinaren mentalitate ia erromaniko batetik, non historia baten hainbat une konposaketa bakar batean biltzen diren, plastikotasun trinkoan buruturik, emanaldietan zatitzen den historia: jarraian baina bakan, ikuspuntu eskolastikoarekin bat eginez. Egilea, 1380 aldera lan egin zuen frantses bat izan daiteke.[45]
Beste hainbat eskultura-multzo
Errege Magoen multzoa. Jesusi eta Mariari beren eskaintzak agertzen dizkieten hiru Errege Magoen estatuak ere XIV. mendekoak dira, eta talde hau klaustroaren ekialde eta iparraldeko hegalen arteko hormaren babesean aurkitzen da. Talde bat baino gehiago, hiru estatua bakan dira, beren artean tarte libre batez ezarriak eta landarez apainduriko mentsularen gainean; noizbait oso hondatua gelditu zen Agerkundea da, zeren eta zurez eginiko soin‑adar batzuen berrikuntzak baititu.
Zeharka eta mugimendu-jarreran dagoen Birjinaren irudiak modelatuan eta mugimenduzko irudien konposaketan oso eskulturagile iaioa adierazten duen arren, esan daiteke gotiko naturalista alderako joeran ez duela lortzen ate Zoragarriko eskulturagilearen kalitate plastikoa. Egileaz ezagutzen dugun bakarra frantses nazionalitatea da, bere lana izenpetu egin baitzuen: Jacques Perut: fit: ceste: istoire.
Profeten eta apostoluen eskulturak. Klaustroko galeriak apaintzen dituzten profeta eta apostoluen gainerako eskulturez ez dugu deus esango, ezta XV. mendean gableteak apaintzen zituztenez ere; izan ere, higadurak hain nabarmen hondatu ditu, non ebaluaketa estilistiko zuzena eragozten duen.
Neskatila printzesa baten hilobiko irudia. Estalperik gabe ez dagoenez eta izaera berezia duelako arretazko begirada merezi du antzinako katedraleko kaperaren batetik ekarri eta orain Babeseko atetik hurbil zutik eta hegoaldeko gurutzaduraren horman itsatsita dagoen neskatila printzesa baten hilobiko irudiak. Bi aingeruk neskatilaren gorpua datzaneko hil‑oihala prestatzen dute eta etzanda dago lehoi bat oinetan haren inozentziaren zaindari. Neskatilak begiak irekiak ditu eta eskuak bata bestearen gainean goxoki jarriak.
Ezin zalantzan jarri, eskulturagileak ereduarekin berdintzea bilatu duela, agian bere aurpegitxoko trazu biribilean fintasuna eta irudi osoaren grazia nabarmenduz, zeren eta, sorbalden estutasuna kontrastatzen baita gorputzaren liraintasunarekin. Ez da ezagutzen nor zen printzesa; baina babesten duen errezelak eta oinetan duen lehoiak XIV. mendearen bigarren erdiko klaustroetako tradizioa agertzen dute.
Arabako eskultura gotikoa
Eskultura gotiko monumentalean hiru euskal probintzien artean aberatsena da Araba, eta litekeena da kalitatean ere hoberena izatea. Arrazoiez idatzi izan da “artearen historiari probintziak eman dion laguntzarik adierazgarriena eskultura gotikoa dela”.[46] Ohiko desfase kronologikoarekin, arrazoi ekonomikoak, sozialak eta politikoak direla-eta, Baskonian artearen prozedura estilistikoa aurrera doa Frantziaren ondoan; hala, Araban lantegi gotikoen ekimena XIV. mendearen bigarren herenetik aurrera sortu zen.
Guardiako San Joan
Deikundea. Lehenbiziko eszena Guardiakoa da. San Joan parrokiako hegoaldeko atarian Deikundeko zutabe‑estatuek mugimendu txiki bat egiten dute beren zurruntasun erromanikotik askatzeko.
Pilareko Andre Maria. Baina zalantzarik gabe garrantzizkoena mendebaldeko fatxadaren izaera gotikoa da, haren atarian gorde da Maria Birjina adierazten duen irudia mainelean. Herrian mendeetako jaiera duen Guardiako Pilareko Andre Maria deritzonaren irudi hori, gaur egun, elizaren barruan aurkitzen da, kapera oktogonal handiaren erdiko horma-hobian; berau eraikitzeko atari nagusia bota behar izan zen. Zutik dago, gorpuzkeraz luzanga eta zurrun samarra da eta aurpegi politean irribarre estereotipatu samarra marrazten zaio. Jantzien tolesduretan eta amaren ezkerreko beso gainean eseritako Haurraren jarreran, lehen gotikoak bereak dituen ezaugarri alai baten zantzuak suma daitezke. gutxi gorabehera 1300ean egina izan daiteke.
Tuestako Santa Maria
Frisoa. Guardiatik irtenda, Arabako hiriburura iritsi aurretik, beharrezkoa zaigu denboran atzera egitea Tuestako Santa Mariaren eskultura-lana bisitatu ahal izateko. Aurreko atalean aipatu dugunez, eliza erromaniko beranta da eta bertan dago zehaztu ezin daitekeen zazpi irudien friso sonatua, garai batean atariaren gainean jarri arazi zena, arkiboltaren goialdeko giltzarria eta hegalaren artean irekitako hutsarte batean kokaturik.
Eskailera mailatako oinarri gainean daude kokatuak, Haurra duen Mariaren irudi hieratikoa aurrez aurreko jarreran dago ohiko Andra Maria, Sedes Sapientiae modura. Hari begiratzen diote alde banatan hirunaka jarririk dauden gainerako irudiek. Eskuinaldera, San Josea –Isaias, agian– eta Deikundearen eszena. Ezkerraldean, koroa buruan eta soingaineko zein kapaz jantzita hiru Errege Magoak, eskaintzak erakutsiz Jaungoiko Haurrari.
Eskulturagilearen izena, Tuestako Martin Lopez, XIV.go eskuizkribu baten bitartez aurkitu da, Ruiz de Loyzagaren ustez. Elizaren egilea Elias ez dela behintzat ziurta daiteke, izan ere, zazpi estatuen gaiak espiritu erromanikoa badu ere, estiloz gotikoa da eta elizako gainerako eskulturen ondorengoa. Arabar gotikoan jakitun handia den Mª Lucia Lahozek irizten duenez, eskultura hauek XIII. mendekoak dira, eta “Arabako eskultura gotikoaren hasiera” markatzen dute, eta euren estiloz “Burgoskoen jirabiran dabiltzanez han bilatu beharreko da jatorria”.[47]
Gasteizko katedral zaharra
Gasteizko hiriaren kasko zaharrean gotikoak agintzen du estiloetan.
Hango Santa Maria eliza, Katedral Zaharra izenez ezagutzen dena, Erdi Aroko Arabako hiriburuko eraikinik artistikoena eta interesgarriena da. Agiri gabeziaren aurrean, frantziar katedral handien eta Leon eta Burgoskoen antzeko estiloaren azterketa da hiru atetako arkupe oso zabal bat eskultura-lan aberats eta miresgarriak dituen eraikinaren oinetan kokatzera bultzatu zuen eragin gotiko mardularen kronologia eta argibideak eman diezazkiguken bakarra. Horren guztiaren arabera, XIV. mendeko lana da.
SANTA ANAREN ATEA. Agerian utzi zuen 1962ko zaharberritzeak gurutzaduraren hegoaldeko besoan dagoen Santa Anaren atea. Zoritxarrez oso hondatuak dauden eskultura-lan ugari ditu.
Bost arkiboltaz jantzirik, oso nekez ezagut daitezkeen aingeruen eta santuen irudiak agertzen dituzte horietako lauk, barrualdekoenak, aldiz, Haurtzaroa garatzen du.
Ateburuan, Jesusen Ahaidetasun Santua adierazi nahiko lukeen sail batean zazpi pertsona heldu eta bi haur ikusten dira. Tinpanoak bi grabatu aurkezten ditu: azpikoan, ezagutu ezinezko zortzi irudi daude eta, goikoan, Kristoren bataioaren eszena, oso hondatua dagoena hau ere. Ebanjelioko gaiak dituena, inola ere, parrokiako bataiatokiaren gertutasunak behartutakoa da.
Janbak bi mailetako horma-hobiz ederturik daude, baina gorengo mailan baino ez dira gorde irudiak; nitxoen garaierak eskatzen duena baino askoz neurri txikiagoko santuak, gizonezkoak eta andrazkoak, agertzen dira, eta hori dela oinarri batzuk XVI. mendean jarriak izango ditu.
MENDEBALDEKO ARKUPEA. Hala ere, Gasteizko katedraleko eskultura-lan garrantzizkoenak, elizaren mendebaldeko arkupe handian irekitzen diren hiru atarietan aurkitzen dira.
Atari aurretan badira aurreko arkupe batenak izan behar duten pilareak; hor bertan XIV. eta XV. mendeetako irudiak babesten dira, drozel sendoen azpian, profeta-txartel luze bat, ezaugarri gisa Isaias, eta Aingerua eta Deikundeko Birjina, biak ere irudi zapal samarrak, baina jada mugimendu errenazentista alaiak izan daitekeenak adieraziz.
Programa ikonografikoa. Hiru atariei buruz, laburtuz esan daiteke erdikoa Maria Birjinari eskainia dela, eskuinaldekoa Azken Epaiari eta ezkerraldekoa Elizako andere eta gizon santuei. Frantzia eta Espainia aldeko XIII. eta XIV. mendeko beste eliza handietan kontenplatu daitezkeen programen aldean ez da askoz desberdinagoa.
Erdiko ataria. Erdiko ataria begiratzen badugu, janbetan santu ugari ikusiko ditugu, Alexandriako Santa Katalinaren irudia nabarmentzen delarik, bere martiritzako gurpila dela eta ezagut daiteke eta XIII. mendeko tradiziorik hoberenaren barruan eredu bikain bati erantzuten dio. Arkiboltetan ohitura jarraitu egiten da, alegia, aingeru, profeta eta andere eta gizaseme santuez betetzen dira, hauetako asko oso hondatuak azaltzen badira ere. Mainelean Maria Birjinaren irudi oso alai bat altxatzen da. Bere gorputzeko okerdura arinagatik, tolesdura ugari eta zimurrengatik, txoritxoa duen Haurraren irudiagatik, eta beste gai batzuetako sinboloak diren biribila, lorea eta dragoiagatik, germaniar maisuen eragina susmarazten du.[48]
Tinpanoko lau grabatuetan garatu diren eszenak, Erdi Aroko tinpano eta erretauletan hainbat alditan adierazi izan diren Maria Birjinaren eszenei buruzkoak dira. Guardiako Erregeen Santa Mariarena da Gasteiztik gertuen dagoena. Gasteizko katedral honetan, tinpanoko eskulturak, kanon lirain bat nahiago duen maisu batek eginak dira, agian aipaturiko Santa Katalinaren irudia landu zuen ertilariarena.
Eskuinaldeko ataria. Santuen irudiz okupaturiko janbak ditu, eta, besteak beste, ukenduaren pitxarra daraman Santa Madalena bederen ezagut daiteke. Tinpanoko irudi batzuk ezin ezagutu dira; beste batzuetan aldiz, oso nabarmena da Azken Epaiaren adierazpena, arimak pisatzen ari den Aingerua, zauriak erakusten dituen Kristo, aintzara sartzera doan Birjina eta abar.
Ezkerraldeko atariak ez du eskulturarik janbetan; arkiboltetan aingeru musikari ala kantariak, santuak, erregeak eta profetak ikusten dira. Ziurtasunez ezagutu ez diren eszenak eskaintzen dituzte tinpanoko lau grabatuek. Apraiaz maisuak, Santo Toman apostoluarekin lotzen zituen eszena batzuk. Errukizko ekintzen aipamena ikustea iruditu zitzaion Canterari.
Duela gutxi pentsatu izan da San Gilenen historia dela atari osoari batasun ikonografikoa ematen diona, bere bizitzako agerraldiak adieraziz, Urrezko Kondairan kontatzen denaren arabera.
Eskultura gotikoa Gipuzkoan
Gipuzkoako gotiko monumentuetan, lanik deigarriena lehen gotikoari dagokiona izan daitekeen Debako parrokia-elizaren ataria da.
Debako Santa Maria
Monreal de Itziarko auzotarrek, 1292az geroztik hiri‑gutun batez baliatzen zirelarik, XIV. mendea erdira iritsi zenean, Alfonso XI.ari ibarraren barrenean eta itsasoaren ertzean kokapen berri bat eskatu zioten, porque sean más ricos y más guardados. Itsas ertzera jaistea koherentea zen, gogo bikoitz eta orokorra kontuan hartuz gero, babestuago izatea eta merkataritzagatik eta ekonomiagatik itsasoa bilatzea. Hau guztia, gizartean desadostasun eta ezinikusi-giro izugarria bazegoen ere, laster azaldu zen kultur eta arte-ekimen aurreratuetan.
Eliza eraiki zen beste ezer baino lehen, horixe izango zuten biztanle berriek egitekoa. Litekeena da XIV. mendean jada hasiak izatea eraikuntza-lanetan, eta mende horretan bertan aurrera egingo zuten lanek, urte horietan zureriaz estalirik, zeren eta gauza jakina da 1390etik elizaren barrunbean egiten zirela udal biltzarrak,[49] harik eta XVI. mende aurreratuan habearteak guztiz berritzea eta harrizko gangaz estaltzea erabaki zen arte, Euskal Herrian hain jatorrak diren eliza zutabedunak sortzeko aukera emanez. Aurrerago atal berri bat eskainiko diegu.
ATARIA. Erdi Aroan landu zenetik mendebaldeko ataria da garrantzizkoena. Lehenengo eliza egiterakoan, defentsarako dorrearen oinarrian hutsarte handi bat gelditu zen lekuan kokaturik dago.
Ate bikoitz handiak, mainela ere baduenak, alde banatan arkitekturako paramendu sendoak ditu, gutxi gorabehera garaiera berdina duten bi zatitan banatuak: zimentarriak beherenean eta janbak goragokoan.
Zimentarriak, horma lauez, jarraian doan bankua eta geometriazko apainketak dituen frisoetan gorago bikoizturiko hirugarren gorpuzkiz osaturiko zokalo altu batez eginak daude.
Janbetan, estatuak idulki gainetan daude, arkibolten baketoi handiei dagozkien zutabe finez bereizirik eta arku konopial profilezko tontorrez amaitzen dira. Litekeena da Apostoluen egitasmoa ikonografikoa goiztiar samarra izatea, Guardiako Santa Mariaren ereduan inspiratua agian, lanaren bukaera askoz beranduagoko dela dirudi arren.
Arkiboltetan azaltzen da batez ere errioxar eredua. Guardian bezala, Itun Zaharreko irudiz jantziak daude dobelak: profetak, erregeak, musikariak, emakume martiri santuak, birjinak eta santuak. Irudietan diren pertsonaia guztiak ezagutzea erraza ez izan arren, garbi dago tinpanoko egitarau nagusiarekin zerikusia duten irudiak direla.
Hiru erregistroetako tinpanoa. Maria Birjinaren biografiari eskainitako tinpanoak, Guardia, Gasteiz eta garai bereko beste askok bezala, hiru erregistro ditu.
1.go erregistroa. Jesusen Haurtzaroko gertakariak txertatzen dira. Deikundearen xehetasun berezia, Gabriel Goiaingeruaren jarrera da, grabitate legetik at, airean aurkitzen baita. Ikustaldian Elixabet, adin helduari dagokion buruzapiagatik ezagutzen delarik berau, lehengusuaren aurrean erreberentziaz belaunikatzen dela dirudi makurturik. Jaiotzaren gertakarian, ohean etzanda dagoen bere Ama Birjinak eusten duen Haurra ikusten da, ertz batean San Jose bere burukoa bigundu nahirik, eta beste ertzean emagina, mirarizko erditzea laguntzen. Badirudi Haurra altxatzen duela Birjinak goiko zatian bi animaliaren buruak azaltzen diren estalpean jarri asmotan.
Erregistroaren erdigunean, Birjina tronuratua eta koroatua dagoen irudi batez okupaturik, magalean Haurra duela azaltzen da, saihetsetan dituelarik sinbolismo ezezaguneko bi multzo eskematiko. Amaren magalean eseririk, Jaungoiko Haurra, lerroan dauden Errege Magoetara zuzentzen da apur bat –errege bat belauniko dago, izarraren azpian eta beste biak zutik, baina jarrera desberdinean.
2. erregistroa. Birjinaren Loaldia, elezaharretako gaiari eskainia dago.
Ezker aldean hamaika buru ikusten dira –hamaika apostoluak harrigarriro doaz laino gainean; erdigunea zeruetara Jasotako Birjinaz estaltzen da, bere mandorla mistikoaz inguraturik, jada koroatua eta soineko ikusgarriz jantzirik. Zeru mailara hiru aingerutxoz jasoa ala eutsia dirudi, hirugarren batek –sinesgogorra eta damutua den Tomas apostolua– berriz, belaunikaturik Birjinaren gerriko ospetsua jasotzen du.
Berezko kronologiari inolako begirunerik gabe, hurrengoan Mariaren heriotza garatzen da, Kristok besoetan jasotako arimaren xehetasun ohikoarekin, eta hainbat interpretazio egin zaizkion pertsonaia bizardun bat, eskuetan liburu bat duela. Ezkerraldeko eszena estaltzen duten bi emakume-irudi ezagutzea zaila gertatzen da.
3. erregistroa. Bistakoa denez, goiko erregistroak Mariaren Koroatzea eskaintzen du. Saihetsetan ikusten dira aingeruzko irudiak: Aita Jaungoikoa, Semea eta Espiritu Santua, bi aingeru intsentsulari, eta haien oinetan belaunikaturik beste bi aingeru musikari.
Estiloa. Tinpano hau arretaz begiratzen bada, azterketa egin ondoren, ikonoetako elezaharrari zaion leialtasun zaindua eta jarduera plastiko zakarraren artean dagoen kontrasteak sentipen bitxi bat sortzen du, batez ere, janbetan dauden apostoluen estatuekin alderatzean.
Irudi hauetan, motza bada ere, gorputzarekiko leialtasunak, oso fin modelatua izateak eta jantzien tratamendu ugariak, errenazimentuko klasizismoa aldarrikatzen duen gotikoaz pentsarazten du. Tinpanoko lanarekin duen kontrastea izugarria da.
Gauza bera esan daiteke maineleko irudiaz, Kristo piztua erdi‑jantzirik, bere zauriak agerian dituela eta heriotza garaitu izanaren ezaugarria duela; kanonaren moztasuna da hemen benetako Errenazimentu hasieraz hitz egitea galarazten duena.
Kronologia. Barneko ikuspuntu batetik eta alderaketak eginez, Debako atariaren estiloa ikertu dutenek diotenez nabarmena da jatorrizko moldea Arabako ereduetan: Guardiakoa eta Gasteizkoa.[50] Kronologiak finkatu nahi direnean azaltzen da harridura.
Gipuzkoako atarien zakartasuna ikusita, bada arabar lanekin alderatuz honek kronologiaz duen lehentasuna zalantzarik gabekoa dela uste duenik. Baina gaur egun ezin jar daiteke zalantzan, garapena estilistikoa ez dela denboraz gainerako irizpideen baztertzailea, ezta nagusia ere. Talentu itzeleko eta abangoardiako maisu bat izan daiteke egilea, formula zaharkituei itsatsita edo kanpoko joera berritzaileei asko irekitzen ez zitzaion beste baten garaikidea. Hauxe bera izan daiteke Debako tinpanoaren maisuaren kasua.
Deba inguruan gizakia finkatzen hastea eta Berant Erdi Aroko eliza eraikitzen hastea garai bertsuko kontuak izango zirenez, programa ikonografikoa Guardia (K.o. 1350) eta Gasteizkoaren (K.o. 1390) adin berekoa izan badaiteke ere, oso litekeena da ataria beranduagokoa izatea –XV. mendean zeharrekoa– bi maisu ala lantegiek egina gainera, apostolutzaren arduraduna modernoagoa eta aurrerazaleagoa zelarik.[51]
Bizkaian lehen gotikoko eskultura monumentala denik ezin dugu ia ezer aurkitu, izan ere, eliza nagusiak ez baitziren XV. mendea ongi sartu arte bukatutzat hartzekoak izan.
Irudi solteak
Aurreko orrietan irudigintza plastikoari dagozkionez kristau arteak nozitutako gorabeheren zergatia azaldu dugunen, eta Berant Erdi Aroa berreskuratze aldia izan zela eta Elizako agintariek idoloen sineskerietan berriro erortzearen beldurra galdu zutela ere esan dugularik. Helburu didaktikoekin egin zen Biblia pauperum‑etik irudien gurtza onartze dogmatiko baterako pausoa eman zen.
Irudigintzak beste bultzada berri bat bizitu zuen, gizarte kristauaren barruan. Harrez gero arte kristauaren historia ez zen soilik elizako hierarkek eliztarrak katekizatzearekin batera apaindu nahi zituzten gurtzalekuen histori izan. Elizako agintaritzagandik etorritako irudiak gurtzeko bultzadak eragin zuen imajinagintza deritzon arte plastiko horren berpiztea. Mendebaldeko artearen historian, XII. eta XIII. mendeetatik atal berezi bat izan zen ikono sagaratuena.
Imajina solteei buruz modu berezi jardungo dugu orain, izan ere, irudi sagaratuek erromanikoaren atarian birjaioz geroztik, berebiziko garapena eta birbaloratzea bizitu zuten gotikoaren mendeetan. Bestalde, gertakizun horrek uste gabeko gailurrak iritsi zituen, zeren eta Europa kristauan, bere helburu erlijioso soiletik aparte, irudi sagaratuak gurtzeak, eskultura soltearen garapen orokorra ere erraztu egin baitzuen.
Mariaren imajinak
Erdi Arokoak izan eta gaur egunera arte Euskal Herrian gorde diren Maria Birjina eta santuen irudiak ezin konta ahalako kopurua dira. Nafarroan soilik, gorde eta jaso direnak bost ehun zenbatu badira, hauetatik hiru ehunen bat Birjinak dira. Euskal Herriko azken muturreraino kristautasuna berandu hedatu izanaz hitz egin badugu ere, Maria Birjinaren irudi zaharragoren batzuk gordeak izatea litekeena da; baina, Nafarroan eta beste euskal lurraldeetan gorde diren zaharrenak ez dira XII. mende erdikoak baino lehenagokoak.
Horietako gehienak zurezko tailak dira. Gutxi dira jatorriko lan polikromoa zatiren batean gorde dutenak. Oso gutxi badira ere, badira harrian, marmolean eta alabastroan landuak. Batzuk erromaniko garaian zilarrez estaliak dira, eskuak eta burua izan ezik.
Andre Mariren Ikonografia
Aurreko atalean esan dugun bezala, Euskal Herrian Andra Mari esan ohi zaion eta Haurra duen Birjinaren irudi solte motako eskultura gehienak dira espiritu gotikoa dutenak.
Oraingoan, Theotokos, Jaungoikoaren Ama, dogmazko egiaren esanahia baino gehiago bilatzen da giza amatasun sentimenduen adierazpena. Jesus Haurra orain amaren belaun baten gainean eseririk aurkitzen da eta errenazimendu aldera hurbiltzen goazen heinean, Ama‑Seme harremana nabarmenduz joango da.
Birjinak berekin izaten du koroa –Haurrak ez bezala, oraingoan koroatua izatea bitxiagoa baita. Maria soingaineko estuz jantzia egon ohi da, lore batez lepoan ixten duen atorra, eta guztien gainetik belaunetan tolesten zaion mantu zabal batez jantzia; burua berriz buruko zapi eta koroaz estalia izan ohi du. Eskuineko eskuan, ia beti lore bat ala fruitu bat duela agertzen da, bestea Haurraren sorbaldan kokatua; Haurra, berriz, janzkera berdin‑berdina duela ezkerreko belaunean eseririk, liburu bati helduta eta bedeinkapen jarreran eskuina. Amaren jarrera eta keinua gozoagoak dira orain, eta batzuetan irribarrea sortzen zaio.
Mariaren imajinak Nafarroan
Nafarroan Erdi Aroko Birjinen ugaritasuna kontuan hartuta, ikuspuntu ikonografikotik lauzpabost taldeetan banatzeko saioak izan dira, beste askoren eredu izateko balio izango zutela eta bereziki estimatzen eta gurtzen ziren irudiak baitira.[52] Hemen ere ederrenetariko batzuk aipatuko ditugu, gure ardurakoa den ikusmolde estilistikotik.
Rocamadorreko Andre Maria. XIII. mende bukaera ala XIV.aren hasierakoa da; izenak dioen bezala, Rocamadour santutegian du jatorria (Quercy frantsesean), eta Zangozako Santa Maria Erregina elizako erretaula nagusian buru dago; Mariaren irudi goxoa zurezkoa da, eskuak eta aurpegia zilarreztatuak; aurrez aurreko jarreran koroatu eta tronoratua agertzen da, sagarra eskuineko eskuan duela eta Haurra ezkerrekoan besarkatuz.
Los Arcosko Birjinak berezko neurria du 154 cm. Amaren belaun gainean eserita dago Haurra. Birjina aurrez aurre egoteak eta Haurrarekin inolako harremanik ez izateak irudi erromanikoak ekartzen dizkigu gogora, nahiz eta bestalde, jantzien tolesdurek XIII. mendearen azkenaldira eramaten gaituzten.
Gauza bera esan liteke Oliteko Santa Maria elizako zaindariaz.
Garatuagoak dira Garesen Santiago elizako Soterrañakoa eta San Pedro de la Ruakoa, Lizarran.
Lizarrako Puy‑eko Birjina. Herriak jaiera handiagoa dion Birjina, Lizarrako Puy‑ekoa (100 cm) zilarrez jantzia dago: bai Amak eta bai Semeak aurrez aurreko jarrera gordetzen dute eta antzinakoa den keinu hau, Haurraren sorbaldan kokatzen ez den Amaren besoaren jarrerarekin harmonian dago; hala ere, soinekoaren modelatuak, XIV. mendearen hasierara eramaten gaitu.
Orreagako Amabirjina. Zilarrez xaflatua da, baina gotiko garbiagoa Orreagako Birjina (90 cm): honengan aurrez aurreko erromanikoa hautsi egiten da; ikuslearekiko profilez dago Haurra; Ama eta Haurra elkarri begira daude; Amak samurki begiratzen dio; soinekoan agertzen diren tolesduren errealismoak eta ugaritasunak XIV. mendearen bigarren erdira igortzen gaitu, eta jatorrizkoa izan daitekeen lehen aipatutako Rieux‑eko (Toulouse) lantegiko norabidean eramaten.
Artaxoako Birjina. Zalantzarik gabe XV. mendekoa eta eragin gotiko flamenkoak aurreratuak eta are arte kalitate hobea duena da Artaxoakoa, bere edertasun fina Hesiko elizako erretaula nagusian eskaintzen duela.
Eserita dauden Nafarroako Amabirjinak. Eseritako jarreran dauden Nafarroako Amabirjinen artean Iruñeko katedraleko Birjinez lehenago jardun dugu:
- Kontsolamenduko Birjina, Barbazana Kaperakoa,
- Babeseko Birjina, izen bereko atearen mainelekoa,
- eta Berri Onaren Birjina, klaustroko atearen ondoan dagoena.
FRANTZIA ALDEKO ERAGINA DUTEN IMAJINAK. Berri Onaren Birjina “hancheuses” izeneko galiar eragineko Birjinen eredua da; hain zuzen ere, lerromakur mugimendu bat gorputzari ematearren, izter gaineko hezurrari ematen zaion okerdura dela-eta; irribarrea isurtzen eta modelatu manierista azaltzen dutenetako Birjina bat da.
Halakoxea da Uharteko Birjinatxoa ere, Frantziatik ekarria zalantzarik gabe, marmol zurikoa, oinazpiko marmol beltz gainean dagoena, eskuan lore sorta eta buruaren makurtzearekin kontrastea egiten duen gorputz osoko mugimendu alaia eta tolesdura sinfonia eder bat sortuz, goitik beherakoak soingainekoan eta zeharkakoak mantuan.
Uhartekoaren oso antzekoa eta frantses jatorri berekoa da Soraurengo Birjina ere.
Antzekoa da, halaber, nahiz eta Malinasetik (Flandes) ekarria izan Kortesko Birjina. Neurriz gaineko aurpegiko trazu finak –kopeta argia eta ponpatua, betazal kurbatuak, aurpegi biribila– Europa iparraldeko errenazimentuaren ateetara eramaten gaitu (XV. mendea).
Mariaren imajinak Araban
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7f/Santa_Maria_Biasteri.jpg)
Araban gorde diren Birjinak ere molde bereko Andre Marien eredukoak dira; naturalismoa eta gotikoaren alaitasuna nabarmentzen zaio, eta ia beti Birjinak bere Haurrari lore bat, fruitu bat ala makila loretsu bat eskaintzen dio.
BIRJINA ZURIA. Zentzu horretan, Trebiñuko San Pedro elizako Birjina Zuritik hasi beharko genuke. Elizaren kanpoaldean dago kokatua, hiribilduaren jabe gisa, XIII. mendeko irudi polit bat da. Oinazpiko baten gainean eta errezel gotikoa duen horma-hobi batean babesturik, Jesusen Ama koroatuak, herensuge gaiztoa zapaltzen du, bere Semeari begiratzen dion bitartean, irribarre estereotipatu batez. Haurraren aurpegia naturalagoa eta adierazkorragoa da; eta zapiak erortzerakoan badute graziarik, ez protogotiko geometrizaziotik kanpo.
ESKLABUTZAREN BIRJINA. Sail honen barruan, merezi du ezohikoa toki bat Gasteizko Santa Maria elizako Birjinak, Alfontso X.a Jakintsuak emana izan daiteke, Gasteizen gaixotasun larri batetik Birjinaren bitartekotzari esker sendatu ondoren.[53]
GOTIKO BERANTIARRA. Gotiko berantiarrak, XIV. mendekoak, eta besteak bezain eder eta garrantzizkoak dira:
- Okarizkoa,
- eta Aguraingo San Joan elizakoa, zoritxarrez bi besoak moztuak dituena. Okarizkoa bezain nabarmena da neurriarengatik, metro eta erdira iristen baita,
- eta Zurbaoko Erremedioetako Ama deiritzona. Honako hau Probintziako Museoan dago gaur egun; aipatu ditugun ezaugarri ikonografiko guztiak baditu; nahiz gaur egun oso hondatua dagoen; XVIII. mendean egindako ukituak eta estaldurengatik ez du bere edertasun plastikorik galdu.
Gotiko berantiarren artean, XV. eta XVI. mendean, Errenazimentuko atalean kokatzera gonbidatzen dutenen artean dago, Kutxoko Esnearen Ama, adibidez.
Ahaztuan gelditu beharko ez luketen beste batzuk:
- Martiodako, Sokorriko Ama, Frantzia aldeko grazia duena, jatorriz kanpokoa dela esan ohi dena;
- eta jakina, Gasteizko San Migel elizako Birjina Zuria deritzona, harri polikromoa da eta 2 m ditu garaieran, eta data jartzeko garaian, dokumentu-faltagatik, iritziak erdibiturik daude, zeren eta batzuk XIV. mendean kokatzen badute ere, beste batzuen ustez, errenazimentuko eskulturagile bat da egilea, gotikoaren adierazgarritasun tolesgabea imitatu nahi izan zuena.
Mariaren imajinagintza Bizkaian eta Gipuzkoan
Bizkaian, jaiera biziko foku gisa Begoñako eliza nabarmentzen da. Bizkai aldeko lurretan nabarmentzen dira, besteak beste:
- Galdakaon,
- Gaztelu-Elexabeitian,
- Arratiako Arantzazun,
- Lekeition.
Gipuzkoako imajina ugarien artean, lehendik aipatuak ditugunak alde batera utzita, hona hemen, Irungo Junkalekoa eta Debako Itziarkoa; berezko hieratikotasun erromanikoa ikusirik, hemen azpimarratzekoa litzateke Arantzazuko Birjina, XIII. ala XIV. mendean harrian landua eta XVI.ean zertxobait itxuragabetua, 36 cm neurtzen du. Munduaren bola eskuetan duela eserita dago eta Haurra bere ezkerreko belaun gainean eserita.
Halaber, aipatzeko Birjinak lirateke:
- Zikuñagakoa (Hernanin),
- Guadalupekoa (Hondarribian),
- Ordiziakoa (eseria)
- Aizarnakoa,
- Loinazko Amaren ermitakoa, (Beasainen), eta abar.
Gurutze gotikoak
Bereizgarri ikonografikoak
Gurutziltzaturiko Kristoren irudietan gotiko estiloaren berrikuntzak azaltzen dira, halaber, eta agian modu bereziago batean.
Hasierako errealismo alderako joerak nolabaiteko gorputz leialtasunera eramaten du; gorputz-atalei mugimendua eman nahirik hiltze bakar batez gurutzeari bi oinak josiak irudikatzera eramango du, Jesusengan sufrimenean pazientziaren paradigma ikustea beharrezkoa duen herri debozioak gero eta hizkuntza espresionista batera bultzatzen zuen; desagertu egin ziren osoko soingainekoa eta erromanikoan espiritu mistiko eta sinbolo zaleak sortu zuen errege koroa, eta perizoniuma, aldiz, belaunetaraino luzatu.
Ikonoen berezitasun hauek funtsezkoak dira garaiko Kristoak ezagutzeko, baina ez uste salbuespenik gabeko araua denik.
Nafarroako Kristoak
Kristo gotikorik zaharrenetarikoa Peñako parrokia-elizakoak izan behar du (XIII. mendea), erromaniko aldiko Kristoei darien bakea zerbait gordetzen duena.
Gurutziltzatuaren aurpegian min gogorregiaren arrastorik gabe, ia alderantziz baizik, egonarria eta bakea adierazten duten arrastoekin, gurutziltzatzearen oinazea eta heriotzaren abaildura aditzera eman nahi duten hauek berantiarragoak dirudite, besteak beste:
- Lizarrakoa,
- Alloko Uretako Santo Kristoa,
- Iruñean katedralekoa, eta abar.
Estimazio berezia merezi duten bi ale nabarmendu beharko genituzke:
Oliteko Santa Maria elizako Heriotza Onaren Kristoari hunkigarritasun berezia ematen die aurpegi luzeak, saihets-hezur nabarmenduen xehetasunak, zangoen tolestadurak eta gorputz osoko makurdurak; XIV. mendeko lana da zalantzarik gabe, Gaztelakoekin zerikusi gehiago duena, hispano‑flamenko eskulturarekin baino.
Oinaze adierazpen are handiagoa du barruan beraren babesle den elizari izena eman dion Garesko Gurutzeak, benetako zuhaitz bat imitatzen duen gurutzearen imajina da eta Eroslearen gorputzak, beheko zatia ezkerraldera begira jarririk eta goian enborra aurkako aldera itzulirik daukanaren arteko kontrastea du agerian.
Tipologiagatik, ia ezin daiteke zalantzan jarri gurutze honek Germanian ikusten diren batzuekin zerikusia duenik, adibidez, Koloniako Santa Maria del Capitolio‑koarekin (1314), eta Italiako Sienako Katedraleko Museoko Giovanni Pisanokoarekin (1296). Zeharkako dokumentu batek Garesko gurutzeak XIV. mendeko lehen hereneko data duela pentsarazten digu.
Arabako Kristoak
Araban garai horretako taila onen artean nabarmentzea komeniko lirateke, honako Kristo hauek:
- Zurbaokoa, XIV. mende hasierakoa (Elizbarrutiko Museoan),
- Arrianokoa, gotiko berantiarra, bere parrokia apaleko erretaula xumean buru dagoena,
- eta hiltzetik askaturiko besoagatik eta jarrera baketsu eta minberagatik, oraindik ere hunkigarriagoa den Trebiñuko San Pedro elizakoa, XV. mendekoa.
- Askoz neurri txikiagokoa dena baina, bere gorputzaren okerduragatik oso nabarmena da Sojoko San Lorentzoren ermitatik ekarritako gurutzea (gaur egun Probintziako Museoan dena): besorik gabea da, tolestutako oinak hiltze batez zulaturik, gorputzean lerromakur gozoak, jarrera minbera, aurpegi zorrotz eta baketsua eta garbitasun oihala angeluzko tolesduretan jarria; XIV. mendean koka daiteke.
Kexaako Santo Kristoa, XV. mendekoa jada, eskema errealistago eta ez hain estilizatu bati erantzuten dio, eta Gurutziltzatuaren giharretan eta garbitasun oihalean zuritasun handiagoa du.
KALBARIOAK. Izan gogoan gainera, Araban gotikoak Kalbario osoko hainbat adierazpen plastiko utzi duela (Maria eta San Joan gurutzearen bi saihetsetan): Nabarmentzen direnen kalbarioen artean daude:
- Erentxungoa,
- Egiletakoa,
- eta Guardiako San Joanena.
Horien guztien multzoak, xehetasunetan tailak osotasuna dutenez, gotikoa gainditua zela pentsatzera eramaten gaitu.
Gipuzkoako Kristoak
Gainontzeko euskal probintzietan ez da gotiko aldian kokatu beharreko kalitate bereziko Kristo gurutziltzatuaren ikonografiarik. Gipuzkoan aipatzeko Kristoak lirateke:
- Albizturkoa,
- Andoaingo Zumea ermitakoa,
- Alegiakoa, Lazkaokoa, Segurakoa (Frantziskotar mojen komentukoa),
- eta hain ezaguna den Lezoko Santo Kristoa, jatorriaren arrasto ziurrik ez duena.
Durangoko Krutziaga
Eroslearen Gurutziltzatze gaiak, Krutziaga deritzon Durangoko Kalbariora bideratzen gaitu, ikonografia oso aberatsa eta deigarria zein kalitate handiko plastikotasuna duen monumentura.
Ez da landa gurutze bat, ez mugarri, eta ez bidegurutzetako bat ere; hiriko gurutze bat da, gaur egun ezaguna ez den helburu jakinen bategatik jasotakoa. Durangon, 1442.ean Beguinoen eta Bergandoen heresiari eutsi zion Anaia Alonso de Mellari erantzun ortodoxo bat emanez jarritakoa izan zitekeela ere uste izan da; iradokizun hau Karmelo Etxegarairi zor zaio.
Irlandako gurutzeen ahaidetasuna ere bilatu nahi izan zaio, eta zehatzago esanda Bretainia Behekoekin; baina, hain bitxia izanik ez da erraza gurutze ezagunetan antzik aurkitzea.
Multzo ikonografiko honek denak izan dezakeen garrantzia sinbolikoaz asko hitz egin da eta bibliografia ugaria du.[54]
Altueran 4,30 m dituen gurutzea da. Multzo osoak oinarritzat daukan pilare lirain baten gainean gorpuzki zilindrozko bat zutitzen da, beraren zirkulu inguruan adieraziak dauden hamabi apostoluak (Elizaren sinboloak?) kanon motzeko irudiak dira, baina taila sendokoak, bakoitzak daraman tresnagatik ezagut daitezkeenak.
Zilindro horren gainean, 1,60 m neurtzen duen gurutzearen masta dago zutik; bere ingurune osoan emakumezko aurpegia duen Paradisuko sugea kiribiltzen da eta Lehen Bekatua eta bere zigorra gogorarazten dira. Baina ebanjelioetako berezko historiako irudiak ere pilan azaltzen dira: Maria eta San Joan eta gainerako zeinu eta Kalbario tradizionalak bere bereak dituen irudiak. Bistan azaltzen da teologoren batek markaturiko egitaraua, Bekatua eta Erospena uztartuz.
Gurutzeak badu irudirik atzealdean: Andra Mari bat, eta gizaseme eta andere santuen irudiak, denak ezagutzen ez badira ere.
Nolanahi ere, lan honen balioa plastikoa azpimarratzea da kontua, adierazpide naturalistarako iaiotasun jakintsu batez erromanikora erakartzen gaituzten irudietan azaltzen dela dirudien lanaren laztasuna, eta konposizio zentzua eta egituren edertasunerako sentiberatasun izugarriaren arteko bilduma bitxia. Zentzuzkoa dirudi monumentu hau gotiko berantiar gisa izendatzea eta 1490 eta 1510a bitarteko data ematea.
Gizaseme eta emakume santu herrikoiak
Kristau-izendegiko santu heroien gurtzak, gotikoaren hiru mendeetan zehar, hazkundea sumatu zuen. Baskonian irudietan gehienetan azaltzen diren santu gustukoenak dira: Santiago eta Pedro Santuak, eta eliz zaindari batzuk, San Migel, San Martin, San Jurgi, San Nikolas, San Saturnino, Santa Maria, San Esteban Satua, Santa Katalina eta abar.
NAFARROAN: Santuen imajina batzuk, ez askok hala ere, teknika menderatze handia eta hizkera plastikoaren jakinduria berezia azaltzen dute, eta tailak kanpotik ekarritakoak izatearen susmoa sortzen dute, hala nola:
- Santsol parrokiako San Pedro
- Garesko Santiago.
Beste batzuk, aldiz, ez dute jatorriz herrikoiak ote diren zalantzarik pizten:
- eserita dagoen San Pedroren zenbait irudi,
- Lizarrako San Pedro de la Rua elizako San Nikolas,
- Tuterako Santa Magdalenako San Blas eta abar.
- oso neurri handian eta hispaniar‑flamenko zantzuak dituena da Lizarrako San Migel elizako kaperako San Jurgi(1500.a);
- Flandestik datorrena izango da taila fineko (XV. mendea K.o.) beste San Jurgi bat da –zutik jarririk herensugea lantzaz zulatzen– Zangozako Santa Maria elizan dagoena.
GIPUZKOAN berriz, Elizbarrutiko Museoan ikusgai dauden batzuk merezi du nabarmentzea:
- Astigarragako Santiago erromesa, oraindik hizkera erromanikoan egina, funtsezkoena bilatzen duen alabastro txiki eta trinkoa da (XIII. mendea).
Egitura herrikoiagoa, baina jada gotiko naturalismo aldera irekiagoak dira, garaiera ederreko zenbait emakume-irudi, XV.-XVI. mendeetan koka daitezkeenak:
- Goroeta (Aretxabaleta) eliz aurrekoa den Santa Ines alaia, 53 cm-koa,
- Oxirondoko (Bergara) Santa Marinatik ekarritako Santa Katalina, 86 cm-koa;
- eta Oñatiko San Migel elizako Santa Madalena, 113 cm-koa, soinaren okerdura alaiez Errenazimentua aldarrikatzen duena (XVI. mendea).
Belaunaldi hirukoitza izendatzen den gai bakar bati buruz, (Santa Ana, Maria Birjina eta Jesus Haurra) baditu Donostiako Museoak “gotikoa” esaten zaien horren azpian zenbat gauza dagoen adierazten duten bi multzo: biak ere Elgoibarkoak dira; hauetako batean eskulangile herrikoi baten xalotasuna nabarmentzen da, eta bestean (Santa Klararen komentutik datorrena) teknika menderatzeari loturiko lantegi flamenko baten berezko joera naturalista ezagutzen zaio.
Pintura gotikoa
Aurretik esana dugu, guztiz erromanikoa gisa izendatu daitekeen inolako pinturarik ez dela gorde Euskal Herrian, nahiz eta izan zela pentsatu behar den, gainerako Hispania aldeko eskualdeetan bezala. Erdi Aroko jendeari ez zitzaion gustatzen harriak bistan uztea bere eliza eta ermitetan. Nahikoa adierazia dago karez zarpeatzea eta gainetik margoz estaltzea atsegin zitzaiola, absideak batez ere, irakaspen eta apainketa asmoz.[55] Orokorrean, “lehorrean” eginiko margo baten ahultasunak ezin jasan izan ditu hezetasunaren erasoak eta eguraldi-baldintza kaskarrak.
Oihaletako margogintzan, nahiz oholetako margoetan gotiko garaian, bai gertutasunagatik eta bai iparraldeko erregeen dinastiarekiko bere ahaidetasunagatik, Nafarroako erresuman da, Europako gorteetako pinturaren joera berrietara irekia den margolanezko artean garrantzizko lanik gehien aurki dezakegun lekua, zalantzarik gabe.
Nafarroatik kanpo ezer gutxi aurki daiteke, gainerako euskal probintzietan aurki ditzakegun margolan guztiz gotikoekin alderatuta. Gotiko berantiarrak dira, XV. mende bukaerakoak eta XVI.aren hasierakoak. Oholetako margolanak dira ia denak (erretaulak eta aldare aurrealdeak) eta errenazimentuko gisa sailka daitezke.
Teknikak eta aldiak
Atal honetan azpimarratzen ari garen gotikoa hiru mendeetan zehar hedatzen dela dakigularik, jarduera honetan behartuak gaude hainbat aldi estilistiko bereiztera, sartaldeko gainerako herrialdeetan –Frantzian eta Ingalaterran, batez ere– pintura gotikoaren hainbat aldiren elkarkidetasunean; erabilitako hainbat teknikek ezarritako diferentziak ahaztu gabe: beirateetako margolanak, hormako margolanak, oholetako margolanak eta eskuizkribuetako margolanak.
BEIRA MARGOLANAK: Euskal Herrian lehen eliza gotiko haietako baoak betetzen zituzten hasierako beirateetatik ez dela ezer gorde baiezta daiteke, eta ziur asko ez zirela arte ikuspegitik begiratuta balio handikoak; izan ere, bertako beira-lantegien agiririk ez baitago. Hormetako margolanei dagokienez, susmoa da maila ekonomiko ona zuten elizetan baino ez zirela egin.
HORMAKO MARGOLANAK: Beraz, gaur egun ezusteko atseginak hartzen dira landa-giroko eraikinetan, helburu praktiko batzuk betetzeaz gainera –eguraldiaren eragineko hondamenen aurkako paramentu-babes hobea, argitasun gehiago eta abar–, benetako arte kalitate on bat dutela aurkitzean.
Baskonian hormetako margolanik gehienak duela gutxi aurkitu dira, eta 1944tik aurrera behar bezala eraberrituak. Nafarroari dagokionez, arreta handiz eraman izan dira Museora, nahiz eta badiren in situ uztea nahiago izan diren beste batzuk.
BOST ETAPA: Erdi Aroko artearen historian ohikoenak deritzoten haietara egokituz, eta berriro ere lan hauentzat gotiko izena desegokia dela onartuz, bost aldi bereiziko ditugu, gutxi gorabehera kronologia aldiekin egokitzen direnak:
- lehen gotikoa,
- gotiko lineala;
- eta, Erdi Aroaren azkenetan jada,
- italiar gotikoa,
- nazioarteko gotikoa
- hispaniar flamenkoa.
Lehen gotiko estiloa
Artaxoako Maisuaren bi lan
ARTAITZEN. Artaitzeko San Martin elizako hormetako margolanen zatiak, gaur egun Nafarroako Museoan daudenak XIII. mendeko azken hamarkadatakoak izan behar dute.
Absideko zilindro erdia betetzen dute eta adierazten duten gaia guztien gainetik erromanikoa da: Bildotsaren Gurtzarena (Ap. 7‑9). Gizonezkoen irudiak dira, bizardunak denak, soingainekoek adierazten dutelarik apaiz, gotzain eta noble ohoragarriak direla, erdi‑puntuko lau arkuen azpian ikusten dira, erdiko hutsarte estuaren alde banatan kokatuak. Apokalipsia liburuko idatzietan inspiraturiko dohatsu-jende andana iradoki nahi zituen margolariak, bata bestearen gainean ezarritako buruen bidez, erdiko domina handian margoturiko Bildotsa mistikoaren sinbolo aldera burua itzulirik dutela gurtza jarreran.
Irudi oso luzeak dira, jantzita dituzten mantu zabalen tolesdurak, hasiera bateko naturalismoa, zentzu erritmiko nabarmen batez jokatuak daude; marrazketa garbi eta sendoz nabarmenduak eta oso margo beroez margotuak, batez ere. Margolan erromanikotzat ere har daitezke, pertsonaiek profil erdizkako joera irekia azalduko ez balute. Artaxoako Maisu ezezagunarenak direla esan ohi da.[56]
ARTAXOAN. Artaxoako Maisua deritzo izen bereko hiribilduko San Saturninoren elizako burualdeko marrazki apaingarrien egileari, eta Kristok apostoluei eginiko agintzaria gogorarazi nahi dutela dirudi: “Nire atzetik etorri zaretenak, zuek....., Gizonaren Semea bere aintzazko tronuan esertzen denean, eseriko zarete zuek ere, eta...” (Mt 19‑27 eta hur.). Hauek ere gaur egun Museoan daude.
Ertilariak hemen Kristo Aintzatan adierazi zuen, eserita dauden apostoluez gurturik eta saihetsetan bi goiaingeru dituela; leihoaren alde banatan horma-hobi antzeko batzuetan zutik jarritako San Pedro eta San Paulo oso nabarmentzen daude. Erdiko hutsarteak lore-apaingarri zoragarri bat gordetzen zuen, erromanikoa zirudiena. Baina, zahar-tankera horren guztiaren erdian egunsenti berriak ikustatzen dira: Kristo Aintzetan, Nafar Erdi Aroko Artearen[57] egileek ederki asko adierazten duten moduan, ez da Epaile Nagusia, ezta azken egunean aintzazko distiretan etorriko dena ere; bere zauri salbatzaileak erakusten dituen Kristoa baizik.
Santo Domingo elizako girola erromanikoan, Palentziako Lebanzan, Tuterako klaustroan, eta batez ere, Donejakueko Aintzaren arkupeko tinpano handian ere azaltzen denaren antzekoa da. Hau, gure itxaropena eta aro berri baten gozamen epel eta arrazoibidezko bat biztu nahi dituen margolana da: teologia eskolastikoarena.
Oliteko San Pedro elizako margolanak
Oliteko San Pedro elizaren dorre azpian kokatua zegoen kapera bateko margolanak ere Nafarroako Museoan dira. Gangako lau plementoetan lau aingeru margotu ziren, eta hainbat gaiez apainduak daude inposta bidez bi erregistrotan banatuak diren kaperako hiru hormak.
Aurrez aurreko horman, Pantokratorra eta Tetramorfosa daude goiko aldean, eta Jesusen Haurtzaroko irudiak beheko aldean.
Eskuineko horman, goieneko mailan daude San Saturninoren bizitzako eszenak eta inpostaren azpiko aldean, San Pedro eta San Pauloen irudiak.
Ezkerreko horman Mariaren Koroatze eszena, eta beste pertsonaia eta ezagutzen oso zailak diren Bibliako pasarteek estaltzen dute.
Olitetik datozen margolan hauek, Artaxoakoak baino zertxobait arkaikoagoak dirudite –Pantokratorra, adibidez, erromaniko zoragarri bat da–, baina, bestea baino okerrago gordea denez, ez da egileak eta kronologia zehazteko bistako oharrik ematen. Dena dela, Iñiguez Almech eta Uranga ados daudela dirudi W. Spencer Cook‑en iritziarekin, hau da, margolan hauen egilea, Hueskako Sigenako kapitulu‑gela sonatuan lan egin zuen maisu beraren lana dela aitortzean.
Miniaturak
Erdi Aroko eskuizkribuen margolanik Euskal Herrian ia ez denez gorde, jaso ditzagun kalitate handikoak diren batzuk.
FITEROKO SAKRAMENTU-LIBURUA. Gotiko estiloaren lehen aldi honetakoak dira Fiteroko Zistertarren Sakramentu‑liburuko miniaturak, (gaur egun Nafarroako Artxibategi Nagusian direnak). Urtean Zeharreko mezaren hainbat idatzien hasierako hizkien egitura eta neurrietan txertaturiko margolan sail garrantzitsu bat da.[58] Sakramentu‑liburuetan ohikoak diren ebanjelioetako pasarteak adierazten dituzte, Deikundekoak, Agerkundekoak, Mendekostekoak eta abar.
Azken kasu horretan gertakari bitxi bat azpimarratu behar da, Te digitur‑arekin batera Mezaren Kanonaren ohiko hasierako Gurutziltzatuaren irudia ordezkatzen duela Kristo Zigorkatuak.
Miniatura hauek XIII. mendeko data dute, erromanikoaren nolabaiteko tolesgabetasuna eta aurrez aurreko jarrera oraindik ere gordetzen dutenak, baina jada espiritu gotikoaren arrasto garbiak agertzen dira aurpegien adierazkortasunean, tolesduretan, keinu eta jarreren errealismo bilaketetan; margoen harmoniazko sentiberatasun on bat gordetzeaz gainera, hondoak urdinez margotu eta uztaien gorria kontraste dira. Miniatura sail honen Maiestas Dominiak Artaxoako San Saturninoaren gai bereko horma‑pinturarekin ahaidetasun nabaria du.
LEIREKO SAN SALBATORE IRAKURLIBURUA. Antzeko zerbait esan behar da liburu honen miniaturei buruz (Nafarroako Artxibategi Nagusian dago): hau ere XIII. mendekoa da eta aurrekoaren ondoan desberdintasun hauxe du, margoen gama aldatu egin dela, oraingoan urdinaren ordez gorriaz nahasten den morea nabarmentzen delarik.
Gai honi buruzko ikerketan Silva Berastegik ezaugarri erromanikoak gorde dituzten beste dokumentu miniatu batzuk deskribatzen ditu, nahiz eta hauetako batzuetan irudien luzatzeak eta hasierako makurdurak edo bere estilo kaligrafikoak gotiko alderako joerak bistaratzen dituen.
Lerroen gotikoa
Miniaturetako margolanak eta baita gotikoak ere eragindako lerroen gotikoa, franko‑gotikoa ere esaten zaiona, inola ere, irudi lauak zehazten dituen lerroengatik da ezaguna, normalean margo bakarreko hondoen gainean egiteko joera izateagatik.
Gogora dezagun zenbait mendeetan Nafar erregeak sendi frantsesetakoak izan zirela eta Parisen edo Iruñean bizi zirelarik nafar erresumaren gobernamendua Pirinioez gaindiko gotzain eta ordezkarien bitartez burutzen zutela, Karlos Noblearen erregetza aldira arte bederen. Nafarroako artearen frantses eragina, bai gaietan, bai estiloan nabarmena da.
Nafarroan
Nafarroan, horma‑pinturen eredu eta bereizgarritasun nagusia Iruñeko katedralean bilatu behar da. Katedraleko eta bere klaustroko margolan asko Nafarroako Museora eraman dira, hauez gainera baita erresumako beste zenbait elizetakoak lan batzuk ere.[59]
JESEREN ZUHAITZA. Margolan horietan Jeseren Zuhaitzaren gaia ukitzen duena da deigarrienetako bat. Isaiasen profezia mesianikoaren bibliako iturburua duen gaia “Jeseren zuhaitz-enborretik kimu berri bat sortuko da...”, XI. mendean sartu zen artean, bikainki kokatu zuen Suger Abadeak Saint‑Denis‑ko beirate batean, eta handik hedatu zen miniatura ugarietara, beirateetara, horma‑margo eta oholetara eta baita eskulturetara ere –Silosko Klaustrora. Frantziatik igaroko zen ziur asko.
Iruñeko katedraleko bertsio hau. Iruñeko klaustroan, Ate Zoragarriaren ondoan dagoen hormaren zati bat estaltzen zuen margolan bat da. Gaur egun Nafarroako Museoan ikus daiteke. Neurri handiko konposaketa bat da (6,05 m x 4,14 m) eta tenplez egina dago, oliozko ukituak baditu ere, eta klaustroko hezetasuna dela medio, ia guztiz galdua du bere lan polikromoa, zoritxarrez. Hori dela eta honen garrantzia ikonoek dutena da soil-soilik.
Bere adarrak dituen zuhaitzaren eskema hartzen badu ere, “Jesusen arbasoak” gai tradizionala bakandua da, lau mailatan agertzen diren irudi eta eszena garrantzizkoen batzuetan finkatzeko: Deikundea eta Agerkundea, Jesusen Ama, Gurutziltzatzea, eta Hirutasuna. Ebanjelioetako gai horietako bakoitzaren inguruan sortzen dira Kristoren “zuhaitz genealogiko” sagaratuaren adarrak eta beroietan, giza izaeraren Eroslea den Jesusen arbaso eta profeta gisa, beren larrutxekin Judako hamabi erregeak daude kokaturik. Badirudi, “Jeseren zuhaitza” ez baino, “Gurutzearen Zuhaitza” esan beharko litzaiokeela.[60] Lan honi 1305 eta 1328 arteko data eman zaio. Dena dela, bere gai eta estiloagatik, Frantziako eta XIV. mendearen lehen erdiko Iruñeko bertako beste margolanekin ongi uztartzen da; adibidez, gaur egun katedralaren aldare atzean ikusgai dagoen Gurutziltzatzearen oholarekin.
GURUTZILTZATUAREN OHOLA. Ohol bikain honek, lerrozko edertasun zoragarri batez Lignum crucis‑aren historia eta mistikako gaia erakusten du: urrezko hondo baten gainean, zuhaitz-gurutze batean josirik Jesus hilotzaren irudia altxatzen da, sinboloz inguraturik eta hiru Mariak –Jesusen Ama, Simeonek iragarritako ezpataz bularra aldenik alde zulaturikoa– eta San Joan alboetan dituela.
Kalbarioko eszena inguratzen dute zerrendan jarririko apostoluen irudiek; eta horien azpian, katedraleko hiru habearteetan garatzen dela dirudien elizaren historiako gertakari bat kontatzen da: saihetsetako habearteetan kokatutako bederatzi pertsonaietako bi talde –apaiz eta nobleak– habearte nagusira begira daude, non badirudien gotzain bat bere egoitzaren jabe egiten dela.
JOAN DE OLIVERREN HORMA-IRUDIAK. Beranduxeago, Joan Oliverrek (Johannis Oliveri depinxit istud opus) kanonikoen jantokiko horma‑pintura izenpetu eta datatu zuen –gaur egun katedraleko Museoa dago–, Nekaldiko gertakariak segidan dituela.
Angeluzuzeneko konposaketa handi bat da, tapiz baten moduan jantokiko hormaren zabalera osoa estaltzen zuena, Kristoren nekaldi, heriotza eta piztuerari buruzko berezko neurriaren erdia duten irudiak direlarik. Bata bestearen gainean jarritako lau zerrendaz osatua da, goitik behera irakurri beharrezkoak:
- Goieneko zerrendan, arku trilobulatuen azpian bi eszena bereizi ikus daitezke: zigorradak eta Kalbarioko bidea;
- hurrengo zerrendan, jendez beteriko eszena bakar batean, gurutziltzatzeari eskainitako eszena osoa dago;
- hirugarrenak hilobiratzeko bi uneak osorik eta piztuera agertzen dizkigu;
- beherenekoa, predela moduko zerrenda estu bat da armarriak dituena beren eusleekin.
- Konposaketa handi honen saihetsetan, goitik beherako bi zerrendetan hamabi profeta azaltzen dira, seina alde bakoitzean, beren filakteriekin.
Beraz, sekulako konposaketa konplexu bat da. Freskoan egina dago tonu distiratsu eta kolore ugariko paleta aberatsez. Beti marra gailentzen bada ere, maisu handi bat adierazten duten ñabardura eta tonu aberatsak bistaratzen dira. Ikonografian bada zenbait xehetasun, erromaniko bizantziar inspirazioaz hitz egitera bultzatzen duenik; adibide modura, lapur gaizto baten gainera igotako deabru baten irudia.
Zein zen Joan Oliver? Adituak ez dira ados jartzen. Badira dokumentuak, erregeren zerbitzuko Iruñear margolaria den Joan Oliveri buruzkoak, baina beranduagoko datagatik pentsatzekoa da ez dela gure margolaria, haren semeren bat baizik. J Gudiolen ustez, honako hau Bartzelonan (1364) Pedro Zeremoniatsuaren zerbitzuan egondako ertilaria zen; beste batzuk mendearen erdian Avignongo Aita santuaren gortean zegoen margolari bat ezagutzen dute. Dena den, Nafarroan luzaz bizitako norbait izan behar zuen eta bere ikasketak Frantzia ala Ingalaterran egin zituena, ziur asko.[61]
ARTAXOAKO SAN SATURNINOREN HORMA-IRUDIAK. Joan Oliverren garaikidea da Artaxoako San Saturnino elizan kapera nagusiko saihetseko hormak apaindu zituena.
Hegoaldeko horman, Karlomagnoren aginduz Parisko Saint‑Denis abade-etxetik Toulouseraino San Saturninoren gorpua eraman zeneko langedoziar elezaharra margotu zuen.
Iparraldeko horman berriz, Toulouseko egoitzan San Saturninoren ordezkari zen San Exuperioren bizitzako eszena bat irudikatu zen.
Ondoen gorde zelako, konposaketa hauetako lehenengoa museora eraman zen. Hauek ditu neurriak 1,62 m x 3,46 m eta sei tarte berdinetan zatiturik dago, arku trilobulatuez koroatuak; hauen gainean zerrenda estu bat dago, hizki gotikoz idatziriko idazkun batek pertsonaia eta eszenak kontatzen dituelarik: Santuaren gorpuari harrera egitera irteten den Toulouse herriko jendea, Karlomagno, soldaduak eta abar.
Zorionez, beheragoko beste zerrenda batean egilearen eta dataren berri ematen zaigu: “Rokek margotu zuen .... 1340an....”
Bistakoa denez, ez zen Artaxoako Roke, lehen aipatu dugun San Saturnino elizan bertako burualdean Azken Epaiaren eszena margotu zuena. Estilistikoki ikusi egiten da aurreko mendetik emandako urratsa. Izan ere, XIV. mendeko frantses miniaturen artearen lerrotze zehatz eta melodiatsuaren eragina sumatzen da, eta baita zenbait puntutan ikuspegi arkitektonikoaren bilaketa-ahaleginak ere.
EKAY-KO SAN MARTIN: Garai berekoak, XIV. mendearen erdialdekoak, eta estilo berekoak dira Zangozako merindadeko Ekay‑ko San Martin kapera nagusian margoturik daudenak, eta gaiez, berriz, zaindari santuaren bizitzako gertakizunak.
IRUÑEKO SAN NIKOLAS: Iruñeko San Nikolas elizan aurkitu berriak direnen antzera, eraikinaren bi pilareen aurrealdeak apaintzen zituzten San Eloy eta San Mauroren irudiak. Hain gaizki zainduak aurkitu ziren, non salbatu ahal izateko zurezko euskarri gainean eraman behar izan ziren.
GALIPENTZUKO LEHEN MAISUA: Nafarroako Museora eraman ziren 1947an XIV. mendeko beste margolan batzuk ere, oso zaharkituak, Galipentzuko San Salbatore elizan hurrengo mendeko margolanen azpian aurkitu zirenak.
Margolan horiek Kristoren bizitzako hainbat eszena agertzen dituzte. Galipentzuko Lehen Maisua deritzon egile ezezagun hau kaskar samarra da nolabait esateko eta iaiotasun gutxikoa, garai hartan arrunta zen naturalismo aldeko joeran; ñabardura beroen aldeko izateagatik eta joera espresionistagatik bereizten da.
OLITEKO BIGARREN MAISUA: Marrazko margolan gotikoen artean agian ikusgarrienak Oliteko San Pedro elizatik ekarritakoak dira.
Kanpandorrearen oinetan kokaturiko Kanpanaleko Birjinaren kaperako behereneko zatia apaintzen zuten eta margolari ezezagun batek, Oliteko Bigarren Maisua izena eman zaionak eginak dira, gangetako eta lehen gogoratu ditugun hormako margolanak baino dezentez geroago eginak dira.
Zatiren batzuk galbidean utziak diren arren, Deikundetik hasi eta Koroatzerainoko Maria Birjinaren bizitzako hainbat une adierazten dituzte.
Errealismo alderako joera ausartak, azalerako konposaketan zentzu estetiko bat izateak eta polikromiako zatietan kontrasterako iaiotasun berezi batek erakusten dute XIV. mendean zehar margogintzan eman zen aurrerapausoa. Oraindik profilek, gorputzenak edo janzkerenak, eta errainu figuratiboak erabakitzen dituzten marren barruan, aldi berri baten hasiera adierazten dute lan hauek, margo-apainketaren historian.
Kodizeak
Gogora ditzagun, halaber, Iruñeko katedralaren liburutegian gordetzen diren hainbat kodizetako margolanak.
Gauza jakina da Arnalt Barbazanen gotzainaldian miniaturez argituriko Orduen Liturgia liburu bi egin zirela, bata 1332an eta bestea 1354ean bukatu zirelarik. Orriak urre eta margo nagusiez apainduak dira, ertzetan zerrenda ederrak dituztela.
Miniaturazko margolanak neurri txikikoak dira eta idatzien zutabe artean txertatzen dira, izenburuetan dauden hizki nagusien apaingarri gisa, dagokion idatziari aipamena egiten dien ebanjelioetako eszenak adierazteko.
Miniaturagileak gertakarietan hondo moduan margotzen dituen urdin, arrosa eta urrezko sare geometrikoak pertsonaiak hobeto nabarmentzeko erabiltzen ditu. Beharbada, irudien gorputzetan zehaztasun bila dabilenari apur bat huts egingo dio. Baina egia da zoragarriak direla, bai grafismoaren graziagatik nahiz adierazkortasunaren indar eta trinkotasunagatik.[62]
Arabako lerrozko gotikoa
GAZEOKO HORMA-IRUDIAK. Lerrozko gotikoko margolan sail honen barruan toki egokia dute Arabako ekialdeko Lautadan den Gazeoko parrokia-elizako horma‑irudiek. Hauek 1967an aurkitu ziren, gainean ezarria zegoen 1700go erretaula kendu zenean. Aurkikuntza horrek beste ikerketa batzuk eginarazi zituen eta ondorioa izan da Araba aldeko elizetan hormetako margolanak ohikoak zirela ziurtatzea erromaniko berantiarrean eta gotikoan, eta pentsarazi ere egiten dute, bai Araban eta bai Nafarroan, aurreko garaietan joan‑etorriko maisuen ordezko izan ziren lantegi egonkorrak egon bazeudela. Gazeoko margolanak Gasteizen kokatua zen ertilariren batenak izan zitezkeen. XIV. mendearen lehen hamarkadako data eman zaie.[63]
Programa ikonografikoa. Irudi multzo honek –batzuk galduak eta besteak zaharkituak– abside aldeko zatia eta presbiteriokoa besterik ez zuen apaintzen.
Absidean, Graziazko Tronuaren ikonografiazko ereduaren araberako Jainkotasuna dago adierazia. Hirutasunaren irudikatze modura ere har daiteke, zeren eta, konposaketaren hainbat tokitan margoa galdua duenez, badirudi usoa ere galdu egin zuela, Aitaren eta Kristoren aurpegien artean jarririk Espiritu santua irudikatzen zuena. Dohatsuek kontenplaturiko Hirutasuna litzateke.
Beheragoko mailan, absideko zilindro-erdiaren ezkerreko aldean, gurutziltzatzea dago irudikaturik, lapur On eta Txarraren irudiekin, Maria eta San Joan, Longinos eta Stephaton; eskuin aldean, arima bat pisatzen ari den San Migel dago, San Bartolome eta Santa Marinaren ondoan[64].
Jainkotasuna kontenplatzen dauden dohatsuek santutegiaren ganga ere estaltzen dute. Kondenatuak, aldiz, aldare aurreko hegoaldeko horman azaltzen dira, ertilariak halako ikuskizun izugarri hau liturgiara etorritako eliztarren begi aurrean zuzenean agertu nahiko ez balu bezala.
Presbiterioaren iparraldeko hormaren gainean, gangetaraino iristen diren bat bestearen gaineko zerrendetan, Kristoren bizitzako eszenak agertzen dira, kontakizuna guztiz modu didaktiko batean deskribaturik.
Estiloa. Nahiz eta ikonografiaren zati batek eta bat bestearen gaineko zerrenda gainetan margotzeko zaletasun honek erromanikoa ekartzen digun gogora, estiloa oro har, gotiko aurreratukoa da, franko‑gotiko gisa izendatu daitekeena.
Eta ertilariari, pertsonaia bakoitza bakarka adieraztea ez zitzaiola axola iruditu arren, zuhaitz-gurutze bati hiru hiltzez jositako Kristo gurutziltzatuarekin lortu zuen adierazpen lazgarri eta era berean estetikoki atsegin bat, Jesusen aurpegiko egitura eder eta bere gorputzaren hasierako “contraposto” jarrera orokorraren bidez.
Margo‑sorta urria eta aberatsa da. Gorri iluneko margo bakarrak agintzen du zenbait lekutan eta urdin berdexkak hondoetan. Jatorrizko polikromia biziagoa izango zen zalantzarik gabe. Baina, nolanahi ere, margoak lauak dira eta marrak gainditzen dira irudi guztietan. Marrak nagusi izateak eta soinekoetan mailakatutako tolesdura angelutsuen eta ia simetrikoen zaletasunak pentsamendu honetara bultzatzen gaitu, alegia, XIII. mendearen azkeneko frantses miniaturen margolanen eragina izan dezaketela.
Alboetan, nekezago ikus daitekeen Gazeoren lana, Europa aldeko lantegietako fintasunetan gutxi zaildutako herri mailako maisu batena dela esan daiteke; baina bestalde, abside erdiko pertsonaien luzatzeak, marrazkigintza ia espresionista bikain baten ausardiaz zehazturikoak, zertxobait zaharkituaren aldeko bere joeraren barruan, uzten digu lerrozko gotikoaren maisu handi bat izendatzen.
AIALATARREN FRONTAL ETA ERRETAULA. Kexaako dorrean, Aialatarren kaperako aurrealdea eta erretaulako margolanak ere lerrozko marrazketaren barruan kokatu behar dira; zeren eta Araban, XIV. mendetik gorde diren apurretakoak baitira. Kaperaren zaharberritzea zela-eta, 1959an burutu zirenak orain erakusten dira jatorrizko aleen errepikapen zehatz moduan, izan ere 1913an saldu eta Londresen enkantean izan ondoren, Chicagoko Arte Institutura eraman ziren.
Erretaulak eta aurrealdeak Maria Birjinaren ondoan Kristoren Haurtzaroko misterioa erakusten dute. Aiala eta Guzmantarren armarriak ertzetan dituela dagoen erretaula azpiko zerrendako idazkunak honela dio: “mandaron fazer don Pero López de Ayala e donna Leonor de Guzmán su mujer al servicio de Dios e Santa Maria en el año del nacimiento de nuestro Señor Ihu Xpo de mil e trescientos e noventa e seis años”.
Erretaulak bi zerrenda ditu:
Azpiko zerrenda
- Ezkerreko zerrendan on Pedro eta bere seme on Fernanen otoitz irudiak azaltzen dira, San Blasek zaindu eta bedeinkatuak; jarraian, Deikundea, Ikustaldia, Jaiotza eta Magoen Gurtza, Elizan Sartzea eta Egiptoko Ihesa;
- Eskuineko muturrean, belaunikaturik dauden Leonor Anderea eta bere erraina, Maria Sarmientokoa Anderea, Santo Tomas Akinokoak bedeinkatzen dituela.
- Zerrenda honen erdiko tartean Adatsaren Ama Birjina deritzonaren erlikitegiaren eki‑santu gisa erabili zen.
- Aurrealdean Epifaniaren eszena errepikatzen da. Irudi horiek denak esparru arkitektonikoetan kokatuak daude, saihetsetan urrezko zutabeak dituztela eta arku trilobulatuez burutuak, hauek urreztatutako gableteak eta erdian lauorriak gainjarrian dituztela.
Bigarren zerrendak.
- Antzeko zazpi eszena agertzen ditu: Jesus eliz gurasoen erdian, Kanako Ezteiak, Piztuera eta Gurutziltzaturiko Kristo, kantzelariaren bi biloben otoitz-jarrerako irudiekin. Ondoren, Igokundea, Mendekoste eta Birjinaren Jasokundeko eszenak. Aurrealdean Magoen Gurtzaren eszena errepikatzen da berriro.
“Irudi horien hondoak lauak, leunak eta krema-koloreko ñabardurak dituena da. Kontakizunean esanahi handi bat nabarmentzen zaie, irakurriak izateko eginak dira. Irudiak beren keinuez hitz egiten dute, aurpegiek ez baitute ezer adierazten. Garaiko janzkerez jantziak daude, Errege Magoen kasuan, esaterako, batzuetan oso aberatsak dira, eta besteetan berriz herrikoiak, baina betiere xehetasun handikoak. Konposaketak xumeak dira eta paisaiako xehetasunetan naturarekiko maitasun handia azaltzen dute”.
Egile ezezagun honek zaletasun frantses puska bat azaltzen du; garaiari zerion italiar kutsua antzematen zaio ezaguna zuena. Gogoan har dezagun Aialako On Pedro Lopez Frantzian enbaxadore izana zela; zazpi aldiz ere joana zen bertara, eta 1381ean lortu zuen frankoen eta gaztelarren arteko ituna; Avignonen ere Klemente VII. Aita Santuaren aurrean enbaxadore izana zen, Italiako ertilari onenak han behar zireneko aldi hartan. Dena den, erretaula burutzeko hartu zen ertilariak ikonografian eta grafismoa gailentzean, tradizio gotikoaren barruan finkaturik jarraitu zuen.[65]
Azken aurkikuntzak. Antzinako eliza batzuetan gaur egun arte erretaula barrokoez estalitako horma‑ipinturak bilatzeko saioek emaitza baikor batzuk eman dituzte. Horrela gertatu da Gaubeako hainbat tokitan:
- Belloginen,
- Alaitzan
- eta Valderejoko absideetan agerian gelditu dira hamabi Apostoluen irudiak eta beheragoko beste maila batean, Adan eta Evak egin zuten bekatuaren eszena.
Nafarroako berant erdi aroko arkitektura
Iruñeko katedraleko lanekin adieraz daiteke kronologikoki XIV. mendeko azken hamarkadan kokatzen dugun Berant Erdi Aroko artearen azken aldia.
Iruñeko katedral berria Koroa 1391.ean hondoratu eta urte batzuk beranduago hasi zen katedralaren eraikuntza. Ebanjelioko habeartetik hasi zuen eraikuntza gotzain eta gero kardinal izango zen Martin Zalbak (1403.ean hila) eta lanek XV. mende osoan zehar jarraitu zuten. Dakigunez, 1439an (1449an Vianan hilko den), bederen, eraikuntzaren gidaritzan zegoen Jehan Lome Tournaiko maisua eta lana zuzentzen jarraitu zuten hargin nagusien izenak dokumentaturik daude.[66] Elizak hiru habearte ditu: erdikoak altueran 26 m eta zabaleran 12,20 m neurtzen ditu, alboetakoek berriz altueran 12,80 m eta zabaleran 7 m besterik ez. Hauek alboetako habearteak bezain garaiak diren kapera batzuk dituzte kontrahormen tartean. Beraz, habearteko tarte bakoitzari kapera bat dagokio mendebaldeko fatxadatik gertuen dauden bi kaperei izan ezik, bikoitzak direnez bi zatien azalera bereganatzen baitute (hegoaldeko bi lehenengoetan bezala)[67]. Gurutzadura, zeharkako habearte batek eraturikoa da, oinplanoan eta aurrealdean pixka bat nabarmendua.
Elizaren burualdea bereziki bitxia da; gurutzaduren ondoko kapera nagusia oinplano pentagonal irregularrekoa da, lau tarte erradial dituena inguruan: erdiko bietan hexagono erregularrak eta pentagono irregularrak muturretan. Hauetako bakoitzaren aurreko erdiak girolatarako balio du eta besteak, kaperatarako.
Habearteak banatzen dituzten eusgarriak erronbo formako pilareak dira, moldura ahurrez berezitako hamabi zutabetxoz osatuak; zutabe hauek parpain-arku eta formeroen pisua jasaten dute eta baita nerbio diagonalena ere.
Gangak ojibazkoak dira, xumeak habearteetan, alboetako kaperetan eta habearte nagusian bezala makurdura edo luzerako lotura bat gehitu zitzaion gurutzaduraren besoetan; gurutzadaren muturreko zatietan bada, gainera, beste zeharkako bat. Erdikoa gailurrez eta terzeletezko ganga izartu batez estaltzen du. Kapera nagusikoa mota berekoa da, baina konplexuagoa. Inguratzen duten lau tarteek giltzarri bat berean bat egiten duten sei nerbioko gangak dituzte.
Argia sartzeko eginak ditu oso handiak ez diren eta habearte nagusian altura handian ezarririk dauden lehiateak, alboko habearteetako beste bao txikiak eta XV. mendeko bi arrosa-leihoak, trazeriazko gurutzadurakoak.
Eliza honen bitxitasuna eta bikaintasun ezohiko nagusia, berau aztertu duten historialariek (Street, Madrazo, Brutails, Lampérez eta Lambert) adierazi dutenez, bertan egindako bi kokapenen bateratzean datza: absideko kapera eta girolarentzat ganga bateratuarekin egindako estaltze bakarra eta presbiterio eta girolaren komunikazio arkuen kopuru bikoitia, ardatzean dagokion pilarea duela.
Horren fatxada bitxiaren airea aurreko katedraletan bilatu da, Normandiakoetan eta Ingalaterrakoetan, eta modu zuzenago batean, eraikuntzaren lehen aldian Ingalaterrako koroaren menpe zegoen Baionakoan.
Egia da, habearte nagusiak triforiorik ez izatean nolabaiteko gartxutasun eta lehorte sentipen bat adierazten duela. Kanpoaldea ere soila da, horma hutsak baino gehiago direlarik trinkoak. Hau horrela izanik, Torres Balbásek barneko espazioaren handitasuna goraipatzen du “bere habearte nagusiak ez baitu leiho azpietan horma-atal on batzuk ezartzea besterik falta gure Erdi Aroko elizarik eder eta zirraragarrienetako bat izateko”.[68]
Vianako Santa Maria Nafarroako hiriburutik irten gaitezen orain Berant Erdi Aroko gotikoko lan bikain bat gogoratzeko. Vianako Santa Maria eliza handia, data ezagunik ez izan arren, XV. mendearen azken herenean hasia izan behar duela pentsatzen da.
Eliza, hormen beheko zatian triforio bat eta oinplano karratuko girola bat duen arkitektura konplexukoa da; badu atzeko bi kontrahorma erradialen artean gelditzen den kapera bat ere eta ziur asko hau da hiru habearteen amaiera moduan pentsatutako hiruetatik egitera iritsi zen bakarra. Habearte nagusia alboetakoak baino bi heren garaiagoa da eta zabaleran hirukoitza baino zertxobait gutxiago, hau 8 m inguru delarik. Arku bakar bateko arbotanteez arindua dago, Iruñako katedralean bezala. Habearte eta girolen alboetan kapera-lerro sendoak ikusten dira eta gainean triforio zabal bat, sei arku zorrotzeko leiho trazeriaduna, eliza osoa inguratuz.
arkitektura Zibila eta militarra Gazteluetatik jauregi-gotorretxeetara Aurreko atalean ikusi ditugu XII. eta XIII. mendeetan Nafarroako lurrak gazteluz estali zituen arkitektura militarraren arrazoi eta moduak.
XV. mendean Oliteko errege gaztelua eredu izan zen Arazuriko Gazteluaren eta Artiedako nobleziaren gazteluarena: lau horma-atalak eta arma-patio baten inguruko lau dorrerekin. Karlos II. gerrazalearen errege agintaldia bere seme Karlos Noblearen agintaldira igaro ahala, gotorretxeen eredua bere itxura hertsi babeslea galduz joango zen eta bere jauregien norabidea garbiago azalduz: bao ugariago eta zabalagoak, defentsarako tresneriaren gutxiagotzea eta abar.
Botere eta handinahia nabarmenduz zutitzen direla dirudien gaztelu-bizitoki hauen zaletuago zen Karlos Noblea, gerra asmoz eraikitako gazteluena baino; zoritxarrez suntsitua izan zen Tafallako gaztelua kasu.
Errege nahiei aurka eginez Peraltako Mosén Pierresek (1425) Marzillan eraiki zuen adreiluzko Jauregi‑gotorretxea bereziki handia izan zen. Torres ere gotorlekua ez, baino jauregia izan zen XVI. mendean, bere Dorre Garaiak beti zutik izango badu ere.
Oliteko Errege Jauregia Dena den, Nafarroako Erdi Aroko gazteluen artean, eredurik nabarmen eta eraikuntzarik imitagarriena onartu egin behar da beti izango dela Oliteko errege jauregia, erromatar garaiko jatorria duen eraikuntzaren gainean altxaturikoa.
Gaur egun ikusten duguna Teobaldo II.aren erregealdian hasitako eraikuntza-prozesu luzearen ondorio da, 1269tik bertan bizi izan zen Karlos III.a Noblearen garaira artekoa; honek handitu egin zuen dorre batzuk (orotara hogei baino gehiago), galeriak, klaustroa eta abar erantsita eta gela guztiak frantses gustuko apainketa aberats batez ederturik; laguntza izan zuen dekoratzaile nafar, aragoar eta mairuen aldetik, eta hala bilakatu zen “Espainiako multzorik ederrenetariko bat”.[69] Azken zaharberritzeak egin ondorenean, gaur egun gordetzen denak ez du zoritxarrez Vienako Printzeak erakutsi zionean Munzer zaldun alemana txunditu zuen jauregi-multzo haren ideia zehatzik eskaintzen: “Ez da urre koloreko hainbeste gela dituen jauregi edo gaztelurik duen erregerik”.
Arabako gotiko berantiarra
Erlijio Arkitektura
Agurain
Arabako hiriburutik 25 km‑ra, probintziaren ekialdeko lautadaren erdian, Aguraingo hiribilduak gotiko berantiarrak diren bi ale on eskaintzen ditu.
Santa Maria. Santa Maria parrokia XV. mendean hasi eta XVI.ean bukatutako Euskal Herriko hainbat elizen eredu ederra da.
Kanpotik, altura handiko gune angeluzuzenak eliza honi gotorleku militarraren itxura guztia ematen dio, eta itxura hutsa ez dena. Kontrahorma sendoen sistema batek eraikinaren burualde poligonala eta gorputz altua babesten ditu, eta baita kanpoko beste kontrahorma batzuetan oinarritzen diren ostiko-arkuek ere; hauek osotasun guztia inguratzen duen ingurabide batez zulaturik daude.
Barruan espazioaren zabaltasuna harrigarria da, hiru habearteetan banaturik eta erdikoa altuena izanik, modu honetara hegoaldean irekirik dauden hutsarteen bidez barruko argitasuna lortzen delarik. Lau tarte ditu, eta baita kapera nagusira irekitzen den beste bat ere.
Gangak era desberdinean eginak dira: burualdekoa erradiala da, honi gertuen gelditzen zaiona eta oinetatik gertuen dauden alboetakoak gurutzadura xumekoak eta erdiguneko gainontzekoak eta burualdetik gertu dauden bi alboetakoak terzeletez izartuak. Oinetako tarteetan, estalkia, zutabetxo itsatsiak dituzten pilare zilindriko lodien gainean kokaturik dago. Meharragoak diren beste pilareak arku formero, parpain-arku eta gangen loturen moldurei dagozkien baketa handiez osatuak daude.
Korua plateresko eran eraiki zen 1530ean. Eta estilo horretako eta errenazimenduko forma edergarri, abstraktu eta figuratibo ugariak multzo osoan zehar barreiatzen dira eliza multzo hibrido oso bitxi bat bihurtuz.
San Joan. Santa Maria bezala, San Joan parrokia XV. mende bukaera eta XVI.aren haserakoa da. Oinplano pentagonaleko aterpe barroko ikusgarri bat dago eliza gotiko zabalaren ate aurrean, egitura paralelepipedoa duen multzo soil bat.
Elizak baditu altuera desberdineko hiru habearte, arku zorrotz eta ertzetan ebakidura zilindrikoa duten zutabetxo itsatsiak dituzten angeluzuzenezko pilareekin bereiziak, eta gurutzadura xumeko ganga eta erdiko habearteko loturekin estaltzen diren sei tarte. Hiru habeartetako zazpigarren tartea koruaren oinarria da. Pilareetako kapiteletan haritz hostoak daude irudikaturik.
Bai kapera nagusiak nahiz ganga erradialez estalitako absideek egitura lerrozuzena izatea da eliza honen bitxitasuna, Santa Maria elizaren antzera, kanpotik ikusita gotorleku itxura duena. Barrualdeak, aldiz, ugari ditu ondorengo mendeetako eranskin, kaperak, erretaula eta eskulan ederreko eskulturak.
Urduña, Laudio eta Artziniega
Bizkaia iparraldean badira aipamena merezi duten eraikuntzak.
Urduñako Santa Maria. Urduñako Santa Maria eliza da alde honetan, oinplano gurutze latindarra eta hiru habearte dituen eraikin gotiko bakarra. Alboetan sei kapera ditu, saihets bakoitzean hiruna. Jatorrizko eliza bazen jada XIII. mendearen bigarren erdian. Baina, gaur egun ikusten dugun arkitekturaren osagai nagusiak adierazten du oraingo eliza XIV. mende erdian hasi, eta eraikuntza hurrengo gizaldi osora luzatu, eta ez zela XVI. mendearen amaierara arte bukatu. “Harresiari erantsitako eliza-gotorretxe bat da, bere burualdean ingurabide edo adarbea duena eta honen kontrahormak pasabide horretatik ibiltzeko zulaturik daude. Elizak, bere eraikuntzarekin, osotasunean dagoen arte baten gartxutasuna eta dotorezia erakusten digu, osagaien artean egiazkotasuna eta arkitekturazko emaitzetan garbitasuna adieraziz. Xumetasun bera sumatzen da itxura soileko kapitelak dituzten pilare zatikatuetan, apainketa figuratiborik gabeko zerrenda jarraikiak osatuz, burualdean kokaturiko bik eta habeartean beste bik izan ezik, hauek alegiazko animalia eta giza irudiez apaindurik baitaude. Denak ere arku zorrotzak diren eraikinaren toralak, parpain-arkuak eta formeroak, baoak moldura finez nabarmentzen dituzte, eraikin osoari dagokion soiltasun dotorearekin bat eginez”.[70]
Ermuko Ama. Gotiko berantiarraren eredu ona da Ermuko Amaren Santutegia, Laudion, XV. mende amaierako edo bere zati batzuetan XVI. mende oso haserakoa den eraikina.
Elizak bi habearte ditu, erdikoa da garaiena eta albokoa lehenengoaren hegoaldera zabaltzen da. Erdiko giltzarri batean sei nerbio elkarturik dituen ganga batez estaliriko burualde oktogonala bi aldetara zabaltzen da gurutze-gangaz itxitako bi kaperen bidez. Bi tartetako bi habearteak gurutze-ganga xumez estaltzen dira eta apaindu gabeko kapitelak dituen pilare zatikatuetan oinarritzen. Aldare aurrean irekitako bi leihateetatik, alboko habearteko hiruretatik eta elizaren oinetan kokatutako beste batetik argitzen da eliza. Kanpoaldean azpimarragarriak dira bere arkuterian zurkaizte zantzu batekin baketa handiz osaturiko elizaren sarrera arku konopialak, kanpoko ostikoen lodiera eta elizaren oinetako gezi‑begia kaliz modura zaintzeko altxatzen den zerrenda edo erlaitza, XV. mende amaierari dagokion gustuaren arabera atzeko fatxada guztia zeharkatu arte luzatzen dena.
Arteko gure Ama, Artziniegan. Artziniegan, lehen mailako beste eliza bat Arteko gure Amaren santutegia da.
Elizak hiru habearte ditu oinplano angeluzuzenean, giltzarri batean elkartzen diren nerbioak dituen presbiterio oktogonala eta presbiterioa erdiko habeartearekin lotzen duen ganga sexpartita zati motz bat. Hau, oinplano karratuko hiru zatiz eta nerbiodun gangaz estaltzen da; hauetako bitan nerbioak ez dira gangaren muturretan elkartzen, baizik eta, urrutitik bada ere, musulmanen arkitektura-emaitzak gogorarazten dituzten zati karratuak mugatzen dituzte; beste gangak terzeletedunak dira, XV. mende amaierakoak. Eliza honek ez du bao zabalik edo atari nabarmenik. Pilareetako kapitelak eraztun molduratuekin apaintzen dira eta parpain-arku eta formeroek ez dute apainketarik. Azken gotikoaren edergarrien ugaritasuna hemen gangetako margoetan soilik azaltzen da, batzuk XV. mendekoak dira eta besteak XVI.aren haserakoak; 1498ko data duena da bat. Gainerakoan, eraikuntza sendoa, soiltasun ederra eta arkitektura dotorea ditu.
Zirriborro gotikoak
Azpimarraturiko eliza gotikoez gain, garrantzi artistikoren batengatik aipatu daitezkeenak oso berantiarrak dira eta orokorrean gerora oso eraldatuak.
Ganga, arku eta atariei dagokienez, eraikin gotikoak, besteak beste, eliza hauetan aurki daitezke:
- Eskolunbekoa, Andagoiakoa eta Kuartangoko beste batzuk; Urarte, Añastro, Trebiñuko San Joan eta abar.
- Trebiñun;
- eta Atauri, Elortza, Alaitza, Galarreta, Erdoña, Okariz, Birgalagoien, Dulantzi, Andollu, Arriaga, Gamiz, Gereñu, Martioda, Urrialde, Lautadan.
Lautadaren ekialdean oraindik bere jatorrizko langintza gotikoa nabarmentzen zaion Kanpezuko Santikurutzeko Amaren eliza azpimarratuz azaltzen da sendotasun nabarmen eta gartxutasun ia erromanikoa duena, harlandu eta harlanduskoak tartekaturik dituena.
Kontrahormen arteko alboko areto kaperaduna oinplanokoa da, burualdean poligonozko absideaz bukatzen dena eta oinetan, dorrea. Absidea, oktogonala eta trinkoa, kanpoaldean isurialde bikoizdun hormapikoetan bukatzen diren bost kontrahorma sendoen gainean oinarritzen da, haien tarteetan gaur egun itsuturiko arku zorrotzeko baoak tartekatzen dira.[71]
Arkitektura Zibila eta militarra
Gotikoaren historialariak ezin du alde batera utzi Arabako arkitektura zibil eta militarra, bere historiako garai horretan. Gauza oso jakina da gaztelu eta gotorretxeetan gorde direla arkitektura horretako ereduak, eta Araba aldekoari dagokionez, Micaela Portillak lan osatua eta sakona eskaini zien hauei.[72] Arabako ikerlari entzutetsu honek 130etik gora dorre aztertu zituen. Egia da hauetako batzuk Arabako historian oso garrantzitsuak izanagatik, erabat desagertu zirela; beste batzuenak aztarna oso esanguratsuak baino ez dira gelditu; badira nekazaritzarako etxe bilakatu direnak; eta ez dira falta nahiz eta gotiko berantiarreko ezaugarriak dituztenak izan, XVI. mendeko eraikuntzak ere.
Gotorlekuak eta leinuak Hain zuzen ere, egoki aipatu izan du J.A. García de Cortazarrek dorre gotorren forma eta egitura aldetik aniztasuna ulertu ahal izateko (eta azterketak hiru euskal probintzientzat balio du) zentzu bereko borrokan diharduten bi multzoz osaturiko gizarte antolamenduaren ideia –Ahaide Nagusiak eta herri xehea– alde batera utzi behar dela.
Piramide egitura batean pentsatu behar da, baita nobleziaren barruan ere. Haren gailurrean leinu bateko Ahaide Nagusi garrantzitsuena egongo litzateke, leinu‑buru izenekoa; baina beheragoko maila batean bigarren mailako adar sail bat sortuko litzateke ezkon‑politika bidez sortua, elkarrekikotasunari eutsiz eta modu honetara leinu batzuen arteko aita‑ahaidetze eta odol‑ahaidetze konstelazio bat eratuz, Bandoa osatzen delarik honela.
Ez zen harrigarria liskarra eta handinahia sortzea talde beraren barruan, jarraian zetozen istilu armatu eta guzti “gehiago nork balio” zuen frogatzeko, besteak beste, 1337an Abedañoko Joan eta bere lehengusu Abedañoko Pedro Ortizen artean sortu zena; Arratian aginte handiena zeinek zuen erabakitzeko burutua, eta baita lehiakidearen heriotzarekin amaitu zen Butroeko Otxoa eta bere ahaide Ibargoiko Iñigo Ortizen artekoa ere, “lurrean gehiago nork balio ote zuen” argitzeko egin zena. Ondorioz, bandokideen mailaren araberako ezberdintasunak ezinbestekoak izango ziren, Dorretxearen prestaketa arkitektonikoan nahiz eraso eta defentsarako hornikuntzaren sendotasun eta tinkotasunean.
Landa‑dorreak eta hiri‑dorreak
Leinu buruzagiari modu gertuago edo urrunago batean loturiko familia-elkartu hauetako batzuetan, garapen ekonomiko edo militarrak “Nagusi” antzeko izan nahia esnatu zuen eta horrek euren mailara gerturatzeko bizileku-dorreak eraikitzea ekarri zuen, betiere, helburutzat hartuta, helburu militarrak betetzeak baino gehiago gizartean ospea irabaztea. Pentsatu, halaber, arrazoi berberarengatik landa‑dorreekin batera hiri‑dorreak sortzen hasi zirela han‑hemenka; eta Hiribilduak, Ahaide Nagusiak garaitu eta errege boterearen menpe jarriz zihoazen heinean, egoera berrira egokitzen ari ziren eta honekin batera baita bere bizitokiak eraldatzen ere. Orduan, oinplano berriekin eraikitako edota aitzinakoa eraldatutako dorre zaharrak guda helburuekin loturarik ez zuten ezaugarriak hartzen hasi ziren, irizpide estetiko eta sinbolikoen norabideei jarraituz.[73]
Dorrerik gehienak harri-hormaz eraikiak dira, baina ertz, ateburu, arku eta janbak ongi landuriko harlanduzkoak. Batzuetan azken solairua zurezkoa izaten zen; gehienetan goiko solairu horretan irtengune moduko zurezko egitura txiki bat jartzen zen,hau da, harrizko ukondo eta mentsulen gainean oinarritzen zen estalpe bat.
Araban badira barruti harresituetan kokatutako hainbat dorre; bestetan, lubakiak izan zirela baieztatzen duten aztarnak gelditu dira. Normalean sarrerako ataria lehen solairuan kokatzen zen eta bertara patin edo hormari itsatsitako eskailera baten bidez igotzen zen. Batzuek dorrearen angeluetan kubo edo zainetxolak izaten dituzte.
Dorreak bizitza zibila egitera bideraturiko eraikinez inguratu ziren XV. mendea aurrera zihoan heinean, edo hasieran solteak zirenak eraikin berriago batzuen artean sartu ziren. Angeluetan dorretzarrekin inguratutako eraikin gotorrak ere ikusten dira. Beheko oinplanoaren gainean bi edo hiru solairu dituzte.
Hutsarte edo baoei dagokienez, hormen beheko zatietan gezi‑leihoak edo suzko armentzat kanoi‑zuloak baino ez zituzten izaten.
Gehienetan, arku zorrotzeko zabalera handiagoko leihoak goiko solairuetan irekitzen ziren, baina betiere eratsu, bizimodu neurritsu eta beti zelatari baten adierazle. Neurriz 12 m eta 16 m bitartekoak izaten dira oinplanoetan eta altuera orokorrean ez da 20 m baino goragokoa. Hormen lodiera metro bat eta biren artekoa izaten zen.
Arabako Gotorlekuak
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ab/Gebara_jauregia.png)
Gebaratarren dorrea. Arabako gotorleku garrantzitsuenen aipamenak Gebaratik hasi beharko luke, izenak berak Arabako nobleziaren historiako familiarik boteretsuena gogorarazten baitu. Gebarako Lapurraren lehenengo berriek eta elezaharretakoek IX. mendearen iluntasunera eramaten bagaituzte ere, idazkunetatik dakigu ondorengo mendeetako bandoen arteko guduetan ganboatar bandoaren buru izan zirela eta txandaka Nafarroako edo Gaztelako erregeen alde edo kontra jokatzen zutela. Gaztelako XIV. mendeko arazo dinastikoan zalantzan ibili ondoren, familia honek Trastamara irabazlearen alde jarriz bukatu zuen; eta Enrike IV.ak Gebarako on Iñigori Oñatiko Konde izendapena eman zion (1469).
Elgetako mendizerraren aurreko lautadan, Gasteiztik 15 km‑ra kokatutako Gebaratarren gaztelua izugarrizko dorretzarra zen. Gaur egun erabat hondaturik dago, lehenengo gerrate karlistan (1839) Zurbao jeneralak 300 kilo bolboraz leherrarazi baitzuen.
Gazteluaz gain, muinoaren mendebaldeko magalean Gebaratarren jauregia zutitzen zen, angeluetan lau dorretzar eta beheko oinplano angeluzuzenaren gainean (35 m x 40 m) hiru solairuko bizilekua zuena. Oinplano karratuko dorretzarrak, alboetan 10 m neurtzen zituen eta 1,40 m‑ko lodiera zuten hormek. Ez da bere iraganeko handitasunetik ezer asko gelditu. Ipar-mendebaldeko dorretzarrak badu oraindik prestaketa militarretik zerbait: gezi‑leiho asko bere hiru solairuetan eta defentsarako zurezko estalpeen egiturazko ukondo-arrastoak. Martiodako dorrea. Arabako lautadatik Kuartangora doan bidean Martiodako dorrea garai azaltzen da. Trastamaratarren laguntza jaso izan zuen Hurtado Mendozako familia noblearena izateagatik, Arabako historian garrantzi eta esanahi handiko dorreetako bat da.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/Mendozako_dorrea.png)
Eraikin angeluzuzen liraina da, dorretzarraren beheko solairua eta solairu nagusia gerora estali ziren bere lau aurpegiei itsatsiriko eraikinez inguratua, goreneko hiru solairuak besterik ez direlarik solte gelditzen. Dorretzarraren aurpegiek 17 m eta 10 m neurtzen dituzte. Ertzetan harlandu onak dituzten hormarriz eginak ditu hormak.
Mendozatarren dorrea. Mendozatarren familia noblearena zen, estrategikoki arabar lautadaren mendebaldean, Arrato mendatetik oso gertu kokaturik zegoen izen bereko dorrea. 1963an oso ongi zaharberritu zen eta gaur egun Arabako nobleziaren armarriei buruzko museo didaktiko moduko bilakaera duen honek harresi barruko esparruaren erdian dorre sendo bat du. Harresi honek 1,70 m‑ko lodierako kareharrizko harlanduz prestaturikoak, 5 m‑ko garaiera du eta 25 m‑ko luzera alde bakoitzean. Lau angeluetan 6 m baino gehiagoko diametroa duten dorretzarrak ditu.
Dorretzarrak angeluzuzen aldera egiten du (11 m inguru), 1,30 m‑ko lodierako hormak ditu eta 21 m‑ko garaiera harrapatzen. Gezi‑leiho sail bat badu, harresiaren antzera. Lau solairu ditu eta ate nagusia, sarrerako patinarekin, lehen solairuan dago, eta bada beste bat beheko solairuan, gezi‑leihoen ondoan. Bere goialdeko baoak urriak eta estuak dira nahiz eta handituz doazen, garaiera hartu ahala. Badirudi XIII. mendearen lehen hamarkadetan eraiki zela. Berreraikuntza modernoan almenak eta gaztelu‑begiak erantsi zitzaizkion.
Orgazko dorrea. Fontetxan, probintziaren hego‑mendebaldean eta Ebrotik gertu, kokaleku benetan estrategiko batean eta Hurtado Mendozakoaren jaurerriaren barruan, badira Erdi Aroko bi dorre.
Orgazko dorrea deritzona probintziako ederrenetarikoa da gaur egun, jauregia eta dorrea bereizteko patio bat duena.
Dorreak XIV. mende bukaeran edo XV.aren hasieran eraikia izan behar du. Honen oinplano angeluzuzenak 17,20 m x 13,50 m neurtzen ditu eta bere garaiera handiak (25 m) nortasuna hartzen du multzo guztia orube aldapatsuan zutitua dagoelako. Hormak bi metroko lodierakoak dira. Leiho bikoiztuen alde banatan gezi‑leiho handiak ditu.
Bat egiten zaion jauregia ere angeluzuzena da, 27,30 m‑ko bi aurpegi dituena eta alboetan 13,50 m‑ko birekin. Bi solairu zituen, baina gaur egun bere barrualdean aurria baino ez daude. Lehenengo solairuan lau gezi‑leiho ditu eta bost bigarrenean.
Kondestablearen dorrea. Fontetxako beste dorrea, Kondestable izena duena, hiribilduaren ipar‑mendebaldean dago, hirigunetik ez oso urrun. Belaskotarrekin (Kondestablearen Gaztelako familiarekin) ahaidetasuna izan zuen Solorzanotarren familiarena, agidanean. Oinplano ia karratua du: 12,50 m x 11,20 m. Altuera 20 m-koa da, almenez burutua dago eta angeluetan ukondoen gaineko zainetxol txikiak ditu eta defentsarako gaztelu‑begiren bat ere bai. Azpimarratzeko moduko beste osagai batzuk dira gezi‑leihoak, eta bere leihate bikoiztuak arku zorrotz eta armarriekin. Gaur egun ez du estalkirik, baina badira besoen bidez hormetan oinarritzen zen ostikoz bere egitura ziurtatzen zueneko arrastoak. Defentsarako itxura latz hori izanagatik badirudi bere eraikuntza, Orgazko dorrearena bezala, ezin dela XIV. mendearen azken herenera baino gehiago atzeratu.
Murga dorrea. Aiarako ibarrean kokaturik, lubaki natural bat eskaintzen duen ibaiaren ertzean, Murga dorreak baditu artearen historialari batentzat garrantzitsu bilakatzen duten ezaugarri batzuk: ondoren zetozen mendeetako defentsarako elementurik gabe (gezi‑leihoak eta abar) utziak izan ziren eta bere hiru aldetan jauregi dotore batez inguratuak aurkitu ziren dorre solte eta defentsarako dorreak. Dorrea Aialatarren leinuko Joan Santxezek eraiki zuen XIII. mendean.
Haserako eraikuntza hormarrizkoa da, ertzetan harlanduskoak dituelarik. Gaur egun beheko solairua eta beste lau solairu ditu, baina XVI. mendeko berrerabilpenean eraikia izan behar du laugarren solairuak, adreiluzko prestaeraz, angeluetan zain‑etxola antzeko kuboak eta loggia edo barru-bide bat kanpoalderantz dituena. Beheko solairuan goiko solairuak eusten dituzten bi oin zuzen daude. Sabaia hormetan horizontalki oinarritzen diren habeetan eutsirikoa da.
Kexaako dorrea. Baliteke Kexaako dorrea izatea Arabako txundigarriena. Domingotar monjeen San Joan Bataiatzailearen monasterioa hantxe bertan eraiki ondoren, klaustroko bakardadera erretiratu zen Aialako Fernan Perez jaunak eraikia da XIV. mendeko lehen herenean. Aialatarren sehaska izandako jauregia eta gotorlekua, 1737.eko [74] berrikuntzekin oso eraldatua izan zen. Oinplano angeluzuzena eta bi solairu ditu, eraikuntza indartsu, latz eta dotore honek, mentsula berdineko erlaitz baten gaineko almenekin eta lau isurialdeko teilatu batez estalirik. Bere sorreran, kanpoko saihetsetako lau muturretan hiru solairutako dorreak zituen; hauetatik bakarra gelditu da zutik.
Esparruaren barruan patio ireki bat du, klaustro moduan jarririk arkuteria eder baten jabe zen eta solairu nagusiko gelen barru-bideari eusten zion. Barruan Aialatarren hilobi‑kapera du.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/28/Vilana%C3%B1eko_dorrea_eta_jauregia.png)
Villanañeko dorrea eta Jauregia. Arabako dorre askoren arteko aukeraketa hau Varonatarren familiako Villanañeko dorrea eta jauregia aipatuz bukatuko dugu, probintzian ongien iraun duen gotorleku multzoa baita; lehenengo jabeen ondorengoak gaur egun arte bertan bizi izan dira.
Multzoa solairu bikoitzeko jauregi gotorleku bat da aurrean urezko lubaki bat eta almenatuzko adarbe bat duelarik eta dorretzar bati itsatsia iparraldetik eta mendebaldetik. Dorrea ia karratua da (10 m x 9 m) eta arau arruntaren arabera, harlanduzko ertzak dituen harlangaitzez egina dago, eta lau isurialdeko teilatuz estalirik. Gaur egun itsuturik dauden almenak izan zituen. Ziur asko XIV. mendean eraikia izango zen.
Azken gotikoa Bizkaian
Erlijio Arkitektura
Begoñako Ama
Bilboko hiri‑gutunean, 1300.ean, Begoñako eliza aipatzen da. Baina gaur egungo Begoñako Amaren basilika 1511.ean hasi zen eraikitzen. Hiru habearte ditu eta erdikoa da altuena; hiru abside ditu, erdikoa poligonala eta alboetakoak burualde laua dutenak. Zutabetxo itsatsiak dituzten baketa handizko pilareek denak izartuak diren gangei eusten diete. Ez du triforiorik.
Portugaleteko Santa Maria
Hau, XVI. mendearen lehen erdiko eraikin izugarria da, nahiz eta badakigun, hiribilduaren foruetan aipatzen delako (1322), XIV. mendean bazela lehenagoko beste eliza bat orube berean. Hiribilduko udalak eta baita kaperen kargu egin ziren pertsona pribatuek lagundurik eginiko eliza berezi honen eraikuntza oso luzea izan zen –XVI. mende osokoa, esaterako. Badakigu, 1541tik 49ra artean, behintzat, eraikuntzaren arduraduna Juan Garita maisua izan zela; bere izena Ebanjelio aldeko atarian azaltzen baita.
Tenplu hau hiru habearte eta lau tartetakoa da, kontrahormen artean kaperak dituelarik; ez du gurutzadurarik eta hiru horma-atal dituen abside oktogonal bakarra du beste biak baino altuagoa den erdiko habeartean.
Alboetako habeartetako gangak lau tartetakoak dira, erdikoa tertzeleteduna, absidea sei puntaz izartua eta kaperetakoak korapilatsuagoak, bizkardunak. Gangak zutabetxo itsatsiak dituzten pilare zilindrikoetan oinarritzen dira eta kapitelen ordez harroinak eta landare apaindura duten moldurak dituzte. Arkuak zorrotzak dira, baketa handiz molduratuak. Eraikin honen fatxada arku konopialetan burutzen diren baoak dituen triforioagatik bereizten da. Goiko aldean, absidean jarraipena duten hutsarte bikoiztu eta zorrotzak ditu eta barrura nahikoa argi gutxi sartzen uzten dute. Erdiko habeartearen oinetan kokaturiko korua neo‑gotikoan, 1894an, zabalagotu egin zen zabalera osoa hartuz (Julio Sarazíbarren eskutik).
Kanpoan, alde bakoitzean kokaturiko lau arbotanteen bidez, estalkiak kontrahorma sendoen gainean oinarritzen dira. Dorrea eta sakristia gotikoa baino beranduagokoak dira. Elizak baditu lehen apainketaren zati handi bat galdu duten erdi-puntuko bi atari.
Zabaleragatik eta formen laztasunagatik monumentu honek Errenazimentuko airea arnasten duela esan daiteke eta gero aipatuko ditugun “eliza kolumnarioek” sistematikoki eskainiko dutenaren aurrerapena da.
Bermeoko Santa Eufemia
Bermeon ikusgarria da Santa Eufemiaren zin‑eliza, mende batzuetan eginiko berreraiketak, konponketak eta aldaketak jasan dituzten eraikuntzen lekuko on bat da; izan ere, oraindik gordetzen baititu absidearen kontrahormen arteko harburutxo erromanikoak, XIII. mendea adierazten duten baketa handi eta nerbioz osatutako gurutzeriak eta XV. mendeko ganga eta leihoetan esku hartze argia duen habearte bat.
Bermeoko San Frantziskoren klaustroa
Gurtza lekuez kanpo, Bizkaiko gotiko berantiarraren aldiaren barruan Bermeoko San Frantziskoren klaustroak aipamen bat merezi du. Guganaino mirariz iritsi da, agidanean eman zaion erabilera dela-eta –udal alondegi eta horniduren merkatu izandakoa–, elizak jasan zituen funtsezko aldaketen ondoren eta 1811.ean frantsesek sute batekin monasterioaren barrunbeak hondatu ondoren eta jazarpen erlijiosoen ondorengo hamarkadetan jasandako jabetza-kentzeen ondoren, gelditu zaigun monasterioaren jatorrizko aztarna bakarra da. Bermeoko San Frantziskoren klaustroa alde bakoitzeko 19 m dituen laukia da, 3,85 m-ko sakontasuna duten eta zutabetxo itsatsiak dituen gune karratu batez osaturiko pilareen gainean molduratutako arku zorrotzeko patio batera irekitzen diren ingurabidez inguratua. Harroin eta kapitelen diseinua, estilo gotiko berantiar baten barruan, ezin xumeagoa da. Euskal Herrian gordetzen diren apurren artetik zaharrena izateagatik, gorde ahal izateko zainketa berezi bat eskatzen ari den klaustro honen estalgarriaren inguruan ez dago ziurtasunik.
Balmasedako San Seberino
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Jasokundeko_Andre_Mariaren_ataria%2C_Lekeitio.png/220px-Jasokundeko_Andre_Mariaren_ataria%2C_Lekeitio.png)
Bizkaiko eliza gotiko nagusien aipamena ez litzateke osoa izango, bere zabaltasunarengatik bederen, Balmasedako San Seberino eliza aipatuko ez balitz. Beroni buruz gaur egun ikusten duguna baino ezin esango dugu, ez baitugu eraikuntza honi buruzko dokumenturik. Eliza, hiru habeartetako eraikuntza da, lau tartetakoa hauetariko bakoitza, erdikoa alboetakoak baino garaiagoa izanik eta zazpi horma-ataletako abside oktogonal batean amaitzen dena. Transeptuak alboetakoak garaieran eta zabaleran ere gainditzen ditu. Oinplanoaren banaketak XIV. mendeko eliza gotikoen antzeko antolaketa bat adierazten duela dirudi, baina eraikuntza ondorengoa izan daiteke eta horrek guztiak adierazten du aldi luzeko eraikuntza izan zela eta haserako antolaketari aldaketak egin behar izan zitzaizkiola, hala argitzen delarik tarteen formatu ezberdintasuna.
Euskarriak, arku formero, gurutzadura eta arku perpiañoei erantzuten dien zutabetxo itsatsiak dituzten gune zilindrikoak dira, nahiz eta hemen ere aldaketak izan ziren; zeren eta toki batzuetan arku diagonalei zegozkien zutabetxoak falta direla ohartzen gara. Antzeko aldaketa bat sumatzen da kapiteletan, batzuk figuratiboak dira, aldiz, besteak kardabera itxura hutsera edo zerrenda molduratura mugatzen baitira.
Kanpoan, barruko euskarri bakoitzari dagozkion kontrahorma prismatikoak daude. Bao guztiak zorrotzak dira; bost leihate handik betetzen dute argiz burualdea eta alboetako buru‑horma bakoitza hauetako batek argitzen du. Elizako sarreran bi atari dira: bata mendebaldean, bost arkibolta xume dituena eta bestea hegoaldean, nagusia, lau arkibolta dituena. Apainketan nahiz bere tinpanoan ez dugu artistikoki azpimarragarria den ezer aurkitzen. San Seberino elizaren eraikuntza XVI. mendearen hasieran bukatu zela uste da.
Apaingarri flamigeroak Eranskin batzuk. Eraikuntza gotiko berantiar hauen zerrendari aurreko gotiko eraikinen edergarrietarako bilatu ziren elementu flamigeroen aipamen bat erantsi beharko litzaioke.
Eranskin hauek badira, adibidez, XV. mendean klaustro bat gehitu zitzaion Santiagoko katedralean. Bertan, leihateetako trazeriek ertz flamigeroetako egitura luzatuak dituzte.
Era berean gogora ditzakegu hemen, Bilboko San Antonen eraikuntza berantiarra, bere zatikaturiko euskarriak, bere moldurazio fina, bere kanpoaldeko leiho eta erlaitz boladunak.
Lekeitioko Jasokundea, ziur asko XIV. mendean egituratua izan bazen ere, hurrengo mendean eraikiz joan zen eta mendeetan zehar eraldaketa handiak jasan ditu; bere fatxada zizelaturiko irudiz apaindutako zerrenda bat eta trazeria flamigerozko leihate handi bat duena da.
Hemen etengo dugu eliza bizkaitar gotikoaren gure izendapena, XVI. mendean eraikitako eliza gotikoen sail jakin moduan izendatu badaiteke ere, besteak beste, Gernika, Zamudio, Arteagako Gautegiz eta Guenesko Santa Maria; ohartaraziz Lopez de Valladok “bigarren gotiko” izenez adierazten duen eta beste zenbaitek “euskal gotikoa” deritzona nahiago dugula Errenazimentuari dagokion atalean kokatu; zeren eta, gure iritziz, hori baita arnasten duten espiritua.
Antzeko zerbait esan daiteke Durangoko Ulibarriko Santa Maria elizaz, aztarna errenazimentu‑gotikoak dituenaz; baina Barrokoari dagokion atalean gogoratu beharko dugu.
Arkitektura Zibila eta militarra
Berant Erdi Aroan mende hauetako arkitektura zibil eta militarraren atal honek, Ibarra eta Garmendiaren Katalogoan erroldaturikoak, besterik ezean axaleko berri emateak ere badu arriskua, XIV. eta XVI. mende artean eraiki ziren Bizkaiko 166 dorreren –gehienak Enkarterrietan daudenak dira– zerrenda luze eta aspergarri samarra izatekoa. Laburki bederen eredu adierazgarrienetako batzuk azalduko ditugu.
Muñatones Gaztelua
Lope Gartzia Salazarrek bere Zoriontasun eta Halabeharrak banderizoez gaur egun dakigun guztiaren iturburu nagusia Muñatones gazteluan idatzia izateak nahikoa izan beharko luke edozein historialari gaur egungo Muskiz udalerrian dagoen Muñatoneseko San Martin Gaztelu mukulu hau gogoratzen hastera bultzatzeko. Banderizen borroken arteko berriemaile sonatua izan behar zuenak 1450‑1460 bitartean burututako berreraiketa bat da. Zalantzarik gabe, berreraikuntza jatorrizko eraikinari leialagoa zitzaion, XX. mendean egin ziren gainerako bizkaitar gazteluenak baino, esaterako Butroe eta Arteagakoenak baino.[75]
Muñatones gazteluak goitik behera eraitsia izateko agindua jaso zuen Enrike IV.aren aldetik eta ondoren Errege Katolikoen (1498) aginduaren ondorioak, gotor-etxeak eraikitzea debekatzen zuena, alegia. Eraikin erraldoi hau gerora utzikeria-egoerara kondenatu izan bazen ere, zutik gorde denaren azterketak erakusten du Euskal Herrian ezagunak direnei eta Arabako dorreei buruz aipatu ditugun landa-gaztelu motakoa dela Muñatones dorrea. Bi aldiz hesitua den esparru lau angeluko baten erdian, bi adarbeen artean lau saihetsetatik doan lubakiz inguraturiko kuboa bertikalean ahaltsu igotzen da, bere jatorrian jada almenaduna, hertsia beheko solairuetan, 30 bat eskailera maila zituen patin batetik lehen oinplanorako sarbidea zuena. Lehen adarbea almenaduna da eta bazituen hainbat dorre; bigarrena, kanpokoa baino garaiago eta lodiagoa denak, baditu lodieran 2,80 m eta bataz besteko garaiera 7,50 m-koa da; bere kanpoko perimetroak 49 m x 39 m-ko angeluzuzen bat deskribatzen du.
Dorretzarra 15 x 13,30, eta 30 x 25 m-ko angeluzuzeneko oinarria duen paralelepipedo bat da, bere neurriengatik eta ia hiru metroko zabalera duten hormengatik ikusgarria dena. Banderizen arteko borrokaldi larrietako euskal dorre ahaltsuenak –leinu buruzagienak– izango zirenen adibide on bat da. Beheko solairua ia guztiz itsua da; dobela handietako arku zorrotzaren azpian sarrera duena, bigarren solairua eta hirugarrena bera ere, oso hertsiak dira, eta maila bakoitzean, bere horma-atalak erdi-puntuko arku ala arku zorrotzeko bat edo bi hutsarte bikiez alaitzen dira. Laugarren solairua izango zen gela nagusia. Barruko esparruen banaketari buruzko ezer ez dakigu, halakoa baita haren egoera galgarria. Hormetan habe‑zulo batzuk baino ageri ez diren habe-sostenguak ikusten dira, baina ezin jakin dugu egitura osoari eusteko erdiko zutaberik bazen.
Arangurengo dorretxea (Orozko)
Gorbeiako mendi bularrean, Ibarra eta Urigoititik oso hurbil dagoen Orozkon Arangurengo dorre‑etxea, bigarren mailako leinuen landa‑dorreak izan zitezkeenen eraikinen multzokoa izan daiteke.
Oinplanoz 13 m-ko aldea duen karratu bat da. Beheko bi solairu ditu, hormarri edo harlangatzezkoak; haietan simetriarik gabe eta irregularki jarririko gezi‑leiho batzuez gainera, baditu handi samarrak diren leiho batzuk, eta arku konopialaren azpian bakarren bat, inola ere, XV. mendearen bukaeran burututako eraldaketan eginikoa.
Fatxada nagusian, alde batean eta simetriarik gabe kokaturik zoruaren mailan dago hareharrizko dobela izugarrien azpian erdi-puntuko arkua duen ate handi bat; bere giltzarrian familiako armarria dago grabaturik. Goiko aldean bada jatorrian nagusia izango zen beste ate bat, bertara igotzeko patin txiki bat zuena. Goieneko solairua, bere fatxada nagusian eta atzealdekoan hegalkin bat eginez ateratzen da, eta garapen irregularreko zurezko bilbaduretan, adreiluzko ilaraz prestaturik dago. Egitura osoa hormetan eta solairuetako habeei eusten dien barruko zutoinetan sostengatzen da, eta lau isurialde dituen piramidezko estalki batek babesten du. Dorre honetan badira tradizio herrikoiari leialtasuna adierazten dien hainbat osagai, euskal arkitektura herrikoian gordeko direnak. Prestaketa kokapenean bertan nabarmentzen diren irregulartasun eta simetria faltan edo baoen banaketan ez da halakoxe edertasun eta lilurarik falta. Bizkaiko beste landa dorreetan behin eta berriz ematen dena da, adibidez: Muntxaraz dorrean.
Muntxaraz
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Muntxaraz_dorrea_Abadi%C3%B1o.png/220px-Muntxaraz_dorrea_Abadi%C3%B1o.png)
Abadiñoko Muntxarazi dagokionez, dorreaz ez baino jauregiaz hitz egin genezake. Hasieran Enrike IV.aren aginduz moztu zitzaion dorre bat bazuen, gerora beranduko berreraikitze batean, XVI. mendean, aldi historiko horretan ohikoa zen antzinako Dorre ala gotor‑etxeak landa-jauregi bihurtu zireneko unean.
Labore-soroen erdian egonik, duen kokapenagatik zirraragarria da 17,78 m x 15,85 m x 15 m-ko kubo hau, xigor margoko harearri landuz jantzirikoa, harlangaitzezko eta adreiluzko zenbait eransgarri dituelarik, zurezko bost solairu izan eta lau isurialdeko teilatuz estalia dagoen jauregi hau.
Une bakoitzaren egokitasunaren arabera, zalantzarik gabe aldatuko ziren barrunbeko esparruen banaketari buruzko daturik ez da gaur egun ezagutzen ahal. Behereneko solairua ia itsua dela begirada hutsez agertzen da; berak eta hurrengo beste biak lodiera izugarria dutela: 2,45 m; hirugarren eta laugarren solairuan gelak izango ziren.
Laugarrenari dagokionez, eraikinari izaera ematen dion loggia edo barrubidea hasten da, dorreari italiar errenazimentu kutsua ematen diolarik, beste batzuetan –Oxirandoko Gordexoelan (Bizkaia), Araban Murgan– ikusiko denaren aitzindaritzat har daitekeena eta XVI. mendean bereziki emango diren dorre‑jauregi mota berri bat osatzen dute.
Azken solairua ere, oin zuzenen gainean aire libreko galeria bat da, bere ia zabalera osoan bilbatutako baranda eta jabalkoiak dituena eta ziur asko hau guztia aleak gordetzeko erabiliko zen.
Bigarren solairura iristean hormen erabateko lodiera aldaketak, arkitektura honen historiak beti igortzen digun aldaketa historiko eta soziopolitikoaren adierazgarria da. Zentzu honetan Muntxaraz aldaketa honen paradigma izango litzateke, baldin eta, batzuek uste duten bezala, bere goialde guztia XVI. mendearen lehen hamarkadetan hasi eta 1595ean –atzuek eraikuntza-lanetan grabaturik ikusi zuten eraikuntza-data– bukatu zena izango balitz.[76]
Berriatuko Aranzibia
Ikuspegi estetikoa historikoarekin elkartuz, zoritxarreko historia duten beste dorre batzuk gustu handiz aipatzera iritsiko ginateke, esaterako, Ondarroan Berriatukoako Aranzibia, adibidez, Dorre honen suntsiketaren zorigaiztoko berria utzi digu Lope Gartzia Salazarrek. Gaur egun miraz eta ia atseginez begiratzen dugu muino txiki baten gainean berreraiki zen dorrea: badu kanpoaldean eskailera, ajimezatuak dira baoak eta oso zaindutako harlangaitzez egina du paramentua; antzinako zurezko estalpea sostengatzen zuten harburu txiki ilara bat bada oraindik goialdeko zatian. Hegoaldean baditu hiru leiho biki, gezi‑leiho bat eta, lehen solairuaren parean ojibazko atea, sei metroko garaiera duen patin txiki batetik igota.[77]
Gipuzkoako azken gotikoa
Erlijio arkitektura
Donostiako San Bizente
Jakina den bezala, Donostiako hiria ez zen historiako agirietan oso berandu arte sartu. Antso Jakituna, nafar erregeak merkataritza-bideak itsasora irekitzea erraztu nahirik, inola ere, foru bat eman zion; hirigune bat Antiguon gelditu zen San Sebastian martiriari eskainitako monasterio txiki baten ondoan. Antso Azkarraren garaian hesitu egin zen eta hormen barruan eraiki, Santa Maria eta San Bizenteri eskainitako beste bi eliza.
Lehenengo eraikin haietako bat berak ere ez du zutik iraun. Haien ordez eraiki zirenetik eta gaur egun zutik dirautenetan San Bizente da zaharrenetarikoa. Dokumentuetik dakigun gauza da 1314ko sutean desegin zen beste erromaniko baten ordezkoa dela. Lanen hasiera 1507an[78] izan bazen ere, izugarri luzatu ziren. Absidea bukatu nahian ziren 1574ean. Elizako arkupeak 1619ra arte zain egon behar izan zuen, sakristiak berriz 1666.a arte, handik aurrerako mendeetan zaharberritze eta eraberritze ugari izan zituen.
Eliza. San Bizente elizak hiru habearte ditu, erdikoa alboetakoak baino garaiagoa. Albokoetatik gurutzadura ez da gailentzen, barrualdean baino ez da sumatzen, bere garaieragatik. Gurutzeria soilez estaltzen dira habearteak, kapera nagusia izan ezik, hau XVIII. mendean berreraikia izan baitzen. Oktognala da absidea eta horma‑bular handiak ditu. Habearteen eusgarriak zilindrikoak dira zutabetxoak itsatsian dituztela eta estilizatutako hosto soilak kapiteletan. Gotiko oso berantiarrean ohikoak ziren baoak ditu.
Lau arrosa-leiho handi ireki ziren 1929an; bi handienak alboetako hormetan. Hareharri urdinez landuak daude. Barroko aldian eginak dira arkupea eta beheko koruko ganga.
Kanpotik begiratuta, elizaren hegoaldean itsatsita, defentsarako asmotan eraikitako zain‑etxolatzarrak begirada erakartzen du, eraikinaren lehen garaitik gorde diren xurrutarri eta zirrikitu batzuk ere ikus baitaitezke. Kanpoko lanketaren osagai ugarien eta barruko harmonia eta koherentzia plastikoaren arteko nolabaiteko kontrastean dago guztia, azken zaharberritzean balioa handituz (1998).
Oñatiko San Migel
Gotiko prestaketa nabarmena duen beste eliza bat da Oñatiko San Migel, gaur egun gipuzkoarra bada ere, hiribildu hau konderri askea izan zen garaian sortutakoa da. Bazen XII. mendean jada han “monasterioren bat” (garai hartako familiako eliza laiko horietakoren bat) Gebara eta Oñati etxeetako Jaunaren mende zegoena. Eliza erromaniko baten hondarrak gorde dira (XII. eta XIII. mendeak), XV. mendean eraikitzen hasi zen beste ordezkatuarena.
Eliza. Garaiera desberdineko hiru habearte ditu, kanpoko arbotanteen gainean sostengatzen den erdikoa nabarmentzen delarik. Epistola aldean itsatsitako aterpea, XVI. mendean laugarren habeartea bihurtu zen, klaustroa egin zenean. Eusgarri zilindriko sendoek bereizten dituzte habearteak eta berauetan sartzen dira kapitelik ez duten gangetako arku eta nerbioak. Habearteak gurutze-ganga soilez estaliak daude; eta giltzarrietan sortzaileen armarriak ikus daitezke: antzinako habearteetan Gebarako kondearenak eta Merkado Zuazolako on Rodrigorena XVI. mendean eraiki zenean. Hiru habearteak absidean dute bukaera; poligonozkoa denak erdialdekoan eta Epistola aldekoan, eta Ebanjelioarenean laua dena. Garaiera ederrean dago aldare aurrea, zeren eta 1612 urtean Oñatiko Kondeak bere hilobia kriptan eraiki nahi izan zuen, aldare nagusiaren azpian. Erdiko habeartearen goieneko aldean irekitako idi‑begi handien bidez argiztatzen da barrunbe osoa. Kanpotik begiratuz gero elizak ez du batasun trinko bat adierazten, izan ere, aldi desberdinetan burututako lanen emaitza da, bere ataria bereziki.
Klaustroa. Badu klaustro bat San Migel elizak, harlanduz prestatua kanpotik eta hormarriz barruan, Merkado Zuazolakoak ordaindu zuena, 1526an Pedro Lizarazu maisuarekin sinatu kontratua zela bitarteko. Gotiko loretsu estiloan, XVI. mendeko bigarren herena bitartean eraikia izan zen, eta bere oinetatik igarotzen den Ubao ibaiko uretan begiratzen diren gailur zuzenak, janba, armarri eta filigranazko multzo eder bat da.
Beste eliza batzuk
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/14/Pedro_Santua%2C_Zumaia.png)
Arrasateko San Joan Bataiatzailea eliza. Ez da gorde 1355a baino lehenagoko dokumenturik, Uribarri, Udala, Garagaltza eta Gesalibarko Santa Ageda eliz aurreak elkartu zireneko data honen aurrekorik. Ezer baino lehen eliza eraikitzea pentsatua izango zuten.
Harlanduz eraikia da, hiru habearte eta hiru abside ditu. Gotorleku kutsua duen dorre bat eraiki zen 1520ean. Orain berriki, 1653ko absideko erretaula kendu egin zen eta argi gehiago izan zezan leihate gotiko bikoitzak urratu ziren.
Askizuko San Martin ermita. Gainerakoan, beste gotikoren bat ahaztu gabe, besteak beste, Askizuko San Martin elizaek bisitaren bat ongi merezia du, inola ere Donejakue alderako Kantauri aldeko galtzadan geldialdirako tokia izango zen. Gipuzkoako herri asko dira gotiko soil estiloko parrokia-eliza izan zutenak, bakoitzak bere berezitasun eta guzti. Adibide modura aipatuko ditugu:
Zumaiako San Pedro eliza. Gotorleku baten gainean dago eraikia, itsas gaineko tontor batean eta hiribilduaren gune guztia menderatzen duela. Dorre soil bat badu, oinarri ia karratua duena eta lau tartetakoa; gorputza garaia da eta mainelez bereizitako leihoak; hala ere, denak dorre erromaniko baten antza du. Eliza, berriz, habearte bakarrekoa izateaz gainera zortzialdeko abside poligonalean biltzen den dituen lau tarte dituena da, neurriz 30 m x 14 m ditu. Oso nerbio nabarmenak eta hareharrizko giltzarri zintzilikariak dituen terzeletezko gurutze-gangaz estalirik dago.
Zumaiako San Pedron prestaketa gabeak badira ere, badira habearte bakarreko beste eliza asko XVI. mendean bukatuak ala berreraikiak izanagatik, aurreko eraikin gotikoen arrasto nabariak gorde dituztenak, esaterako, Aizarnan, Anoetan, Arroan, Alkizan, Adunan, Sorabillan, Berastegin, Aian, Amasan, Asteasun, Usurbilen, Ormaiztegin, Elduan eta abarretan.
Arkitektura Zibila eta militarra: gotor‑etxeak
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/87/Balda_dorretxea%2C_Azkoitia.png)
Mende honek berea duen arkitektura zibil eta militarrean Gipuzkoan Dorre ala gotor‑etxeen gaira itzuli behar dugu; izan ere, probintzia honetan agian beste ezer baino gehiago Herriaren historiako gai protagonistak dira, hiru mendeetan zehar. Beroiek dira garai horretako gizarte antolaketaren osagairik bistakoen eta enblematikoenak eta beroien garapen arkitektonikoaren –defentsarako dorreetatik hasi eta jauregi bizitokietara bitartekoak– Gipuzkoan XIV. mendetik XVI.era gertatutako aldaketa sozial eta politikoaren adierazle.
Defentsarako ezaugarriak eta bizitokikoak Ahaide Nagusien dorre ala gotor-etxeetan pausatuko dugu begirada; baina berriro banderizen gaian gelditu gabe eta gure oharrak Oinaztarren eta Ganboatarren borrokarako etxe dotore haietako bakoitzaren berezitasunetan erreparatu gabe, ohiko dorreen diseinu batzuk aipatzera muga gaitezen, asko eta asko alde batera utzita, dorreak baino gehiago “baserri noble” gisa hartu behar baitira.
Hasiera batean dorreak harlangaitza eta zura nahastuz eraiki beharko ziren. Ezinbestean, borrokarako helburuek beharturik, baino ez zen beharrezko izango harria.
Hiribilduek eragindako banderizen dorreak erre ondoren eta, Enrike IV.ak agindutako mozketak zirela-eta (1456), dorr batzuen goiko solairuak adreiluz eraikiak izan ziren berriro eta erasorako nahiz defentsarako beharrezko tresneriaz erro‑errotik gabetuak izan ziren, esaterako, Azpeitiko Baldakoa edo Azpeitiko Loiola; beste noble batzuei, Berastegi edo Amezketakoei adibidez, utzi zitzaien harriz eraikitzen baina altueraz baxuagoak izatekotan.
Besteak beste, Oñatiko Gebara eta Azkoitiko Isasagatarrei baino ez zitzaien utzi kanpoko itxura bikaineko etxeei eusten, betiere, gertakizun bereziengatik.
Hauetan guztietan egitarauaren aldaketa (gaur egun programa esango genuke) kanpoko egituretan nabarmentzen da: gezi-leiho, leiho, gaztelu‑begi, almena, zainetxol handi eta abarretan, nahiz eta osagai hauetako batzuk, angeluko zainetxol handiak batez ere, Azpeitiko Enparan eta Loiolan estetika eta apainketa modura gorde diren eta ez benetan egitekoren bat izateagatik.
Garai gatazkatsuen ezaugarri diren beste osagai batzuk kendu egin dira, baina aztarna garbiak utzi dituzte: gaztelu‑begietan kokatzen ziren mentsulak, adibidez. Horrela gertatzen da esate baterako, Mutrikuko Berriatuko dorrean, garai bateko egurrezko estalpearen ukondozko erlaitza gorde baitu, edo baita Zumarragako Legazpi dorrean, zeren eta honen atarian oraindik ere ikusten baitira altuera desberdinetan dauden hiru mentsula. Legazpi edo Jauregiko (horrela ere esaten baitzaio) dorre honek bazuen gainera adarbe edo horma‑aurreko bat (gaur egun kendua dena) fatxada aurrean, orain ojibazko ate giltzarriduna ikusten den tokian, gainean eraiki zen bizitokia duela.
Erdi Aroko itxura baino errenazimentu garaiko itxura handiagoa hartu dutenez, XVI. mendean oraindik dorreren batzuk eraikitzeak ere garbiago adierazten du jauregi-bizitegiak izatea bilatzen zela, Loiolako Inazioren iloba, Beltran Lopez Gallastegi jaunak Bergarako Ozaeta hegoaldeko orubean 1550ean eraiki zuen dorrean egin zuen, adibidez.
Gainerako lurraldeetako dorretzarrekin alderatuz Gipuzkoa aldeko dorreetan egitura isolatu ala solteak gehiago ematen dira. Bizitzarako eraikinak oso gutxitan itsasten zaizkio dorreari, Araban sarritan gertatu ohi den gisan. Era berean, ez da ohikoa Araban Fontetxa, Gebara edo Kexaakoak edo Bizkaian, Salzedo de la Cuadra (Guenes), Muñatonesekoa eta Butroekoa (bere XIX.go zaharberritzea baino lehenago) bezain dorre trinkoak Gipuzkoan ikustea.
Neurrietan zuhurtasuna adierazten badute ere, adibide modura, Oñatikoak, Zestoako Lilikoak ala Berastegikoak, sarritan baserri giroko bakartasunean eta hondoan hostotza edo zelaietako berdeen gainean dauden Gipuzkoako dorre horiekin begiz topo egiteak sortzen duen zentzuen eta emozioen talka estetikoa ahaztu ezina da.
Egitura barrukoa: Gipuzkoako dorreen barruko egitura ez zen Arabako dorreen aldean oso desberdina izan. Erdiko oin zuzen baten gaineko zutoi handi batek (zenbaitetan bi izan ohi dira Loiola ala Zarauzko Dorre Luzean, adibidez) lodiera nabarmena duten hormetan (metro bat edo metro eta erdi artean) sostengatzen diren habeen bilbadura guztiari eusteko balio dute eta solairuen sendotasuna ziurtatzen dute. Gainerakoan, baoak, gezi‑leihoak, itsu‑leihoak, goiko solairuetako leihoak, patin batetik lehenengo solairura sartzeko ateak eta abar ez dira bereizten Euskal Herriko eredu orokorretik. Patin zoragarri bat da beste dorre batzuen edertasunaren adierazgarri, besteak beste, Ereñozukoa edo Zarauzkoa.
Zarauzko Dorre Luzea. Ikuspegi estetikotik oso erakargarria da. Hareharrizko harlandu onekoa, bere 16 mailatako kanpoko eskailera, ajimezaturiko baoak, eta bere fatxada nagusian aurrera egiten duten bi harrizko ostiko –egurrezko estalpea sendoagotzekoak, inola ere– dituela, Dorre luzea da zalantzarik gabe Gipuzkoako hiri-dorreetan ederrena; horretan bere dorrearen itxura trinkoa eta bere liraintasunaren arteko kontrastea lagungarri duelarik, beheak borrokarako duen hertsitasunak eta goiak solairuetako leiho biki simetrikoen diseinu finaren artean.
Garai modernoetara egokitutako dorreen hainbat osagaietan antzinako gauzen alderako halakoxe zaletasun bat suma daiteke, hala nola, ate eta leihoetako erdi-puntuko arkuetan esate baterako. Antzinako gipuzkoar dorreetan leinu armarriak dorrearen sarrerako ate gainean itsastea oso gauza bitxia da (badira salbuespenak ere, Loiolakoa, kasu), baina Errenazimentu eta Barroko aldian ohitura orokorra bihurtu zen burges jatorriko pertsonaiak nobleekin elkartu zirenean.
Eskultura Monumental gotiko berantiarra
Aurreko atalean azpimarratu dugun bezala, Erdi Aro berantiarrean elizak erliebez eta eskulturez edertu ondoren, bereziki monumentuzkoa den plastikan ez zen oso aberatsa izan XV. mendean. Horretaz jarungo dugu Euskal Herrian orokorrean nabarmenena dena adierazteko.
Olite, Nafarroa
Hirutasunaren erliebea. Oliteko San Pedro elizaren zutarripeko baten gainean erakusten da Hirutasunari eskainitako erliebe bitxi bat, 1432ko data duena eta bere eragilea izan zen Eneko Pinel notarioak izenpeturikoa. Horretaz gainera, Hirutasunaren azpian, emailea, bere emaztea eta beren lau kimu txikiak azaltzen dira irudietan, San Pedro esku zaintzailepean babesturik notarioa eta bere emaztea berriz Santa Katalinarenean. Batasun trinkoan adierazitako hiru jainkozko pertsonaien eszena ikusgarria da, hirurak ere giza aurpegiak dituzte, baina Hitza eta Espiritua, Aitaren goitik beherako mantu atzean batasunean ia desagertuak eta erdi ezkutatuak daude.
Bi estatua. Azken eskultura gotikoak dituen Olite utzi dezagun, baina, bere jauregitik datozen neurri naturala baino handiagoak diren bi estatua bikain Nafarroako Museoan badirela gogoratuz.[79]
Buruak falta zaizkie; errege Noblearen eta bere emazte Leonorren argazkiak izan daitezkeelako susmoa hartzen zaie. Burua moztua izanagatik, sumatzen da eskulturagileak heldutasun gotikoa iritsi duela, gorputz atalak ez nabaritzea lortuz, oihalen modelatu bikainarekin, jantziei dotorezia ematen izan zuen arteagatik Reimseko eskulturagile handiak gogora ekartzea baino ez digu egiten, klasizismo modu bat delarik. Aurreko aldi bateko gotiko lehorrago eta errealistago baten aurrean, kontrasteak ezin gaitu denboran atzerago eraman (hiru mende, hain justu), gorputzen egitura anatomikoei nabarmentze ikusgarria ematen saiatzen ziren gainerako ertilari garaikideak zituzten zalantzen aurrean –esaterako Duquesnoy– benetako hizkera adierazkor eta plastikoa –Bertiniren janzkeretakoa– aurkitzen bazekitenen aldietara, alegia.[80] Jantzietako tolesduren dotoreziak eta irudien okerdura arinek XIV. mendeko lehen urteetan datatzera bultzatzen gaituzte.
Iruñeko katedralean eta klaustroaren inguruan burututako hainbeste eta hain kalitate oneko lanak ikustean, ezaugarri estilistikoetan batasuna zutelako, erreinuaren hiriburuan lantegi bat baino gehiago bazenaren ziurtasuna ematen du, batez ere Evreux dinastiaren erregealdietan heldu eta loratu zen Iruñeko Eskola batez hitz egitekoa.
Araba. Guardiako ataria
Gotiko berantiar aldi honetako eskultura-lanik deigarriena Guardian gorde da, Erregeen Santa Maria izeneko parrokia-elizaren atari zoragarrian. Hasiera batetik eraiki zen bai aurretik eta bai saihetsetatik kanpoaldera irekitako arkupe baten zatia osatuz, baina ez zen zeharo itxi kapera bihurtu zen arte, XVI. mendean aurrera samar joan baino lehen.
Eliza ataria multzo bikain gisa azaltzen zaigu, bost arkibolta eta mainela dituen atari txaranbeldu handi bat du, saihetsetan janbak dituela.
Janbak. Ohikoa denez, janbetan hamabi apostoluen irudiak azaltzen dira, alde bakoitzean seina, hainbat gai figuratiboz landuak dira idulki garaien oinarri gainean altxatzen diren horma‑hobietan kokaturik.
Erakargarria da naturala baino egitura handiagoko apostoluen irudietan tailaren errealismo garbia eta, oso nabaria den liraintasunarekin bat eginda, gorputzen edertasuna baino gehiago adierazkortasunaren bila dabilen ertilaria salatzen du. Bestalde, nabari da gorputz-jarreretan lortutako ugaritasuna, ia denek baitute halakoxe mugimendu-arrasto bat eta bereizgarriren bat aurpegitan, keinuetan, soingainekoen tolesduretan eta agerian dituzten enblemetan. Beraz, Euskal Herriko eskultura-multzo gotiko paregabe baten aurrean aurkitzen gara.
Apostoluen irudiak estaltzen dituzten droselen gainetik abiatzen dira arkiboltak, irudiz eta landarez txandakatzen direnak. Tinpanoa. Tradizio gotikoko eskemaren arabera, hiru erregistroz osaturiko tinpanoa, Maria Birjinaren historia kanoniko eta legendazkoari eskainia dago.
Lehenengo mailan Deikundea, Ikustaldia eta Erregeen Gurtza kontatzen da. Bigarrenean Birjinaren Igaroaldia, Apostoluen mirarizko etorrera eta bere Amaren arima daraman Kristo; erdiko zatian Maria Birjinaren zerura Jasotzearen irudia, legendazko Tomas apostolua berandu iritsi eta, kontsolamendu gisa, Birjinaren gerrikoa jasotzen dueneko aipamena eginaz. Hirugarren erregistroak eskuin aldean eserita dagoen bere Ama koroatzen duen Jesusen adierazpena dago, biak ere saihetsetan aingeru musikariak dituztela. Mainelean, arku eskartzano eta trilobulatuetako bi ateren erdian Maria Birjinaren irudi eder batek, irain eta apur bat makurturik agertzen denak, adierazten du errenazimentua aldarrikatzen duen gotiko osatu baten gailurra.
Idulkietan Nafarroako armarriak erakusten dituen eta orain berriki koloreanitzez apainduriko atari bikain honen dokumenturik ez daukagu. Baina, XIV. mendearen azken aldiako ala XV. hasierako data izan dezake; nolanahi ere, 1461a baino lehenagokoa, Guardiak Nafarroakoa izateari utzi zioneko data baino lehenagokoa.[81]
Bizkaia eta Gipuzkoa
Gipuzkoan eta Bizkaian, eskultura gotiko monumentaletan benetan baliotsua denik oso gutxi agertzen dira, betiere hitz honi hemen ematen ari gatzaizkion zentzu mugatuan jasotzen bada; apaingarritako eginkizuna ukatu gabe, beste eginkizun didaktiko eta liturgikoa betetzen duen eskultura figuratiboa, alegia. Ikonografietan halako urritasun hau, euskal hiribilduen lehen garai hartako baliabide ekonomiko mugatu baten ondorio gisa hartu beharko da eta baita antzinako saltus vasconumean bizi zen euskaldunak ia berezkoa zuen ezaugarri gisa ere agian; izan ere, euskalduna ez da azaltzen, eguneroko bizitzako edertasun figuratiboz apaindu eta inguratzeko gai horri dagokionez, ikonoetako naturalismo horren oso zaletua.
Zentzu horretan, bi probintzia horietako eskultura gotikoak ez du jasaten Nafarroa eta Arabako estatuekin alderatzerik.
Bizkaiko atariak. Bizkaiko XV. mendeko eliz atarien artean, muga gaitezen agian guztietan ederrena dena aipatzera:
- Guenesko Santa Marian elizako eguzkiaren ataria da agian denetan ederrena, isabeldar gotiko estilo aldera ematen duelarik; hemen, konopialezko beste batean bukatzen duen arku zorrotz baten eta erroleoz apainduriko tinpano baten pean arku karpanelezko bi sarbide irekitzen dira, mainelez bereiziak. Horien gainean sostengatzen da Haurra duen Birjinaren harrizko irudia, filigranazko droselete gotikoaren azpian, bi aingeru saihetsetan dituela.
- Lekeitioko ataria: badu antzik Gueneskoarekin, bederatzi arkibolta eta triforioaren trazeria jarraitzen duen tinpano azpian Haurra duen Birjinaren irudiaren mainela duela;
- Gernikako ataria, Antso Enparanek 1449an data jarri eta sinaturikoa.
- Aingeruaren ataria, Bilboko katedralekoa;
- San Anton elizaren arkupekoa,
- eta Axpeko Santa Mariaren bi atariak, beren arku konopial, orratz eta dominatzarrekin, oso bistakoa den bezala, isabeldar estiloaren ahaide direnak.
- Balmasedako San Seberino elizako gurutzadurako ataria ere hemen garrantzikotzat har dezakegu, oso apaindutako tinpano babesten duten lau arkibolta, bere janba hutsetako horma-hobiak eta bi ateak zatitzen dituen mainelean zutik Salbatoreren irudiarengatik.
Askizuko Kalbarioa. Gipuzkoari dagokionez, Askizuko San Martin elizako absidean buru den Kalbarioa aipa dezakegu. Eliza berean hegoaldeko horman ikusten den Santa Magdalenaren eskultura gotikoa, horman zegoen hutsunea betetzeko beste nonbaitetik ekarritako eskultura solte bat da.
Irudi solteak eta erretaulagintza
Erretaulak
Erretaulak jatorriz antzinakoak dira eta martirien erlikiak gurtzearen historiarekin loturik daude nolabait ere. Aldareari zor zitzaion lehentasuna eta kristau liturgian honek zuen funtsezko esanahiaz aparte, gurtza hau ugaldu zenean, XI. mendean, Kristoren, Birjinaren, Santuen eta Martiri zaindarien irudikapenak zituzten predela eta aldare atzeko taulak (retro‑tabulum edo taulak margotuak) azaldu ziren.[82] Baina, erretaulak gotikoa aurreratua zegoen garaian hasi ziren arte historialariari axola zaion garapena izaten. Margoturiko erretaulei buruz gero hitz egingo dugu.
Orain aipa ditzagun Euskal herrian tailatu edo landutako erretaula ospetsuenez edo bertara gotiko aldian ekarritakoez. Aro Modernora inguratzean, hain zuzen ere, XVI. mendearen lehen hiru hamarkadatara hurbiltzean, Baskonia kinka larrian bizi zen eta tradizioa gotikoa errenazimentuaren haize boladaz bultzatua sentitzen zen, birpizten ari den Italiatik baino gogorrago ufatzen zuelarik Europa iparraldetik.
Araba
Iurreko Santiago. Iurren zorionezko paradoxa hau aurkitzen dugu: halako herri txikia eta berant Erdi Aroko halako artelan bikaina. Iurreko Santiago parrokian, erretaula nagusi barrokoaz aparte, gurutzaduraren eskuineko kaperan triptiko moduko erretaula txiki bat (1,90 m x 2,05 m) aurkitzen da, itxi ahal izateko bisagra eta guzti.
Hiru atal ditu –erdikoa eta bi atetila– eta, hirurak ere, hiru solairutan banatuak. erdikoak du Eseritako Birjinaren irudia, bakarrik eta egonean dagoena, hasiera batean beregan izango zuen elizari izena eman zion Haurrarengana luzatuz besoak. Solairuak, arku trilobulatuez uztaituriko zatietan banatzen dira. Bertan babesten dira ezagunak ditugun Haurtzaroko eszenak, Deikundetik hasi eta Elizan Sartzerainokoak adieraztea helburua duten irudiak. Eman zaion data XVI. mendekoa da.
Irudien taila oso oinarrizkoa eta traketsa da, baina oso atsegina da duen xalotasuna. Eman zaion data XIV. mendea da, eta Euskal Herrikoetan zaharrenetarikotzat jotzen da.
Aspuru. Iurrekoa baino patxada eta neurri handiagokoa den Aspuruko erretaulak (Barrundiako ibarrean) beste harri txiki baten adibidea ematen digu, hainbat balio ikonografiko eta artistiko duen lana azaltzen baitu. Oinarriak eta sagrarioa erromanista estilokoak dira eta apur bat lehenagokoa aulkia, baina hemen ardura zaigun erretaulan gotikoari XVI. mendean erantsitako zatiak dira, eta berriki zaharberritu direnak.
Erretaula hiru kaletakoa da, eta alboetakoek hiru solairu dituzte, pilastra gotiko txikiez bereiziak, drozeleteen azpiko pinakulu irudidunetan bukatuak, eta apaingarrizko zerrenda bikaina duen hauts‑babesaz bilduak. Predelan Hilobiratze Santua eszeneratzen da pertsonaia ugari dituelarik; erretaularen buruan zaindariaren eskultura soltea dago, San Joan Bataiatzailea: irudi zurrun samarra da eta zimurtutako tolesduretan erortzen den mantuz jantzirik dago, eskuineko eskuaz ezkerreko eskuan duen Bildotsa erakusten duela. Nitxo nagusiaren gainean Kristoren Bataioa adierazten da; eta alboetako bi kaleetan Aitzindariaren bizitzako eszenak dituen sei erliebe hedatzen dira.
Ikonografia multzo gisa lan interesgarria da eta, estilistikoki pertsonaiek nolabaiteko zurruntasuna eta estereotipozko jarrerak erakusten badituzte ere, bikaina du bai multzoaren eta bai eszena bakoitzaren konposaketa zentzua. Oso litekeena den bezala, XVI. mendearen hasieran egina da eta gazteleraren esparruko eskultura garaikideekin lotu izan da.[83]
Arteko Andre Mariaren Santutegia. Artziniegako Arteko Birjinaren santutegiko erretaula nagusia, arkitekturaz hitz egin dugunean aipatu duguna, Euskal Herriko multzorik ederrena bezala estimatu behar da. Ziur asko XVI. mendearen hasieran egina izango da.
Erretaula. Hauts‑babes zabala duen hau banku garai batean muntaturik dago, hiru solairu alboetako kaleetan eta bi erdikoan, eta Kalbarioaz koroatzen den atiko bat. Alde bakoitzeko hiru etxeak, bost kaletako erretaula dela dirudiela, nahikoa bereizita dauden bi eszenetan zatitzen da. Eszena guztiak trazeria flamigero garai batez babestuak gelditzen dira.
Neurriengatik ikusten da erdiko eszenari lehentasuna eman nahi izan zaiola: artearen gainean Birjina Azaltzea eta berari buruzko gertakariak eta mirarizko gertaera hau ziurtatzeko eman ziren urratsen prozedura. Aulkian azaltzen diren eszenak Atzematea eta Zigortzea dira, erdian Afaria dutela. Erretaularen gainerakoan osatzen da ikonografiazko egitaraua, Birjinaren eta Kristoren Nekaldiaren historiarekin.
Estiloz, irudiak modelatzeko gaitasunak eta beren keinu eta jarrerek, eta perspektibaren hastapen garbiak Errenazimentuko pentsakizuna sor diezaguke, hainbeste gainera, non, tauletako batzuetan Dureroren Birjinaren Bizitzako estanpak dauden kopiaturik; baina badira oraindik ezaugarri gotiko batzuk. Erretaula bikain hau Luzia Lahozek Burgosko gunearekin elkartzen du. Dena den, kristau artearen tipologia bizkarkin horren adibide goiztiar bat da, absideak erabat estaltzeko helburua duena, eginkizun liturgikorik funtsezkoena ahaztarazteko. dataz 1515tik 1520ra bitartean koka daiteke.[84]
Bizkaia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/Arrigorriagako_Arteko_Andrea_Mariaren_erretaula_nagusia.png/220px-Arrigorriagako_Arteko_Andrea_Mariaren_erretaula_nagusia.png)
Urduñako Santa Maria. Bizkaiko Urduñaz (Gasteizko elizbarrutikoa bada ere) aipatu beharrekoa da Santa Maria parrokian Herrandarren kaperan dagoen erretaula gotikoa. San Pedrori eskainia dago. Errenazimentuko xehetasun batzuk baldin baditu ere, funtsean gotiko berantiarrean sailkatu beharko litzateke, 1520. aldera zehatzago esanda.
Erretaula. Hiru kaleetako gorputz batez osatua dago erdikoa alboetakoak baino garaiagoa delarik eta badu hauts‑babesa ere. Kale bakoitzak erliebezko bi etxe ditu. Garaiera handiagoa duen erdiko kaleak leku gehiago izaten uzten du beheko etxean zaindari santuaren gurtzarako eskainia dagoen eszena nagusiarentzat: San Pedrorentzat. Egonean agertzen zaigu, eta bere Aita Santutza nagusiaren ezaugarriez jantzirik ikusten da, bi aingeru saihetsetan dituela.
Goieneko etxean, Gurutziltzatzearen irudia, Kalbarioaren tradizioa horrela sortuz, ondoren etorriko diren erretaulagintzako egitura guztietan atikoarekin koroatzeko. Saihetsetako goieneko etxeetan Nekaldiko bi eszena agertzen dira: Gurutzea bizkarrean daramala, eta Jesus zigortua; beherenekoetan, San Pedrori eskainitako bi eszena: elizako itsasontzia eta San Pedroren martiritza. Bankuan, erdiko zatian, San Gregorioren Meza, eta alboetan, lau irudi solte, kale bakoitzean bina egokitzen direlarik: San Joan Bataiatzailea, San Andres, San Paulo eta Alexandriako Santa Katalina.
Weisek triptikotzat hartzen eta aztertzen duen erretaula osoak gotikotasuna arnasten du, eszenen markoetako apainketa ugariengatik: hozkaturiko arkuak, gangatxo nerbiodunak, tontorrak eta errezelak, baranda kalatuak eta burdin sare txikiak. Bada oraindik nolabaiteko nazioarteko manierismo bat, “hainbat xehetasunetan, besteak beste, gurutzatutako estoletan, aingeruen manipuluetan eta batez ere beren hego-punta zorrotzetan”.[85]
Larrabetzuko erretaula. Egituran Urduñakoaren antza apur bat duena da Larrabetzuko Goikolexeako zin-elizako San Emeterioren eta San Zeledonioren erretaula.
Bi zaindarien bizitza dago irudikaturik lau plafoietan, erdiko aldea bi zaindarien irudiek okupatzeko, eta goieneko nitxoa berriz, gotiko berantiarreko trazeriaz apainduriko errezelaren azpian dagoen eseritako Andra Mariarentzat.
Elizbarrutiko Museoa. Bilboko Elizbarrutiko Museoan jasorik dago Gizaburuagako Triptiko ederra, errezel gotikoen azpian Kristoren Haurtzaroko eszenen tailak ditu, birjaiotzen ari den aldiko ezaugarriak dituen trazu oso naturalistak. Eszena, goienean San Martinen irudia buru duela azaltzen da.
Aretoaren beste muturrean, hormari itsatsian, harrian landuriko orratzak, errezelak eta tontorrak dituen gotiko loredun estiloko Urduñako erretaula ikus dezakegu.
Lekeitioko erretaula
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e7/Lekeitiko_Santa_Mariako_erretaula.png/220px-Lekeitiko_Santa_Mariako_erretaula.png)
Baina, erretaulagintza gotiko-flamenkoan ez da Lekeitioko parrokiako erretaula handiarekin alderatu daitekeenik Euskal herri osoan. Joan Gartzea Crialekin 1508an egindako tratuaren ondorengoa da.
Erretaula. Egitura gotikoak abside osoa estaltzen du, baditu banku bat eta hiru gorputz, bost kale, lau kale tarte eta hauts‑babesa. Osotasunean zur polikromoan tailatua da, eta baditu 64 taila konkor, haietan garatzen direlarik filigranazko gotiko aterpetxoen azpian kontaketa moduan Birjinaren bizitzako aldi jakinak, Kristoren haurtzaroa eta Kristoren nekaldia eta kale tarteetan banatuta profeta, ebanjelari eta apostoluen irudiak.
Ale batzuen gainean azaltzen diren markek gutxienez zazpi egileren eskua erakusten dute, gauza ziurtzat hartzen delarik batzuk frantsesak zirela. Irudigintza hau, eginak izan zireneko data gogoan harturik, zahar itxurakoa eta herrikoia da, baina, bere neurria eta konplexutasuna ikusita, euskal gotikoko ale nagusia gisa hartu behar da erretaula hau. Echeverria Goñiren ustez, “Sevilla eta Toledoko katedraletako erretaula handien atzetik dago, leku duin batean”.
Gipuzkoa
Gipuzkoan badira gure arreta erakartzen duten erretaula batzuk, tradizioa gotiko berantiarrekoak, errenazimentuko hainbat ohartxorekin jokatzen ikusten ditugunak.
Koroatzearen erretaula. Errenteria. Errenteriako parrokian, Ebanjelio aldeko lehen alboko kaperan jarrita, Koroatzearen erretaula gordetzen da; hain zuzen ere, horrela deritzo, bere erdiko erliebearen gaia hau delako. Alde banatan, badira beste bi erliebe Azken Afaria eta Mendekosteari eskainiak. Altuera, nolabait ere murriztua duen gorputz batez osatua da, baina badu nahikoa zabalera, eskulturazko erliebe eta gotiko apainketaz betetako hiru kale osatzeko.
Esku flamenkoez egina izango da inolako zalantzarik gabe, Bruselakoak agian, 1505-1510 inguruan. Hain neurri txikiko irudi eta aurpegien gainean lortutako tailaren fintasuna eta arimaren adierazpena neurtu izan dira.
Hala ere, estetikoki miresgarriena multzo osoak konposizioan duen abilezia da. Adierazten diren hiru eszenetako bakoitzak funtsean banaketa plastiko biribila du antolamenduan. Eskema hau Afariarenean oso nabarmena da eta lehen flamenkoen margolan batzuk ekartzen ditu gogora, adibidez, Lovainan dagoen Dirck Bouts‑en Azken Afari zoragarria. Azkarateren moduan, G.Weisek triptikotzat daukan erretaula hau estilistikoki Urduñako triptikoaren parean jartzen du.[86]
Azpeitiko San Martinen Erretaula. Azpeitiko parrokian, Errukiaren kaperan, San Martinen erretaula daukagu, Azpeitian jaio zen on Martin Zurbao, Tuyko gotzainak sortua. Agirietatik dakigun gauza da, erretaularen tratua Joan Paris eskulturagilearekin eta bere suhi Antonio Pigmelekin egin zela, eta 1521ean ezarri zela. Neurria 3 m x 5 m dituena da.
Erretaula. Banku bat eta beste bi gorputzez osatua dago; goitik beherako zentzuan berriz, baditu hiru kale eta hauts‑babesa. Saihetsetakoak baino zabalagoa den erdiko nitxoan San Martinen estatua dago. Bankuan, eskuineko aldean Bildotsarekin dagoen San Joan Bataiatzailea ikus daiteke; ezkerraldean, berriz, San Joan Ebanjelaria kaliza eta arrano bat dituela. Bi irudiok belauniko daude. Gainerako erliebeetan San Martinen bizitzako eszenak eta Nekaldiko hainbat pasarte adierazten dira.
Badirudi ertilaria errealismo adierazpide baten bila dabilela, koloreaniztasunaz areagotu nahi duena; baina tradizio gotikoak oraindik ere bere eragina badu eta ez dio osotasun klasikora iristen uzten.
Burdin sarea. Aipamen bat mereziko luke hemen, kapera bereizten duen burdin sare ederrak (5 m zabaleran eta beste hainbeste luzeran), nahiz eta lan osoaren data aurreratua izan (1520), bereak ditu gotiko edergarriak eta gailurreria lerdena. Mª Asunción Arrazolaren ustez, lan horren egilea agirietan azaltzen da: Elgoibarren bizi zen Marigortako Kristobal.
Zumaiako San Antonen erretaula
Historian zehar, estilo batetik batera bat-batean eta errotikako aldaketa ematen duen une eta lekurik ia ez da aurkitzen. Trantsizioan, delako uneetan historialaria harri eta zur geratzen da ohiko estilistikazko hitzez lan bat sailkatu nahi duenean. Zalantza hau, esate baterako, hemen deskribaturiko erretaula batzuen aurrean gertatzen da eta berriro ere azaltzen da Zumaiako parrokiako erretaula eskultorikoaren aurrean.
San Anton izeneko erretaula Zumaiako parrokiako Sasiola kaperan dago. Ebanjelioaren aldean kokaturik, kapera osoaren altuera guztia betetzen du. Erretaula mistoa da, zeren eta erdiko triptikoak bi gorputz edo solairuz eta hiru kalez osaturik dagoenak eskulturak jasotzen ditu; ateak, aldiz, barru aldetik koloreanitzezko pinturaz daude apainduak eta grisailaz kanpotik. Albokoen aldetik gorago igotzen den erdiko kalearen goieneko solairua betetzen du Kalbarioak, behereneko solairua, berriz, errezela aberats kalatu baten azpian San Antoni eman zitzaion. Santu herrikoi honek, oso irudi adierazkorra du. Saihetsetako kaleetan hedatzen dira Kristoren Nekaldiaren hainbat pasarteei eskainitako sei erliebe.
Nahita bilatu da errealismoa, apaingarrien bidez nahiz polikromiaren bidez areagoturik. Afaria, Ikuzketa, Piztuera eta Madalenari egindako Eszena kontatzen dituzten lau agerraldien pinturak jada errenazimentukotzat har daitezke, Martin Schongauer‑en grabatuetan inspiraturikoak dira, neurri batean bederen. Mazoneria eta erliebeetako ezaugarri gotiko nabarmenengatik erretaula polit hau XVI. mendearen lehen urteetako izan daiteke.
Hilobietako eskultura
Eskultura gotikoaren aipamen honetan merezi du bakarkako atal berezi bat XIII. mendeaz geroztik garrantzi berezi bat hartzen hasi zen hilobietako eskulturgintzak.
Karlos III.aren eta Leonor Anderearen hilobia
Iruñeko katedralaren erdiko habeartearen aldare aurrean kokaturik dagoen hilobi hau goraipatuz hastekoa da, ez inola ere arrazoi kronologikoengatik, baizik eta beronen balio artistiko eta ikonografiko bereziagatik. Zalantzarik gabe, Nafarroako hilobi gotikoetan lanik nabarmen eta adierazkorrenetakoa delako.
Mausoleoa, prisma erregular egitura duen ohe baten gainean bi estatua daude etzanik, kalatuzko trazeria fina duten errezela zabalen azpian.
Claus Sluterren lanean maila gorenean aurki daitekeen ikonografia tradizio baten arabera, Champmol‑eko (1404) kartusian, Felipe Ausarta Borgoinako dukearen hilobi ospetsuan, ohearen aurrealdea 28 negar kantariren irudiz apaindua dago. Alabastro finez tailatutako Iruñeko negar‑kantariak ez dira mukulu biribilak, baizik eta, beren bizkar lauak, berde ilunekoa hondoa duen hareharri lauzari atxikitzen zaizkio. Champmol‑en irudietan inspiratuak badira ere, Sluterren negar‑kantarien ondoan dituzten desberdintasunak nabariak dira.
Jehan Lome Tournakoa da hain dokumentatua dagoen alabastrozko hilobi zoragarri honen egilea. Oso gaztea zelarik errege Noblearen eskutik Nafarroara etorritako Lome deritzan hau, erregearen arte ekimenen arduradun egon zen 1411.etik, 1449an Vienan hil zen arte.[87] Hilobiko lanak 1413an hasi ziren. Esku askoren parte-hartzea duen lan horretan, maisu batzuen izenak ezagutzen dira (denak arrotzak), baina Jehan Lome izan zen arduradun nagusia “maestre de fazer las ymagines”.
Errege irudiaren trazuak. Erregina 1415ean hiltzean, Oliteko jauregian burutzen ari ziren lanak bizkortu egin ziren eta hainbat zati Iruñera eramaten hasi. Karlos errege Noblea deritzonaren irudia bera bizirik zela egina izan zen nonbait, zeren eta, ziurtatuko lukeen dokumenturik ez dagoen arren, estatuaren aurpegian azaltzen diren giza banakoaren arrastoak ikustea aski da erretratuaren benetakotasuna baieztatzeko.
Erregeren trazuak adierazteko iaiotasunari, erabateko aurrez aurreko jarreran kokaturik, bular gainean otoitz jarreran eskuak bilduta, betazal zabalez estututako begiak irekita, eta betiereko bakea islatzen duen itxurarekin, eskulturagileak jakin zuen alabastroaren gaineko argiaren erabilera eta errege mantuaren eta soingainekoaren tolesduretako kontraste ederra elkartzen. Irudi honen edertasunak erreginaren estatuaren irudi zertxobait zimelduarekin benetako kontrastea egiten du.[88]
Villaespesa senar‑emazteen hilobia
Bestalde, Tuterako katedralean Epistolaren aldetik, gurutzadurako kapera baten alde bateko horma hartzen duen Villaespesako Mosen Francesen eta Uxueko Isabel bere emaztearen hilobi bikaina Jehan Lomeren lana dela esaten digute dokumentuek.
Errege Nobleak 1397an kantzelari izendatu zuen Villaespesa aragoar sendagilea, nafar gortean oso estimatua izan zena. Oliten hil zen 1421ean, bere emaztea baino hiru urte beranduago eta, askoren ustez, kapera eta hilobia 1425etik 1445era bitartean eginak dira; hain zuzen ere, aragoar eskulturagileak, zehatzago esanda, Joan de la Huertak, Darokako maisu handiak, Borgoinako gortean bere maisutza azalduz Claus Sluter ordezkatu zuenak zuzenean eginak.
Hilobiaren kanpoko aldea gotiko flamigeroa da, alderdi batean zortzi negar‑kantari txapeldun ikusten dira, bizardunak batzuk eta gabeak besteak, beren artilezko mantuen tolesduren zabaleragatik Borgoina aldeko airea dutenak. Gainean etzandako biak tolesdura ugariko gonak dituzte jantzita. Kantzelariak doktoregoko birretaz estalia du burua, esku batez ezpatari heltzen dio eta bestean liburu bat dauka.
Lehoi bat datza bere oinetan. Emaztearen burua durbante moduko txano batek estaltzen du eta gurutzea duen lepoko luze batek inguratzen dio lepoa.
Etzanda dauden mailaren gainean, beheko solairuan, lurperatzearen liturgia ospakizuna garatzen da, hondoa nahiz saihetsak predela modura estaliz; zortzi taldeko desfilea, beste hainbeste arku konopial hozkatuen azpian: apaizak, eliz mutilak, gotzainak, abade mitradunak eta monjeak, denak ere erretratu eder bat Bigarren solairuan, Birjina eta San Joanen artean, hilobitik ateratzen dela dirudien gorputz erdiko hildako Jesusen irudia, Nekaldiko hainbat tresnen gainean. Goialdeko zatian kerubinezko laino baten azpian eta bi aingeru intzentsulari alboetan dituela adierazirik, Hirutasuna.
Saihetsetako erliebeek, ezkerrekoak San Gregorioren meza (elezahar urrikaltsu honen irudikatze zaharrenetariko bat) adierazten du aldarearekin eta gainean Kristoren irudia eta guzti; eskuinera, Mosen Frances eta haren emaztea belaunikaturik, atzean beren seme eta ilobak dituztela, haren hiletetara etorriak.
Etzanak dauden bi estatuak eta bai hileta elizkizunetan parte hartzen duten lagunak errealismo izugarria dute. Jakinaren gaineko arreta jarri du ertilariak arimen adierazpen-ugaritasuna lortu nahirik: arreta, jaiera, tristezia eta abar, nahiz eta, bestalde, multzo osoan ohiturazkoagoak diren beste buru batzuk ere ikusten diren; nolanahi ere, lan hau burutzen beste esku batzuk ere parte hartu zutela pentsatzen da.
Jehan Lomerenak izan daitezkeen beste batzuk. Agian, Jehan Lomeren lanen artean kokatu beharko da San Joseren atea, zeren eta Iruñeko katedraleko klaustroa kanpoarekin lotzen duen arku zorrotzetako ate xumea da hau, eta bere tinpanoan Espiritu Santuaren usoaren azpian Mariaren Koroatze eszena baitago adierazirik. Harria zaharkiturik egotea ez da eragozpen soingaineko tolesduren antolaketak duen edertasunean eskulturagilearen iaiotasuna ezagutzeko.
Oliten, erreginaren erretratu bat ertilari berak egina dela esaten da, errege Noblearen alabaren irudia da ziur asko; hain juxtu, Blanka Anderearena, Aragoiko Joanekin bigarren ezkontza aldiz ezkondua, eskulturaren egoera txarra dela eta adierazten zaila den ziurtasuna da, inola ere.
Hilobi batzuk ere harenak direla esten da, besteak beste:
- San Joanen kaperan dagoen Santxez Oteiza gotzainaren hilobia (1425 erdialdekoa) katedralean,
- eta ustez Nafarroako Lionelenaren hilobia, kareharriz egina da eta oso ongi adierazten da XV. mende horretako urteetan nafar eskulturak egin zuen aurrerapena. Hilobiaren hondoa apaintzen duten irudien naturaltasunak, beren jantzien konposaketa ederrak, aurpegien grazia eta fintasunak –besteak beste, Nekaldiko Birjinarena– hurbileko Errenazimentuaren ingurua aldarrikatzen ari dira. Ulertu egiten da, lan hau Jehan Lomeren lan gisa hartu nahi izan bada ere, dokumentuek multzo hau maisu flamenko handiaren heriotza ondorengoa dela ziurtatzea (1449).
Aialatarren mausoleoa Kexaan
Euskal arte historialariarentzat garrantzi berezia duen beste mausoleo bat Aialatarrena da. Izen bereko ibarreko jaunak eta Erdi Aroan politiko sonatuak izan ziren Aialatarren hiru belaunaldiek eginiko hilobiak biltzen dituen multzoa da.
Zalantzarik gabe tolosar lantegietan alabastroz landutako hilobi antzinakoenak, XIV. mendearen bigarren erdiko hileta-eskultura alerik onenen artean aurkitzen dira.
Pedro Lopez Aialakoak, dorrearen sortzailearen semea eta Gaztelako Kantzelari eta Rimado de Palacio sonatuaren egilea izan zenak, beraren eta Leonor de Guzman bere emaztearen mausoleoa eraiki zuen, Adatsaren Andra Maria deritzonaren erdiko kaperan kokaturik dagoena. Etzanak dauden irudiak dira, beren garaiko gustuz jantziak: gizona armaduraz eta lanketa fineko ezpata eskularruetan eta zorroan; anderea, aldiz, mantu, buruko eta eskularruz, zoragarriro landutako Orduen liburua eskuetan duela. Bi gorputzak, hamabi lehoiez eutsitako oinarri artistiko baten gainean hartzen dute atseden: santu, aingeru, monje, andere eta soldaduez apaindurikoan.
Kapera bereko hilobian, harrizko hilkutxetan daude, alde batean, kantzelariaren aita Aialako Fernan Perez, eta, beste aldean, aldiz, bere emazte Elvira de Ceballos Anderea, kantzelariaren ama.
Kexaako komentu beraren San Joan elizako sarreran arku sendoetan kokaturiko on Pedro Kantzelariaren seme on Fernan Lopez de Guzman eta bere emazte Maria de Sarmiento Anderearen XV. mende erdialdeko harrizko hileta mukuluak ere ederrak dira: “Errealismoa, aurpegietako fintasuna, janzkeren berezko erabilera. Bukatu da jada aurrekoen estilizazioa. Hemen, alderdi honetatik gertuen dauden eta garai horretako kanon estilistikoekin adostuago dauden Gaztela aldeko eskolen naturaltasunerako joera da nagusi”.[89]
Margolan gotiko berantiarrak Euskal Herrian
Italiar gotiko estiloa
Baskonian, italiar gotiko estiloa ez dago Nafarroan besterik. Ez da zalantzan jartzekoa, XIV. mendearen erdialde horretan, Nafarroako gortearen eta Avignongo Aita Santu aldeko gortearen artean harreman estuak izan zituztela, hala politikan nola kulturan. Avignongo Aita Santu Klemente V.a eta Joan XXII.ak Iruñeko elizgizon eta elizarekin ezin konta ahala epai eta arazo erabaki behar izan zituzten, XIV. mendearen lehen hiru hamarkadetan.
Urte horietan zehar, inguru horretan ertilari handi asko mugitu zen, frantsesak, katalanak eta italiarrak. Giottok, 1307 eta 1310 bitartean, Klemente V.a Aita Santuarentzat pintatu zuen. Giovanneti de Viterbok, 1343.ean, egoitza bereko beste Aita Santu batzuentzat egin zuen lan. Simone Martini ere hara deitua izan zen Stefaneschi kardinalaren partetik, 1340tik1344ra artean.
Ez da inola ere harritzekoa, beraz, Nafarroako erregeek kontrataturiko frantses eta aragoar margolariak Giottoren naturalismoarekin liluraturik gelditzea, nahiz eta delako maisu hauek kolpetik ez bazituzten hartu ere, florentziar ertilari handiaren berrikuntza iraultzaile batzuk. Irudien modelatuan efektu errealista lortzeko argi‑ilunen erabilera jakintsuak artean Giottoren ausardiarik lortu ez zuen arren, nafar gorteko Joan Oliverrengan eta bere ordezko besteren batzuengan halakorik sumatzen da, besteak beste, zoritxarrez ia erabat galdua den Iruñeko klaustroaren ekialdeko horman margoturiko Maria Birjinaren Bizitzaren egilearengan. Joakin eta Ana, Birjinaren gurasoen “historia apokrifoa” kontatzen deneko margolan batzuk hobeto zainduak izan balira, ikonografiazko gai berak garatzen dituen Giottoren Asis eta Paduako freskoekin alderaketa bat egitea ahal izan zitekeen.
Ez da harritzekoa, halaber, Oliteko bigarren Maisuak margoturiko ebanjelioetako pasarteek Pietro Lorenzettiren lanak gogorarazten, beren hondo ilunengatik eta ia espresionista izena merezi duten keinu eta jarrerekin, beren gainean Ebanjelioetako irudi dramatikoek hartzen duten garrantziagatik.
Asiain gotzainaren kapera
Eraginen esparru honetan, margolanen estilistika eta kalitate estetikoaren garapena ulertu egiten da, mendearen hirugarren laurdenean jada, esaterako, Asiain Migel Santxez gotzainaren hilobi kapera apaindu zutena lanetan (1357-1364), lehenagoko orrialdeetan aipatu dugun bezala. Gaur egun ondoen gorde diren margolanak, nitxoa (3,99 m x 2,30 m) eta arkubarnera (0,58 m) estaltzen zutenak, Museora eramanak izan dira eta hilobi monumentuaren erreprodukzio batean daude kokaturik.
Margolanaren konposaketa nitxoko hormen bi aldetan banaturik dago. Konposaketaren behe aldeko erdian, ezkerretara, Mariaren Jaiotza adierazten da eta eskuinaldekoan Elizan Sartzea.
Goieneko zatia, guztiz gai kristau dogmatikoei lotua dago, gizadiaren Salbatzailearen bitartekari sagaratuena: ia erdian, Maria, Kristori bera janaritu zuten bularrak erakusten,[90] eta eskuinaldean, Kristo, erosmeneko bere zauriak Aitari erakusten, saihetsetan diren aingeruek eusten diete Nekaldiko ezaugarriei.
Behereneko mailatan, humanitatearen sinbolozko adierazpena, zorionekoen eta zoritxarrekoen arteko zatiketarekin. Bada otoizlari pare bat ere –gotzain bat eta noble bat– Maria Birjinaren alde banatan belaunikaturik.
Ez dugu hilobiaren egilearen aztarnarik, eta margolanen egilea ere ez dugu ezagutzen. Baina hainbat xehetasun estilistikorengatik dakigu, adibidez, Elizan Sartze eszenako hondoko arkitekturagatik ertilari italiaratzaileren bat izango zela. Avignongo italiar artea itzuli zuen frantses bat izan zitekeela pentsatu zuen Emile Bertaux‑ek.
Nazioarteko gotikoa
Europako gorteetan, Errenazimentuko aro aintzatsua, Giotto jenioak estreinatu zuena, Masacciorekin ireki behar zuen Italiako arte berriaren eragina sumatzen hasi zen garaian, Frantziako miniaturen eragina erabakigarria izan zen eskola berri bat sortzeko, paraleloki, nolabait ere florentziar estiloarekin leian ibiliko zena. Sienako estiloa Frantziako gorteetako estiloarekin elkartzea izan zen nolabait. Sienako pinturaren marra uhintsuekiko zaletasuna izan zitekeen agian, lerrozko gotiko frantsesak eragindakoa, XIV. mendearen azken aldiko margolari galiarren polikromiarako arreta Sienako Duccio de Buoninsegna eta beste zenbait ertilarirengandik etor zitekeen. Kontua da, elkarrenganako eragin horri esker jaio zela frantses gotikoaren Sienako apainketa polikromiaranzko joritasun hor,i eta ertilari flamenkoak Paris eta Borgoinako gorteetan egoteagatik, bere baitan dituen analogiengatik horrela esaten zaion nazioarteko estilo hau, XIV. mendearen bigarren erdian eta XV.aren hasiera bitartean Europako hainbat herrialdeetan: Paris eta Borgoinako gorteetan, Espainia aldeko Levanten, Alemania ipar‑ekialdean, Bohemian eta Italiako iparraldean.
Ezaugarriak. Eskualde guztietan eta ertilari guztiengan maila eta modu berean onartuak ez izatearen salbuespenekin, hauexek ditu ezaugarriak:
- irudiak luzatzeko joera,
- mugimendu lerromakurren zaletasuna,
- margoztatze dizdizari eta bikaina,
- gorteetako kutsua duen eta gero eta handiagoa den ardura naturalista,
- eguneroko bizitzako gai laikoekiko lehentasuna eta paisaia-eszena,
- oso paisaia biziak miniaturetan eta lotsatiagoa horma-irudietan.
Nazioarteko azpiegitura horretan italiar infiltrazioak direla eta behartuak gaude etengabe “aniztasun linguistikoaz” hitz egitera, hau baita, izan ere, mendearen bukaeran Europa osoko gertakaria.
Nafarroa
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Santa_Elenaren_erretaula_Lizarrako_Migel_santuaren_elizan.png/220px-Santa_Elenaren_erretaula_Lizarrako_Migel_santuaren_elizan.png)
Hispaniako erresumen artean, mende horretan Europara irekienak zeudenak Nafarroa eta Aragoi izanik, atzerapen puska batez bazen ere, ezin gera zitezkeen arte berritzaile horien batzarretara joan gabe.
Horma-irudiak. Aldi estilistiko horretan sailka daitezkeen margolanak ez dira ugari.
Adibide bat izan daitezke XV. mendearen hirugarren hamarkadan Iruñeko katedralean Pere Arnaut Garroren hilobi nitxoa apaindu zuten Apostoluen margolanak.
Ohol gaineko margolanak. Nazioarteko estilo honek utzi zituen Nafarroan ohol gaineko margolanetan eredu bikainak, baina ez XV. mendea baino lehen.
Lizarrako erretaulak. Sailkapen kronologikoak bultza gaitzake Lizarrako San Migel elizako bi erretauletatik hastera.
- San Sebastian eta San Nikasiori eskainitakoa da erretaula hauetako bat (Arkeologiako Museo Nazionalean), bien irudiak, gorputz osoz margoturikoak erretaularen bi kaleetan daude, emaileak oinetan dituztela.
- Gurutze Santuaren erretaula. Bestea, Gurutze Santuaren eta Santa Elenaren “asmakizunaren” elezaharra gai duela azaltzen da, eta berekin duen idazkunak adierazten duenez Eulateko Martin Perez eta bere emazte Toda Santxezen aginduz egina da.
Erretaula, predela, hiru solairutako hiru kale eta hauts‑babesa duen konposaketa zabal bat da, dena ere apainketa figuratiboz edertua. Erdiko etxean Santa Elenaren irudi erraldoi bat dago nabarmen, eskuineko eskuan gurutze bat duela, eta emaileen sendietakoak bere oinetan. Erretaularen zazpi etxeetan Urrezko Legendaren araberako kontaketa sonatuaren gertakariak garatzen dira. Predelako bost arku gingildunek Kristoren Nekaldia, Heriotza eta Piztueraren eszenak erakusten dituzte.
Batasun estilistiko handi bat agertzen du multzoak, hondoetako urreak eta mantu eta soingainekoen gorri eta urdin bizien margo-oreka ederrarekin. Lagunen fintasun eta liraintasunak, indarrean zegoen “nazioarteko gotikoarekiko” joera, hasiera batekoa behintzat adierazten du. Erretaula horretan Zaragozako lantegiko Joan Leviren aztarna sumatu izan dela dirudi; oraindik ere zehatzago, Mª Carmen Lacarrak bere laguntzaile batena, Pedro Rubertena dela dio.[91]
Tuterako Santa Katalinaren erretaula. Aragoiko ertilarien multzo beraren eta data (XV. mende hasiera) berekoa izan behar du, egitura eta estiloa ezagutu izan baitzaio, Tuterako kolegio‑elizan burualdeko kaperan kokaturiko Santa Katalinaren erretaulari.
Baditu, Maria Birjinaren bizitzako zazpi eszena dituen predela bat eta Alexandriako martiri herrikoia den santaren bibliografiazko gertakariak dituen hiru solairutako bost kale. Aurreko erretaulan bezala, erdiko etxeak santaren irudi erraldoia erakusten du bere martiritzaren ezaugarriekin, oinetan emaile apaiza duela.
Oso litekeena da erretaula hau Lizarrakoaren lantegi beretik irtena izatea, hartan ikusten diren urdina eta gorria nagusi izateak baieztatzen duela baitirudi; baina hemengo honetan margoen ugaritasuna handiagoa da eta nazioarteko estiloaren bereizgarriak areagotu egiten dira: irudiak iharragoak dira eta dotoretasun handiagoz makurtzen dira.
Tuterako Itxaropenaren Birjinaren erretaula. Bonanat Zahortiga, Tuterako katedraleko Itxaropenaren Birjinaren erretaula bikaina egin zuena ere, zalantzarik gabe, Aragoiko eskolakoa izango zen; erretaula hau Villaespesa kantzelariaren aginduz egina izan zen, bera Karlos III.aren gortean garrantzi handiko laguna baitzen, bere hilobiaz hitz egin dugunean ikusi dugun bezala. Hain zuzen ere, hilobi horretan buru izatea zen erretaula honen egitekoa.
Baditu Kristoren Nekaldiko eszenak adierazten dituen zortzi tarteko predela, garaiera desberdineko bost kale eta bi kale tarte eta hauts‑babes irudiduna. Beren etxeetan Maria Birjinaren, San Frantziskoren eta San Gilen aldiak garatzen dira.
Une hartako ohituraren arabera, erdian, Itxaropenaren Birjinak betetzen du erdiko etxea, neurri handikoa da, bere magal gainean ezkerreko eskua duela, laster izango duen erditzearen misterioa iradokiz. Bere oinetan emaileak azaltzen dira, Villaespesa kantzelaria eta Uxueko Isabel Anderea, bere emaztea.
Litekeena da Zahortiga izatea erretaula multzo osoaren egituraketa konplexu eta dinamikoaren arduraduna eta espazioaren ikuspuntu errenazentistago bat adierazten duen zenbait eszenen egile zuzena. Baina, irudi-pilaketa neketsu antzeko beste eszena batzuk bere lantegiko laguntzaileenak izango ziren.
Miniaturak kodizeetan
Nazioarteko estiloak ukitutakoak dira Ingalaterrako Erregeen koroatze Zeremonia irudiztatzen duten miniaturak (Nafarroako Artxibategi Nagusia); XIV. mendearen azken aldeko kodize zoragarria da, ez dakigun arren Nafarroako Gortera zein unetan eta zein bidetatik iritsi zen, errege Noblearen garaikoa izango da, ziur asko.
Garai berekoa da eta agian Karlos III.a erregeari berari zuzendurik iritsi zen, Iruñeko Katedraleko Liburutegira, San Agustinen Eremutar Ordenako monje baten Jacobus Magniren Sophilogium‑aren ale bat; eskaintza orria estaltzen duen miniaturagatik hemen aipa dezakeguna, zeren eta ohiko sare itxurako koloreanitzen gainean margolariak liburuaren egilea adierazi baitzuen, Maria Birjinaren aurrean belaunikaturik. Irudien polikromia ugariak, pertsonaien liraintasun politak eta margoen kontraste egoki eta biziak erakusten du miniatuta honek Orduen Liburuko nazioarteko estiloarekin duen ahaidetasuna.
Nafarroaz gain, Arabako leku oso gutxitan ikus daitezkeela dirudi nazioarteko gotikoaren eraginak, esaterako, Trebiñun, Zuatzu Kuartangoko San Pedro elizaren erretaula nagusian, eta Haraneko erretaularen aztarna-zatiren batzuetan.
Hispaniar gotiko flamenkoa
Van Eyck‑en espiritu eta materia Tuteran Villaespesa kantzelariaren erretaula ederretsi izan eta urte batzuk beranduago, 1432.ean Holandako Limburg‑en jaiotako margolari flamenkoa zen Jan van Eyck‑ek, Borgoinako Dukeen zerbitzuan egon izan zenak, Jossin Vydt eta bere emaztearentzat margotu zuen bere Bildotsaren Gurtzaren (Ganten, San Bavon elizakoa) poliptikoarekin benetako harridura sortu zuen. Harrezkero, ertilari hau bere lanak izenpetzen hasi zen: Rolin kantzelariaren Birjina (Louvre), Van der Paele Kalonjearena (Brujas), Arnolfini senar‑emazteak, eta abar.
Izadia, paisaiak eta eguneroko bizitza izugarrizko garrantzia hartzen duten pintura-mota bat da; espazioaren ikuspegia, zientifikoki zuzena izan gabe ere, zoragarria bihurtzen da, gizakiaren bizitza inguratzen duen tresnarik txikienak ere inoiz ikusi gabeko distira hartzen dute eta ikusleari ikusten den munduarekiko bat-bateko lotuta atsegina adierazten diote. Kristauaren erlijio-espiritua eta inguratzen duen mundu naturalaren arteko adiskidetze baten antzekoa da.
Nafarroa
Margolan iraultzaile honen berri Penintsulara iritsi eta harridura eta imitatzeko gogoa sortu zituen, baita ikonografia eta estiloan aldaketa bat ere.
Aragoiko errege Alfontso V.aren margolaria zen Luis Dalmau-k, Van Eyck‑ek Ganteko bere erretaula handia margotzen ari zen egunetan Flandesera bidaiatu zuenak, hura ikertu eta kopiatu egin zuen eta Valentziara itzulirik, bere Virgen de los Consellers (1445) lanarekin estilo berria sartu zuen. Bide beretik sartuz, baina nazioarteko estiloa erabat utzi gabe, Jaime Huguet Tarragonatarrak eyckiar estiloa apur bat bereganatu egin zuen.
“Hispaniar‑flamenko” estilo horretan Valentzian, Bartzelonan eta Zaragozan XV. mendearen erdialdean lan egiten duten ertilari hauetatik sartu zen Nafarroan eta berrikuntzak onartzen ohiko atzerapenez bada ere, ikusten da erretaulagile batzuk bereganatzen ari direla.
San Migelen erretaula. Nafarroa hegoaldeko muturrean bada hiribildu bat Barillas izenekoa eta bertan Sant Migelen parrokiako erretaula, 1470eko data eta erdigunean Goiaingeruari eskainitako irudia oso eder nabarmentzen dena, margotua eta urreztatutako hondoaren gainean herensugea ziztatuz eta emaileak bere oinetan belauniko dituela.
Alboetako oholetan Mariaren Bizitzako lau gertakari kontatzen dira; bankuan estigmatizatutako San Frantzisko, Piztuera, Mendekoste eta San Sebastianen martiritza daude; hainbat santu hauts‑babesean eta predelan. Lan hau Jaime Hugueten laguntzaileena delako iritzia askorena da.
Tuterako kolegio‑elizako erretaula. Nafarroan estilo berriaren ordezkari nagusia Oviedoko Pedro Diaz da, Zaragoza eta Huescan lan egin zuen maisua, 1487 eta 1494 bitartean Tuterako Kolegio‑elizan erretaula nagusian bere maisulana utzi zuela esan daitekeelarik. Erretaulak baditu azpialdea, bankua eta hiru solairutako bost kale, mazoneria gotiko‑flamigeroko hauts‑babesez inguraturik. Erretaularen azpiko aldean, behintzat, Diego del Aguila, Joan Gasko eta beste batzuk esku hartuko zuten, tratua eginiko ertilariaren laguntzaile modura.
Erdiko horma-hobia mende bat beranduago bete egin zen (1606), Joan Bazkardoren eskultura batekin, Jasokundeko Maria Birjinaren irudia jarririk. Banku azpian Apostoluen buruak ikus daitezke; bankuan Nekaldiko irudiak, hauts‑babesean zortzi profeta. Aurrealdeko hamabi tarte handietan, Mariaren irudiaren inguruan, bere bizitzako hamabi gertaera daude.
Lan itzel hau, aurreko erretaulen gainetik jartzen da bere handitasunagatik, bere polikromia arranditsuagatik, eszenatokien benetakotasunagatik eta espazioko irudien kokapen ugari eta zabalagatik. Oviedoko Diaz gotikoa gainditzen eta Errenazimentuko pinturetatik oso gertu aurkitzen dela esan daiteke, nahiz eta zaharturiko gustuen joerakoak diren, besteak beste, erliebetako nabardura urreztatuak, ikuspegiekiko bere arduragabetasuna eta soingainekoen tolesduretan zurruntasun gehiegizkoa.
San Markos kaperako erretaula. Diaz Oviedok beste erretaula batzuk ere burutuko zituen Nafarroako hainbat tokitan; besteak beste, bada dokumentaturiko lan bat, Cascanteko Erromeroko Amaren ermitan San Markosen kaperako erretaula. Lau tartetan buru den santuaren bizitzari eta beste santu irudi batzuei eskainitako programa ikonografiko bat garatzen duen XVI. mendeko lan bat da.
Beste erretaulak. Aurreko horretan bezala, Oviedoko Diazen estiloaren arrastoa nabaritzen deneko beste pintore ezezagunen erretaula mistoak, eskultura eta margolanen nahasteak dira, erdiko tartea betetzen duen santu zaintzailearen estatuaren inguruan kokatzen dira margoturiko tarteei dagozkielarik. Horrelaxe gertatzen da:
- Artaxoako Hesiko San Saturnino elizako erretaula nagusian,
- Los Arcosko Santa Maria elizan, antzina Eulatetarren kaperan buru zen Ikustaldiaren erretaula txikian
- eta Iruñeko katedraleko kapera baterako Caparroso senar‑emazteek agindu zuten Santo Tomas Apostoluari eskainitakoan.
Horietan guztietan errealismoaren kaltetan bada ere, apainketari xarmantasuna ematen dion urre ugariren erabilerak, franko‑gotiko estiloaren joera eta Siena aldeko pintura kontserbatzaile horren bikaintasun polikromoak, bereziki iaioak diren pintore horiek oraindik ere gotiko jarreran mantentzen dituzte; baina bestalde, espazioaren zentzu berri horrek, adierazkortasuna eta konposaketan argitasunaren bilaketak errenazimentuko pintoreen hurbileko eszena aldarrikatzen du.
Araba
Nafarroatik kanpo, Araban baditugu hainbat erretaula ala erretaula zati, Iparraldetik “inportatu” eta bereizteko “bertakoak” esango diegunak eta gotiko gisa izendatu beharko liratekeenak. Halakoxeak dira, esate baterako:
- Torturaren erretaulatik gorde diren panelak.
- Araban, Labrantza eta Olanokoak ere, gotiko berantiartzat har daitezke,
- eta Bizkaian, Zeanurikoa.
Hala ere, errenazimentuko zenbait arrastorengatik eta XVI. mende barruko kronologia aurreratuagatik, horietaz hurrengo atalean jardungo dugu.
Liturjiako gaiak eta luxuzko arteak
Bistakoa dirudi, kristau gurtza apaintzeko eta edertzeko ardura, oinarrizko bi sakramentuak emateko behar diren gai guztiei lotu beharko litzaiokeela: Bataioari eta Eukaristiari. Hasierako garai haietan garrantzirik gabeko altzari bat zen aldarea esanahiez hornituz joan zen eta azkenik Kristo bera sinbolizatzera iritsi zen. Harrez gero jaiera bereziz erabilia izan zen eta aparteko arretaz egina izan da. Erdi Aroak jaiera hau zehaztu egin zuen, ez hainbat egituran, baizik eta apaindutako aurrealdean (antipendia), lehendik aipatua dugun Aralarko San Migelen aurrealdean (ez erretaula). Erdi Aroko arte-balio berezia duen aldarerik ez da gorde Euskal Herrian.
Bataiarriak
Erdi Aroko Arte Historia batean erakargarriagoak izan daitezke bataiarriak edo ponteak, izan ere, kristau gurtzaren barruan berauen egitura eta formak historia ugaria eta luzea izan du. Aintzira eta erreketako uretan bataioa hartzen zenetik, urtegi batean sartze elizkizun orokor batera igaro zen ondoren eta elizatik kanpo zegoen arkitekturazko egitura zuen esparru batera gero, hasieran igerileku baten itxura bazuen ere, haurren bataioa zela eta aldatuz joan zen, barrura sartuz egiten zeneko ontzi zabal bat bilakatuz, eta hau ia beti elizaren sarreran kokatzen zen, esanahi bat adieraziz. Euskal Herria Kristautasunean nolabait ere berandu sartu izanak ulertzen lagundu egiten du herri honetan ez dela inolako urtegi edo bataioetako “iturririk” ezagutzen.
Bataiarrien ereduak
Euskal Herrian ikus daitezkeen bataiarri zaharrenak ez dira XII. mendea baino lehenagokoak, eta estilistikoki erromanikoak diruditen asko XIII. mendekotzat hartu behar dira. Hauetatik asko ikus daitezke Nafarroako antzinako elizatxoetan oraindik ere. Erabateko soiltasuna dute hauetako batzuk bere bi zatietan –oinarria eta kopa– eginkizuna beste funtziorik bilatu ez balitz bezala. Beste batzuek aldiz, kristau elkartea erritoaren izaera sagaratuaren oso kontzientea zela adierazten dute, ontziaren apainketa eta sinbolismoa gurutzatzen saiatuz.
Sarrienetan fustea zilindrozkoa da, nahiz eta karratuak eta prisma egiturakoak ere badiren. Ia beti egitura erdiesferikoa duen kopan ikusten dira a apainketak. Horrek askotan egitura galloiduna hartzen du; beste batzuetan koparen goialdeko zatian geometriazko zeinuak dituen zerrenda bat izan ohi da, eta ez dira giza eta animalien buruak falta izaten.
Nafarroan
Bataiarriak edo ponteak. Nafarroa eta Araban gordetzen diren ale ugarietatik ez da erraza landu zituenarengan borondate argia eta arte abilezia handiena adierazten dutenak aukeratzen. Edertuenetariko batzuk aipa ditzagun:
- Lizarrako San Pedro Ruakoa, erromanikoa eta XII. mendekoa ziur asko, eta bere kopa erradiozko eran jarritako hostoez, eta goieneko zatian palma-hostozko frisoz apaindurik du kopa; zutoin zilindrikoa buruz eta landare-irudiz estalia dago.
- Ekizakoa ere erromanikoa da, bolaz eta sokateriaz apaindua fuste zilindriko baten gainean.
- Neurri handikoa eta herrikoia delako interesgarria da Bidaurrekoa ere, galloien ordez, musika tresnak babesean dituen arku sail bat erakutsiz.
- Agoizkoaren antzera batzuetan zutoina bera ere estaltzen du. Oinarria koskaz apaindua, zerra hortzez ala bolaz, eta zutoinean, berriz, zutabe eta bolazkobustora.
- Galloidunak, baina apaingarri berezirik gabeak dira Sagaseta, Zalba eta Erantsusekoa (bereziki handia).
- Liberriko erromanikoa guztiz soila da; Azueloko San Jurgi esaterako.
- Berroiako zirkuluerdi-formako kopa giza aurpegiek apaintzen dute.
- Nafarroan berezien eta interesgarriena Arripodasko (Urraulbeiti) bataiarria da, XIV. mendekoa da; bere hiru alderdietan apaindua dagoen kopa karratu bat du; Jainko bizitzaren iturri denaren Kristoren bi izaerak eta bere erospeneko ekintza ukitu nahi dituela dirudien gaiak ditu kopak. Bakedanoko Rodriguezen armarria du.
Araban
Araban, bataiarrien artean:
- zaharrenetakoa Armentiakoa da, XII. mendekoa; guztiz soila, koparen ertz gainean erliebezko arku zerrenda soil bat duena. Sartaldeko lautadako beste batzuk ere erromanikoak ala lehengotikoak dira eta oinarri karratu gainean erdi gune bat dutelako dira ezagunak.
- Estibalizkoa nabarmentzen da, oinarriko zutabeek kapitelak baitituzte eta kopak apaingarri oso eder bat. Burgu, Txintxetru, Gordoa eta abarretakoak gotikoak dira, gai geometriak dituzten erliebezko apainketak zerrendan jarririk.
- Sail honen barruan apainketa joria duten beste nabarmen batzuk Ilarduia, Arkaia, Erroitegi, Arriano (azken hau hainbat edergarri dituzten bost zerrenda dituena da: takeatuak, errosetak, izarrak, zerra hortzak, eta abar.)
- eta oso bereziki Donemiliagako San Erromanena, edergarriz guztiz estalia bere hiru gorputzetan: oinarrian, fustean eta kopan; honek luxuzko apainketa agertzen du zenbait gai dituzten zerrendez: zerra hortzak, sigi‑sagak, zirkuluetan sartutako palma-hostoak, errosetak eta abar, denak ere zentzu estetiko ederrekoak konposaketan.
Guardiako parrokian eta baita Gasteizko elizbarrutiko landa-lurretan ere ikus daitezke gainera edertasun bikaineko beste bataiarri batzuk, baina XVI. mendekoak dira jada eta batzuk guztiz platereskoak.
Kantauri aldeko lurraldean elizetako bataiarriek ez lukete jasango Nafarroa eta Arabakoekin egiten den alderaketa. Hala ere, Gipuzkoan gogoratzea merezi dutenak dira:
- agian erromaniko aurrekoa den Ormaiztegikoa,
- Zeraingo gotikoa,
- eta Asteasukoa, isabeldarra jada.
Urregintza Liturgikoa
Sail honetan, bereziki liturgia ospakizunetarako direnetan ere Nafarroa da ondarerik ugariena eta baliotsuena duena. Aitortu beharrezkoa bada ere, askoz ugariagoak izan zirela Nafarroako ondarearen alor honetan nozitu ziren galerak XIX. mendeko borrokak eta bidegabeko besterentzeak zirela medio eta sortutako goseak eragin zituenak.
Nafarroan
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Ilobi_santuko_erlikia_ontzia%2C_Iru%C3%B1ea.png/220px-Ilobi_santuko_erlikia_ontzia%2C_Iru%C3%B1ea.png)
Prozesioetako gurutzeak. Erdi Aroko prozesioetako gurutzeak ez dira gutxi Nafarroan. Badira metal desberdinez eginak Aratzurin, Sorauren, Itsason eta abar.
Denetan deigarriena Iruñeko San Zerningo gurutzea da. Egituraz eta estiloz gotiko bada ere, XVI. mende hasierakoa da. Droseleteen azpian Jesus eta San Saturninoren irudiak erakusten ditu, modelatu ausarditsu batez landuriko hostotza gotikoen “kriseilu” gainetan, Kalbarioa, Birjina eta San Joanen irudiekin. Multzo hau maza gotiko eder batez bukatua dago apostolutza eta ia platereskoak diren mendel txikiak dituela.
Iruñea eta Zangotzako zilargin lantegietatik prozesioetako gurutze ugari sortu zen (gaur egun gehienak desagertuak dira). Ziurta daitezke jada, XV. eta XVI. mendeetatik gordetakoetan Errenazimentuko plateresko ederrak, baina filigrana eta kalatuetan diseinu flamigero tradizionala gordeaz, gotiko leihateen trazeria imitaturik.
Erlikia‑ontziak. Hilobi Santuko erlikia‑ontzia. Sail honi gagozkiolarik, denen artean buru Iruñeko katedraleko Hilobi Santuko erlikia‑ontzi bikaina jarri behar da. Gurutzadatik itzultzean San Luisek Parisera ekarritako Arantza Santuaren erlikiarekin lotu izan zen, eta hori zela eta uste izan zen, bere alaba Isabelen Teobaldo II.arekin (1258) ezkontzen zela eta errege santu frantsesak eginiko erregalia zela Iruñeko bitxi hau. Baina erlikiaren idazkunak “Hiloihal Santura” begira jartzen gaitu eta zentzuzkoagoa dirudi barrualdean adierazten duen eszena kontutan hartuz gero.
Jatorriz egitura gotikoa du, eskemaz eta trinkotasunez Parisko Kapera Santua irudikatzen duen Iruñeko erlikia‑ontzi honek barrualdeko zuloan pazko goizeko irudikatze bat du, emakume santuak hilobira iritsi eta aingeruak berria eman zienekoa: “Piztu da...Ikus non egon zen”.
Angeluzuzeneko oinplanoa du eta idulki baten gainean dago, lau lehoi txikik eusten diotela; hilobia inguratuz ebanjelioko pazko gertaerako lau irudiak eta oinetan lokartuak dauden bi soldadutxo erromatarrek erdiratzen dute antolaketa.
Multzo osoa zoragarria gertatzen da konposizioko irudien modelatuetan asmatu baitzuten, bai neurriz, bai politasunez eta urrezko xafletako lore eta geometria gaien diseinuez. Azterketa estilistikoaren arabera, Felipe “Ederra” zeritzanak eta bere emazte Joanak babesturiko lantegietatik XIII. mendearen azken aldeko urregintza frantsesetik atera zen maisulan bikain bat dela ziurtatzen da.[92]
Lignum Crucis‑aren erlikia‑ontzia. Beste garrantzi handiko erlikia‑ontzi bat, Konstantinoplako enperadore Migel II.a Paleologoak 1401ean Karlos Noblea erregeari bidalitako erlikiak gordetzeko frantses lantegietan landutako Lignum Crucis‑ena da. Elizatxo baten irudia duen pieza hau, lau lehoi txikiz eutsitako oinarri gingildun zabal baten gainean dago zutik. Goialdetako mugimendua, agian desoreka apur batez nabarmenduz, kontrahormak, leihoak, arkuak, arrosa-leihoak eta gableteak osagai dituen antolaketa bat da multzo osoa, saihetsetako bi gurutzez eta erdiko askoz garaiago batez koroatzen dena, denak ere kolore oparotasun zoragarrizko esmaltez apainduak.
Beso-itxurako erlikia‑ontziak. Nafarroako urregintza gotikoko zerrenda luzeak alde batera utzi, eta has gaitezen besoa altxaturiko egitura duten erlikia‑ontziak badirela aipatzetik, esate baterako, Iruñeko San Zernin elizakoa.
Sagrarioak eta erlikia‑ontziak. Badira material desberdinez baina trazu oso finez egindako beste sagrario eta eki‑santu batzuk ere, besteak beste, Oibarko San Pedro elizakoa.
Zangozako eki‑santua. Azpimarra dezagun Zangozako zilargintzako benetako bitxia (dagokion puntzoiez egina), Zangotzako Santa Mariako prozesioetako eki‑santu; ia zalantzarik gabe bere jatorrian eukaristia gordetzeko sagrarioa izan zena. Txikiagotuz doazen hiru gorpuz oktogonal dituen multzo arkitektoniko bat da, Bibliako gaien erliebez apainduriko oinarri baten gainean dago, berau ere oktogonala. Egitura hirukoitz hau gurutzean hildako gizaseme gotiko batez koroatua dago. Hiru gorputzen aurrealdeak irudiz eta kontrahorma eta trazeria gotikoz eginiko saretaz hertsirik agertzen diren leihateen imitazioak apaingarri dituela; horietako bat sagrarioko atea izan zitekeen.
Araban
Arabako lurraldean urregintzak utzi ditu ale ederrak, inola ere apezgoaren eta nobleziaren baliabide ekonomikoak sagaratuki parrastatu zitezkeen garaietan datatu beharko liratekeenak. Zilar urreztatuan landuak eta esmaltez apaindurikoak izan ohi dira.
Adatsaren Andre Mariaren erlikia‑ontzia. Erlikia‑ontzien alorrean, itxura arkitektonikoz eginiko Europako moda jarraitzen denetan, Kexaako monasterioko Adatsaren Andre Maria deritzonaren erlikia‑ontziak merezi du aipamen berezia, Avignongo lantegiren batetik irtena izan daitekeelarik. Ale zoragarri hau monasterioari Aialako Fernan Perezek, Kantzelariaren aitak, emana izan zen 1378an.
Poliptiko txiki baten antzera (40 cm garaieran), lau lehoi txikiz eutsitako oinazpi baten gainean egina dago, eta zilar urreztatuan landua. Ireki eta zabaldu ondoren, gotiko gezi eta gableteez bukatzen diren bi solairu agertzen dira. Erdiko horma-hobian Mariaren irudi polit bat azaltzen da buruan, altueran 9,50 cm-koa,[93] bularra eskaintzen diola dirudien samurtasuna Haurrari adieraziz; haurrak, aldiz, amaren ezkerreko belaun gainean profilez eseririk, amaren mantuaren eusgarri aldera luzatzen du eskua. Erlikia‑ontziak elizatxo baten itxura du. Irekia dagoenean, bere ateetan Haurtzaroko bost gertaerak ikus daitezke: Deikundea, Ikustaldia, Jaiotza, Agerkundea eta Elizan Sartzea.
Halako neurrian egina eta mailuz landutako zilarra dela jakinik ezin aurkituko dugu zeinu esanguratsu oso xeherik, baina keinuak oso adierazkorrak eta egokiak dira. Urreztaturiko xafletan eginiko atetila mugikorrak ditu elizatxoak, erlikiak jasotzeko funtzioa duten lauhostozko gunekin.[94]
Bizkaian
Bizkaian liturgiako ostilamendua dokumentuetan ugaria bada ere, esan behar da Erdi Arotik guganaino iritsi dena zatikatua, urria eta, nolabait esan, pobre samarra dela.
Gaiari dagokionez, zilarra ez da ugaria eta kobrea eta zura dira gehienetan erabiltzen direnak. Azaleko ebakidurak besterik ez dira apaingarriak eta gehienez ere, esmalte-aplikazioak. Kalitate handiko lanak gelditu dira azken gotikotik, non badirudien zilarra XV. mendean sustraitu zela.
Prozesioetako gurutze eder batzuk baditu Elizbarrutiko Museoak, Etxeberriako San Andres elizatik ekarriak, kobrezkoak, eta Bolibarko Santo Tomasena.
Lan famatu moduan hartu behar dira zilarrezko bi kopoi, Santurtziko San Jurgi elizatik ekarritako urreztaturikoa bata, eta Igorreko elizako beste bat, biak ere XVI. mende hasierakoak. Horiez gain, Bilboko katedraleko intsentsu‑ontzi zoragarria.
Gipuzkoan
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/91/Asteasuko_kaliza.png)
Erdi Aroko liturgiako zilargintza gaietan Gipuzkoako arte altxorrari dagokionez, gogora ditzagun Donostiako Elizbarrutiko Museoak jasoak dituen alerik baliotsuenak.
Besteak beste, Leintz Gatzagako Dorletako santutegitik datorren letoizko intsentsu-ontzia, goiko zatian trilobulatuzko egitura kalatu eder batzuk dituena.
Prozesioetako gurutzeak. Museo berean probintziako hainbat parrokitatik bildutako prozesioetako lau gurutze ikus daitezke: Zumarragakoa, Bergarakoa, Albizturkoa eta Goiatzekoa.
- Zumarragakoa XVI. mendeko zilarrezko ale izugarri bat da, gotiko berantiarreko gurutzeek berezkoa duten ikonografiarekin: Gurutziltzaturiko Kristo, lau besoen lirio-lorezko muturretan tetramorfoak dituen gurutzea, ukitu plateresko nabaria badu ere, ez zaio falta filigrana gotikorik; nafar lantegiko lana izan daiteke.
- Oxirondoko (Bergara) Santa Marinatik ekarritakoaz ere gauza bera esan daiteke, 110 cm x 46 cm-koa da eta bistakoak dira Iruñea aldeko lantegiren bateko markak.
Edalonontzi sagaratuak. Mutrikutik datorren zilarrezko kaliza urre-kolorekoak gotiko aberats bat agertzen du (emaileen idazkuna duena), landare gaietan eta familiako armarria zokalo kalatuan, filigranazko heldulekuan, gailurreria gotikoa duen korapilo apartan eta kanpai egiturako kopa apaingarrian.
- Beste urreztatutako kaliza batek, Asteasutik datorrenak, aurrekoaren egitura eta estilo oso parekoa du.
- Bada beste urreztaturiko zilarrezko bake‑emaile bat, erdian Gurutzetik Eraistearen irudi gotiko‑flamenkoa duena.
- Zilar urreztatua den beste kopoi bikain bati, Antzuolako parrokiakoa zenari, Gasteizko puntzoia ageri zaio, eta baditu oina, erdian korapiloa duen bi ataletako heldulekua eta kopa, biak ere kalatu zoragarriz landuak.
Horretaz gainera badira plateresko estiloko bi eki‑santu urreztatu, baina gotiko arrasto garbiak dituztenak.
Laburpena
Baskoniako gotikoaren historia laburtzea ez da gauza erraza, euskal lurralde guztien elkarren arteko ezaugarriak bilatzen hasiz gero, hauetan guztietan ez baitzuen erregimen politiko bat berak gobernatzen, ezta urrik eman ere; erreinu desberdinetakoak izanik, gizartean, ekonomian eta kultura mailan nolabaiteko areriotasun sentipenak sorrarazi zituen honek, senideen artean elkartasun-harremanak sortzeko oso aldekoak ez zirenak, alegia.
Nafarroa: frantsesturiko artea
Nafarroan, Karlos III.aren erregealdiak luxuzko eta fintasunezko artea ekarri zuen ediletara. Oso nabaria da errege Noblearen gorteko distira-zaletasun beroa eta europar gainerako gorteekin leian ibiltzeko borondatea. Izan ere, beren osaba‑izebak imitatuz, Berry-ko eta Borgoinako Duke hauek izan ziren “nazioarteko estiloa” izeneko dotoretasunaren sustatzaileak. Eta baldintza hauek denak ez ziren eragozpen izan Nafarroa izateko XV. mendeko gotiko loreztatuko adierazpenik nabarmenenak izan zituen eskualdea, nahiz eta geroztik erregetzaren aginpideko batasuna gutxiagotuz joan, honako hauen ondorioz: dinastien arteko borrokak, nobleen esku-hartze politikoa eta Beaumondarren eta Agramondarren arteko borrokak.
Lehen euskal burgesiaren artea
Ulertu egiten da, gainerako probintzietan, Frantziako gortearen tradizioari hain lotua zegoen arteak nafar monarkiaren ildo berberak ez jarraitu izana. Politikoki Gaztelako koroaren menpean egoteak probintzia hauetan nobleziaren ahultzea eta burges klasearen sorrera ekarri zuen. Hazkunde demografiko eta ekonomikoa nabaritzen da, XV. mendearen bigarren hamarkadatik aurrera eta, era berean, hiriko gizartearen barruan etena: aberatsak eta behartsuak. Hiriko burgesia klaseburu bihurtu zen eta Bilbok ekonomia hazkunde nabarmena ezagutu zuen, Kantauriko lehen portua izatera iritsi zelarik. Leinu nobleak amorrualdi batzuk izan ondoren, XV. mendearen bigarren zatian, beren aginpidearen amaierara iritsi ziren.
Hazkunde demografikoaren eta hiriko klaseen ekonomiaren eta gizarteko aurrerapenaren ondorioz, ez da harrigarria gurtzari eskainitako lekuak handiagotu nahi izatea, ezta eliza erromaniko zaharren ordez estilo berrikoak diren eliza handiagoak eraiki nahi izatea ere. Baina, ez da ezer harritzekorik gertatzen, baldin eta, gainerako Europako estatuetan sumatzen den bezala (Italiako hirietan batez ere, non oso nabarmena izaten den nobleziaren eta burgesiaren arteko gustuen kontrastea), Euskal Herriak, Iruñeko gortean ikusten den arte “noble” baten fintasunaren aurrean, Kantauri aldeko hiribilduak ekonomiak, xumetasunak eta irizpide pragmatikoek zuzenduriko artea nahiago badu. Horrela ulertzen da bada, Nafarroa eta gainerako probintzien arteko desberdintasuna “gotiko loretsuaren” harreran.
Formen estilizazioa
Guztietariko “gotiko” izenari eutsi bazaio ere “gotiko flamigero” izeneko estilo berri bat da. Henri Focillonen ustez, edozein estilok azken aldia iristean iragan behar duen edertasun eta manierista gutizien azken garai bat baino gehiago, baldintza jakinetako arrazoi historikoetan oinarrituriko artea dela ulertu behar da; Europako monarkia ahaltsuen adierazpen eta finkapen-garaikoa, adierazpide modu berriak eskatzen dituen erregetza berrien gorespen eta harrotasunezko aldikoa.
Hispaniako hainbat eskualdetan, neurrietan eliza orain apur bat apalagoa zen (salbuespen batzuk izan ezik, esaterako, Sevillako Katedrala), baina handitasunean galera zenak, gizatasunez eta edertasunez irabazi zuen.
Eraikinen nerbioak estilizatu egin ziren. Aurreko izar-gangetan sarezko bateratze konplexuak osatu ziren, era desberdinetako lotura ugariagoen bitartez, gangari eustea baino gehiago hondoa apaintzeko asmoa izango balute bezala. Arbotante eta pilastretan uhindurak bilatzen ziren; hauek, batzuetan kiribil egitura hartu bazuten ere zutabe finez osatuak gelditu ziren. Kapitelak, desagertzen ez badira, txikiagotu eta poligonozkoak bilakatu ziren.
Neurri izugarriak hartuko dituzte leihateek, Ingalaterran batez ere “perpendikularra” estiloz eta arkutaraino jaitsi ziren, triforioa desagerraraziz. Aurreko mendeetako arku zorrotzak, oraingoan, lau erdigunetako konopialak, eskartzanoak, karpanelak edo apalduak ziren. Kontrahormetan mailaz maila kokaturiko pinakuluak biderkatu egin ziren, bai garaieran, bai aberastasunean eta bai profilen ugaritasunean irabaziz. Leihoak eta argizuloak parrastaka sortu ziren, eta bao guztietan hormaren ohiko lautasuna hirusta sailez edo gingil anitzeko kalatuez jantzi nahi izan zen, betiere lerromakurrak eta kurbatuen eta kontra‑kurbatuen jokoak bilatuz, ia landarezkoa den grazia eta bizitasuna adieraziz.
Harrizko profil suhar horiek izen berria eman zioten flamboyant edo flamigero estiloari. Inolako zalantzarik gabe, gehiago gogorarazten dute festa-giroko dantzaren bizitasuna Erdi Aroko gazteluen gartxutasun sendoa baino. Nobleen bizimodu gatazkatsua jauregiko erosotasunean bigun bihurtu zeneko aldia zen. Gaztelu eta elizetan dorre graziosoak altxatzeko aldia zen, airearen arintasunarekin leian ibili nahi balitz bezala sortu ziren katedraletako geziak, harrizko titakadura erakargarriak zituztela. Kontrahorma eta ostikoetan dorretxoak zutitu eta eliz atariak gablete eta pinakulu zorrotzez koroaturik.
Flamigeroaren sarrea
Historialari batzuen ustez, estilo flamigeroaren jatorria Ingalaterran bilatu behar da. Handik igaroa baitzen Frantziara XIV. mendearen azken aldian. Dena dela, herrialde horietan aurkitu zituen adierazpenik distiratsuenak. Hispaniako arte historialariak konturatu dira Espainian ez dela aurkitzen, bere egitura eta ikuspegi orokorrean, Frantzian ikus daitekeen zenbait elizetako itxura hain kargatu eta konplexua duen elizarik. Osagai flamigeroak Oviedo, Murtzia, Burgos, Sevilla eta abarretako katedraletan besterik ez dira ikusten.
Euskal probintziak, korronte iragankor bat. Gaztelaren eragina baldin bazuten ere, gotikoaren azken aldi horretan, euskal probintziek ez zuten Gaztelako gartxutasun estilistikoaren lekukotasunik behar izan, gizarte-mailako arrazoiengatik nahiz estetikoengatik.
Euskal Herriak programaturiko gartxutasunean darrai. Bere probintzietan, esparru zabalen alderako zaletasun eta gustua salbuesten bada, oso nabaria da etxezainek, edilek eta eliz agintariek gehiegizko gastuak mozteko eta harginen eta eskulturagileen lana zaintzeko jartzen duten arreta. Bestalde, ez dirudi barrokismoak erantzuten dionik Euskal Herriaren espirituari.
Horren ondorioz, herri honetan estiloa flamigero iragankorra moda gisa hartu zen, Europako gorteetako klase gorenaren ezaugarria den dotoreziak eta gustu bikainak ezarritakoa. Izan ere, ez dira ugari gure herriko elizetan egitura flamigeroak.
Nafarren zaletasuna. Nafarroaz ezin esan daiteke gauza bera, zeren eta, Karlos III.aren erregealditik jada, noble eta printzeen zaletasuna norabide horretatik abiatu baitzen. Errege Noblea izan zen zalantzarik gabe bere Oliteko jauregian hispania aldeko joera frantses eta nazioartekoarekin elkartu nahi izan zuena, erregeren gelak oparo edertuz eta urreztatuz, eta mudejarren igeltsuak berak ere erantsiz.
Errege Noblea bera izan zen katedraleko klaustroari espiritu berbera erantsi ziona, nahiz eta, aurretik esan dugunez, katedrala bera, arkitekturazko gartxutasun zorrotz izaeraz jantzia izan. Dena den, Frantziako gorteetako artearen gertutasuna lagungarri izan zen, jada oso aurreratuak zeuden klaustroko lanetan, flamigeroaren grazia aldera irekitze garbia gauzatuz. Katedraleko gurutzadurako arrosa-leihoak mendearen bukaeran egin ziren eta artean amaitu gabe ziren klaustroko hormarteak estilo berria erantsi zitzaienean, alaia eta festa girokoa. Begi bistan ditugu gaur egun ondorioak: iparreko, hegoaldeko eta batez ere mendebaldeko galerietako arkuen zati bat koroatzen duten gablete zorrotzak dira, diseinu flamigero kalatuzkoak; multzo osoa ez zen XVI. mendera arte bukatu; espiritu beraren emaitza da, batez ere, klaustro gainera igotzeko eraiki zen helize egiturako eskailera.
Azken gotikoaren lorratzaren atzetik
Iruñeko klaustroak ezin ahantzaraziko digu beste klaustro eder bat: Oñatiko San Migel parrokiakoa, lerro nahasizko gailurreria eta harrizko filigranekin tenore manierista horri erantzuten diona. Arkitekturan espiritu bera sumatzen da zenbait xehetasunetan, esate baterako, Vianako parrokiako Guardiako Erregeen Santa Maria izenekoaren kaperan, Laudioko Eremuko Andre Mariaren arku konopialetan edo Portugaleteko Santa Mariaren triforioan, eta agian britainiar eraginekoak diren Lekeitioko leihateetako trazerian.
Azken gotikoko estilo manierista berari erantzuten diela dirudi, adibidez, Aguraingo Santa Marian ikusten diren zutabetxo finak ezarrian dituzten zilindro-formako pilareen lerrozko mehetzeek nahiz Bilboko San Antonekoek, edo Portugaleteko parrokiakoek eta Balmasedako San Seberinokoek.
Irudigintzan, garai honetan, dogmen objetibotasunaren gainetik jartzen hasi zen sentimendu subjektiboa. Giza sentimenduen adierazpen hau indarra hartuz joan zen errenazimenduko artean amaitu bitartean. Aipa dezagun, gotiko berantiarraren atal honetarako terminus a quo gisa finkatu genuen data (1397), Devotio Moderna izenez ezagutzen dena zabaldu zuten Elkarte Bizitzaren Ermandadea (1398) Flandesen eratu zeneko data ere badena. Estilistikoki manierista alaitasunaren eta nazioarteko estiloaren fintasunen garaia ere bada. Irudi santuak graziaz kulunkatzen dira, antzinako estiloaren segurtasuna saihestuz; Errenazimentu inguruetan arte profanoa erabiltzen hasi zen eta eszena mundutarraren mugimenduek sagaratutako artearen adierazpideak kutsatu zituen.
Arte figuratibo gutxi dago Euskal Herrian (Nafarroaz aparte) manierista garaiko ikonografiarekin, Espainiako edo Frantziako eskualdeetan ikus daitekeenekin alderatzeko. Hala ere, beharrezkoa da esatea, Euskal Herriko jauregi eta kaperetan XV. mendearen azkenean finkatu zela gotiko loretsuarekiko zaletasuna eta hau dela hispaniar‑flamendar artearen inportazioa argitzen duena.
Errege Katolikoen erregealdian gotiko loretsua “isabeldar” izenekoaren ezaugarri bereziak hartzen hasi zen. Espainia osoan eta Euskal Herrian bereziki XVI. mendearen lehen hamarkadetan gotiko loretsuaren, isabeldarraren, mudejarren eta platereskoaren ur‑lasterrak elkartu egin ziren, ideia berrien eta egitura berrien erreka handi den Errenazimentuan bukatzeko.
Oharrak
- ↑ Artikulu honen oinarria Entziklopedia Enblematikoa da. Obra osoa eskuragarri dago, cc-by-sa lizentziarekin,
Wikitekan
- ↑ Zenbait idazle alemanen ustez, gotikoa germaniarren arimari dagokion estiloa da; beste batzuen ustez, aldiz, Europarren espirituari egitura ematen diona da; gotikoa, kristau gizartearen egitura konplexua ala filosofia eskolastikoaren arrazoizko prozedura logikoa adierazten duena dela uste duenik ez da falta.
Erreferentziak
- ↑ Domus lanean, 710. znb. (Milan, 1990), 30. or. Paloma GILek aipatua, El templo del siglo XX. (Bartzelona, 1999) 164. or.
- ↑ Elie Lamberten zenbait lanetatik abiatuta, batzuk, gurutze-gangen jatorria, kalifa eraginekoa, denentzako giltzarririk gabeko gurutze-ganga nerbiodun erromanikoetan ikusten zela zioten.
- ↑ E. LAMBERT, El arte gótico en España en los siglos XII y XIII. (Madril, 1977) 76. or.
- ↑ “Oinarrien aurrealdetan zutabe bikoitzak agertzea langedoziar eskolako ezaugarrietako bat da eta 1171n jada hasia ikusten dugu Tarragonako katedraleko burualdean, eta 1185ean hasi zen Fiteroko gurutzerian”. J. M. AZKARATE, Arte gótico en España. (Madril, 1990) 12. or.
- ↑ Hurrengo urtean monjeak Yergatik bi legoatara zegoen baserri honetara lekualdatu ziren. Niancebaseko aldarea Antsok, Calahorrako gotzainak, zabaldu zuen eta bere lehen abadeak, Fiteroko San Erraimundok beronengandik jaso zuen benedikapena. Santu honek eskatuta, Niancebaseko monasterioa eta bere ondasun guztiak bere zaindaritzapean hartu zituen Eugenio III.ak.
- ↑ Tomás MORAL, O. S. B.: Monasterios. T. C. P., 35. znb. (Iruña, d/g) 17. or.
- ↑ J. JIMENO JURIO, Fitero. T. C. P., 72. znb. (Iruña d/g). Ikus bere bibliografia.
- ↑ J. JIMENO JURIO, Monasterio de la Oliva . T. C. P. 66. znb. (eta berak aitatzen dituen idazleak); H. Mª. MARIN, Abadia cisterciense de la Oliva. Historia y arte. T. C. P. 242. znb. (Iruña d/g).
- ↑ J. JIMENO JURIO Iranzu. T. C. P., 69. znb. (Iruea, d/g). Ikusi, berak aipatutako beste idazle batzuk.
- ↑ A. M. N. IV. libk., (Iruñea, 1973), 72. or.
- ↑ Oliteko Santa Mariari buruz, ikus, BIBLIOGRAFIAN, J. JIMENO JURIO, TORRES BALBAS eta J. M. AZKARATEren... lanak.
- ↑ A. M. N. IV. libk. 107. or.
- ↑ Baionako katedralaren datari buruz, ikusi E. LAMBERT, O.c., 240‑247. or.
- ↑ Oloroeri buruz, ikusi E. LAMBERT, O.c., 244. or.
- ↑ Ibidem, 21. or.
- ↑ J. M. AZKARATE, O.c. 46. or.
- ↑ Iruñeko San Zernini buruz, ikusi aipamenak A.M.N. IV, 134. or.; G. E. STREET, Some account of Gothic architecture in Spain. (Londres, 1963). Ikusi halaber, V. LAMPEREZ, Hist. De la Arquitectura cristiana Española (Espasa‑Calpe 1930), III, 225; L. TORRES BALBAS, Arquitectura gótica. A. H. VII. liburukian, 221. or.; J. M. Azkarate, Arte gótico en España. (Cátedra ,1990).
- ↑ Torres Balbasek dio Aragoi aldeko zenbait elizen kopia dela Uxue, habeartea inguratzen duten esparru garaiak sortuz eta gurutze-ganga txikien azpitik horma‑bularrak zeharkatuz.
- ↑ Uncastilloko Migel Santxez gotzainak (1277‑1287) dirua eskatzen zuen 1286 aldera, graziak eta barkamenak eskainiz klaustroaren eraikuntzan laguntza ematen zutenentzat. Eta 1291n agindu bat dokumentatu zen “Iruñeko Santa Mariako klaustro lanetarako”.
- ↑ J. M. AZKARATE, O.c., 58. or.
- ↑ Clara FERNANDEZ LADREDA AGUADE eta J. LORDA, La catedral de Pamplona. Arquitectura. V.V.n, La catedral de Pamplona, 1394‑1994. Ed. Nafarroako Gobernua, I.go libk. 163‑273. or. Ikusi, halaber, A.M.N., IV, 162 eta hur.
- ↑ J. ALTADILL, Castillos medievales de Navarra. (Donostia, 1934), 3 libk.; J. M. RECONDO, Castillos. T. C. P, 22. znb. Nafarroako Foru Aldundia Argit., (Iruñea, d/g); J. MARTINEZ DE AGIRRE, Castillos y Palacios góticos en Navarra. El arte en Navarra. 12. znb.an, Diario de Navarra Argit.; Aitor IRIARTE KORTAZAR, Algunas observaciones acerca del Palacio Real de Olite. A. P. M. 15ean, 1996, 331‑340. or.
- ↑ J. MARTINEZ AGIRRE, O.c., 101. or.
- ↑ J. M. AZKARATE, O.c., 59. or.
- ↑ L. LAHOZ, El Arte Gótico en Alava. Arabako Foru Aldundia (Gasteiz, 1999) 28. or. eta hur.
- ↑ Eliza honen ezaugarriek bazuen zerikusirik Gasteiz bertako San Pedro, Lekeitio, Gernika, Bilboko Santiago eta San Anton elizak beste euskaldunekin, nahiz Ozkabarte eta Toledo, Palentzia, Leon eta abarretako burualdeekin. C. M. V. III. libk., 85. or.
- ↑ M. PORTILLA, El arte en los templos vitorianos. (Gasteiz, 1981); Ikusi, halaber, C. M. V. III, 148. or.; L. LAHOZ, O.c. 32. or. eta hur.
- ↑ G. LOPEZ DE GEREÑU, Dos noticias para una monografía de de la parroquia de San Vicente de Vitoria. (Donostia, 1958). B.R.S.B.A.P.ko separata, XIV. urtea, 2. koadernoa; ikusi C.M.V. III, 221. or.
- ↑ L. TORRES BALBAS, Arquitectura y Escultura góticas. A.H. VII, 160. or.
- ↑ J. A. BARRIO LOZA, Iglesia de Santiago, Bilbao. M. N. E.n, III libk. (Bilbo, 1985) 85. or. eta hur. J. IBARRA, La basílica de Santiago. 1950; T. MARTINEZ, Del Señor Santiago. (Bilbo, 1982).
- ↑ Iglesia de San Antón, Bilbao. (J.A. Barrio Lozaren zuzendaritza). Monumentos Nacionales de Euskadi, III libk., 67‑81. or.
- ↑ Pilar del VALLE LERTXUNDI, Estudio arquitectónico de Santa María de Lekeitio. Kobie‑n. Arte Ederrak, 7, 1990, 51‑84. or.; Iglesia de Santa Maria de Lekeitio. Euskadiko nazio monumentuak‑en, (M.N.E.) III, 221‑239. or.
- ↑ Gipuzkoako probintzia mailako bizitzaren hastapeneko unetzat har daitezkeen Batzar horietan, erregeren aginduz eta Gonzalo Moro Korrejidorearen zuzendaritzapean bildu ziren Hiribildu guztietako eta bost alkatetzetako ordezkariak, hau da, orduan Gipuzkoan ziren udal mailako erakunde guztietako ordezkariak. Ikusi Kontzeju horien zerrenda J. L. BANUS Y AGIRRE, El movimiento municipalista de Gipuzcoa. Las formas de poblamiento en el Señorio de Vizcaya durante la Edad Media. Bizkaiko Foru Aldundiak argitaratua. (Bilbo, 1978) 62‑63. or.
- ↑ Ikusi pasadizo honen kontaketa eta zentzua J. PLAZAOLA‑ren, Historia y sentido del Arte Cristiano. B. A. C., (Madril, 1996), 292. or.
- ↑ J. JIMENO JURIO, Artajona. T.C.P., 45. znb., (Iruñea, d/g) 15. or.
- ↑ Mª Eugenia IBARBURU, La iglesia fortificada de San Saturnino del Cerco de Artajona (Navarra). P.V. 37an, 1976, 179‑180. or.
- ↑ Ikus argazki kopiak A.M.N.V.ean, 246‑258. or. irudiak.
- ↑ Eukene MARTINEZ DE LAGOS: ¿Una marginalia realizada en piedra? A propósito del dintel de Santa Maria de Olite A.P.M. 15ean, 1996, 383‑395. or.
- ↑ J. JIMENO JURIO, Olite monumental. T. C. P., 93. znb., 31. or.
- ↑ N. E. A. A.ko idazleak izan dute beren azalpenak erreportaje grafiko ugari eta ordezkatu ezinezkoz lagundurik emateko ardura; ikusi, T.V. V.ean, 9‑11. or. Ikusi halaber, Clara FERNANDEZ‑LADREDA, La catedral de Pamplona. El arte en Navarra.n, 10. znb. 153. or.
- ↑ Iruñeko klaustroko kapiteletako lanketa horren guztiaren deskribapen zehatz bat A. M. N. IVan ikus daiteke, 229‑231. or.; eta oraindik ere zehaztasun eta xehetasun gehiagoz V.V.n, La Catedral de Pamplona. I.go libk., 274. or. eta hur.
- ↑ Rieuxeko lantegi hau azaltzea, historiako arazo interesgarri bat da, hartatik jaso diren Kristo bat, Maria bat (Baionako Bonnat Museoan) eta Apostoluen irudi zenbaitek (Toulouseko Museoa) errealismo manierista izugarri azaltzen dute.
- ↑ L.VAZQUEZ DE PRAGA, La dormición de la Virgen en la catedral de Pamplona. P.V., 1946, 241‑258. or.; La catedral de Pamplona idatzi zutenen ustez nahikoa agirikoa badela inspirazioaren iturburua, Tesalonikako Artzapezpiku Joanen lana izan zela pentsatzeko.
- ↑ Monarkiaren goraipatze politika baten barruan, ez zen gehiegi neurtu erregearen koroatze ospakizunak zuen garrantzia, tradizio handia zuen erritoa izanik, miniaturez ilustraturik zihoazen elizkizunen idazketa laster eskatu zuena. Adibide modura gogora dezagun, Westminster-ko (Londres) abade-etxeko Liber Regalisa, eta zehatzago esanda Erregeen Koroatze Elizkizunaren kodizea (abade-etxe berekoa), miniatura ederrez apaindua den hartan haren batzuk S.Silva eta Berastegiren liburuan kopiak datoz. (O.c. 94. or.). Hauetako batean bi gotzainen eskutik koroatua den erregina bat ikusten da, elezaharrak dioenez: “die quo regina sola coronada est”.
- ↑ C. FERNABDEZ‑LADREDA, O.c., 158. or.
- ↑ L. LAHOZ, El arte gótico en Alava, Gasteiz ,1999, 41. or.
- ↑ El friso de Tuesta y los comienzos de la escultura gótica en Alava. P. M. A. 11n, 1993, 57‑72. or.
- ↑ C.M.V., III libk., 91. or.
- ↑ Beatriz ARIZAGA, Urbanística medieval (Guipuzcoa). Kriselu Argit., Kantabria. (Donostia, 1990), 193. or.
- ↑ Mª A. ARRAZOLA, El renacimiento en Guipúzcoa. (Donostia, 1968) II, 193‑200. or.
- ↑ Debako atariaren datari buruzko iritziak ugariak izan dira eta oso desberdinak gainera. Denak ere, L.Lahozen lan sakonean topa daitezke, bibliografia aldetik ere bera delarik osoena: Aproximación estilística e iconográfica a la portada de Deba. Ondare 16,1997, 5‑54. or.
- ↑ Besteak beste, eredu hauek Zangoza‑Rocamadorreko, Otsagabia (Muskilda) eta Orreagako birjinak lirateke. Zangozakoaren antzekoak eta euskal‑nafar‑errioxar modukoak trantsizio garai batekoei dagozkienak dira, zeren eta Haurra alde batera lekualdatzen bada eta mugimendu alderako nolabaiteko joera azaltzen badu ere, beste ezaugarri batzuk joera erromanikoak dira eta ez dira XIV. mendeaz geroztikoak. Askoz gotiko-mota garbiagoa da Orreagako Birjinak adierazten duena, 1350 aldera eginiko irudia delarik. Ikusi FERNANDEZ LADREDA, La Sonrisa Gótica. El arte en navarra. 15. zenbakian. Diario de Navarrak Argit.; ikusi, halaber, J. CLAVERIA URANGUA, Iconografía de la Virgen de Navarra. (Iruñea, 1942‑44); José Esteban URANGA, Cien imágenes navarras de la Virgen (Iruñea, 1972). Diario de Navarrak Argit., Clara FERNANDEZ‑LADREDA eta Mª Concepción GARCIA GAINZA, Salve. Mariarenganako artea eta jaiera 700 urtez Nafarroan. Erakusketa. Nafarroako Gobernuak Argit., Nafarroako Kutxa eta Iruñeko Artzapezpikutza. (Iruñea, 1994)
- ↑ L. LAHOZ, El arte gótico en Alava, 108. or.; ikusi, halaber, G. LOPEZ DE GEREÑU, Andra‑Mari en Alava. Iconografia mariana en la diócesis de Vitoria. (Gasteiz, 1982).
- ↑ Ezezagun batena da, Cruz de Kurutziaga. M. N. E. IIIan, 125‑133. or.; R. PINEDO, La cruz de Kurutziaga. 1942; M. GRANDE, Kurutziaga. Bizkaia 25, 1965; Jesus LARREA RECALDE: La cruz de Kurutziaga. (Durango, 1972); W. GIESE, Monumentos religiosos de piedra en el Pais Vasco. Homenaje a J. M. Barandiaran, II, 1966, M. VIAR, Cruces de Vizcaya. Deustuko Unibertsitatea. Arteren Historia Saila, 1980.
- ↑ Juan Carlos STEPPE, Las pinturas murales de Gaceo. Una catequesis a través del arte. C.M.N.V. libk. 1982, 100. or. eta hur.
- ↑ M. C. LACARRA DUCAY, Aportación al estudio de la pintura mural gótica en Navarra. (Iruñea, 1974, 48‑56. or.; ikusi, halaber, Pintura mural gótica en Navarra y su ámbito de influencia. A.P.M. 15ean, 1996, 171‑193. or.
- ↑ A.M.N. V, 220. or.
- ↑ S. SILVA BERASTEGI, la Pintura Medieval en Navarra. (Iruñea, 1988).
- ↑ M. Carmen Lacarra Ducayk bere Nafarroako Erdi Aroko margolanei buruzko ikerlanean Iruñeko margolanaz gainera (Katedraleko, San Zernin eta San Nikolas) biltzen ditu Ribaseko San Pedroren monasterio zaharreko (Iruñea) beste batzuk, Ekayko San Martin elizako (Zangozako merindadea) margolanak, Arellanoko San Erroman parrokia‑elizan azaldutako beste batzuk, Eristaingo San Joan Bataiatzaile (Oliteko merindadea) elizakoak, Galipentzuko San Salbatore elizakoak eta joera estilistiko honetako azken aldia suposatzen zuen Oliteko San Pedro elizako dorrearen behereneko zatikoak”. Pintura mural gótica en Navarra... A.P.M. 15ean, 1996, 178. or.
- ↑ Erdi Aroko Nafar margolanetan jakituna den emakume honen iritziz, egileak Lignum crucis‑aren omenetan Italiako Venancio Fortunato (530‑600), Poitierseko gotzainaren latinezko poema luzea den Nekaldiaren ereserkia Pange lingua gloriosi‑a erabiliko zuen ikonografiazko jatorri moduan. O.c., 179. or.
- ↑ A.M.N. V, 230. or.; R. MESURET, De Pamplona a Toulouse. En torno a Juan Oliver. P. V. XIXan, 1948, 9‑18. or.; M. C. LACARRA, O.c., 103. or.; J. MARTINEZ DE AGUIRRE, La pintura mural gótica. El arte en Navarra. 13. znb. (Diario de Navarrak Argit.), 198‑199. or.
- ↑ S.SILVA Y BERASTEGI, La miniatura Medieval en Navarra. (Iruñea, 1988) 110‑140. or. Nafarroako Foruen kodizearen irudiak eta liburutegi berak jasoak dituen beste batzuenak eskematikoagoak dira eta ez hain dotoreak.
- ↑ J. GUDIOL, Pintura gótica. A.H. IX.ean, 1955; J. C. STEPPE, O.c., 191. or.
- ↑ Azken batean, arima baten Epaia gogoratzea da helburu, bere ekintza onak pisatzen direneko une estu horretan, deabruaren erasoen aurrean eta santu babesleen laguntza dutela. Euskal Herrian jaiera handia zaion Santa Marina galiziar santari, esate baterako, Araban soilik 50 santutegi eskaini zitzaizkion. J. C. STEPPE, O.c., 200‑211. or.
- ↑ J. CAMON AZNAR, Pintura medieval española. S.A. XXII, 1966; J. GUDIOL RICART, Pintura gótica. A.H. IX.ean, 1955; M. ARANEGI, El Canciller Ayala. B.I.S.S. XVIII.ean (Gasteiz, 1974); J. M. PORTILLA, Torres y casas fuertes..., II. libk. 1978, 853‑886. or.; S. SILVA Y BERASTEGI, Las empresas del Canciller Pedro de Ayala. Congreso de Estudios Históricos: Vitoria en la Edad Media (Gasteiz, 1985), 761‑778. or.; M. N. E, 298‑299. or.; C.M.V. VI. libk., 786‑792. or.
- ↑ Iruñeko katedrala eraikitzeko finantza-alderdiaz, horretan lan egin zuten maisu eta langileen kontratuak eta Nafarroako erregeek, Karlos III.a Nobleak batez ere, eman zuten diru-laguntzaz, ikusi Xabier MARTINEZ DE AGIRRE, Artea eta monarkia Nafarroan 1328‑1425. P.V. 1987an, 254‑272. or.
- ↑ L. TORRES BALBAS, Arquitectura y escultura gótica. A.H. VII. libk. 520. or.; Filiación arquitectónica de la catedral de Pamplona. P.V. 24. znb., 1946, 471‑508. or. Street, Madrazo, Brutails eta Lamperezek ere aipatu zituzten katedraleko presbiterioko ezohikotasun bitxi horiek; baina Elie Lambert (P. V. 1951, 29. or.) izan zen xehetasun handienaz azpimarratu zituena: Ekialdeko absideko ardatzaren kokapena “angeluzko erpin batean kokatua, ardatzaren perpendikularrek alde zuzen batekoaren tokian; sakontasun gutxiko erradiozko kaperak, ojiba‑ganga sistema beraren bitartez girolari elkartuak; presbiterioaren inguruan alboetan, ondoan jarritako lau hexagonoz lortutako oinplanoaren trazu orokorra; gurutzaduraren hurrengo bi hexagonoen ezohikotasuna, honen muturreko tarteetan irtenguneak iristeko, ekialdera gurutzaduraren besoak ixten dituzten horma trinkoen alboetan angelu zorrotzak osatuz; azkenik, desberdintasunak hegoaldera burualdea ixten duten bi hexagonoetan, klaustroko hormaraino iristen direnak, baina iparraldera, antzinagoko eraikuntza erromaniko txikiaren zabalera, zati batean bederen, garai klasikoan berreraikia izan zena, libre utziz...”
- ↑ L. TORRES BALBAS, Filiación arquitectónica de la catedral de Pamplona. P. V. 24.an, 1946, 501. or.
- ↑ Ikusi, C. M. N. III.ean, 312‑335. or. Oliteko gaztelu‑jauregiaren azterketa historiko eta artistiko oso bat, bibliografia ugarirekin.
- ↑ Urduñako Andre Mariari buruz, ikusi C. M. V., VI. libk., 103‑104 eta 663‑681. or.
- ↑ Santikurutze Kanpezuko Andre Mariaren elizari buruz, ikusi M. A. PORTILLA, J. EGIA, Arciprestazgo de Treviño‑Albaina. C. M. V. II. libk., 317‑319. or.; ikusi, halaber, J. LOPEZ DE GUEREÑU, Nuevas aportacionez a Alava, solar de arte y fé. B. I. S. S.n 1974, 427‑504. or.; ezezaguna, M. N. E., I. go libk. (Gasteiz,) 1985, 55‑70. or.
- ↑ M. J. PORTILLA, Torres y Casas Fuertes de Alava. (Gasteiz, 1978) II. libk.
- ↑ Inazio Arozenak eskema honen bidez J.A.Gartzia de Kortazar historialariaren ideiak laburbiltzen ditu La sociedad vasca rural y urbana en el marco de los siglos XIV y XV liburuan. (Bilbo, 1975), 285. or. Ikusi I. AROZENA, Ahaide Nagusiak eta Gipuzkoa eta Bizkaiko bandoen arteko gatazkak. Euskal Herriaren Historian. (Donostia, 1972) I, 151‑172. or.; ikusi, halaber, egile beraren: Euskal bandokideak. B.R.S.B.A.P. 1969, 217‑312. or.; eta ikusi, Euskal landa eta hiritar gizartea XIV. eta XV. mendeetako krisialdiaren inguruan. Sinposiumeko Aktak, Bilbo 1973. (Bilbo, 1975); B. AGINAGALDE, Gipuzkoako Dorretxeak eta Leinuak. Bertan 11. znb. Gipuzkoako Foru Aldundiak Argit. (Donostia, 1997), 76. or.: “ Ez ohikoa eta berezia da, XVI. mendearen hasierarako merkatari leinuren batekin, olagizonak izan ala ez izan, elkartu ez den Ahaide Nagusia; denak ondare nagusitzat dorreren bat dutela”.
- ↑ M. J. PORTILLA, O.c., II, 858. or.; S. SILVA Y BERASTEGI, Las empresas artísticas del Canciller Pedro de Ayala. Congreso de Est. Historicos, Vitoria en la Edad Media, 1981 emaniko berriak. (Gasteiz, 1982); Ezezaguna, Palacio Casa‑Solar de Ayala en Quejana. M. N. E.an, I, 287‑299. or.
- ↑ Butroe dorrea, oinaztarren bandoko “leinu-buru” zenaren oinetxea zen partetik, antzinako grabatuetatik besterik asmatu ezin daitekeena, sendotasun izugarrizko gaztelutzarra izan zen. Gaur egun ikus daitekeen gaztelu zoragarriak, 1864ean berreraiki zen erromanikoak ez du jatorrizkoarekin zerikusirik. Gauza bera esan daiteke Arteagako dorreaz (Arteagan), XIX. mendean Eugenia de Montilo enperatrizaren gustura frantses château moduan jarriaz.
- ↑ Ezezaguna: Muntxarazko dorretxea. M.N.E.an, III. libk., 1‑10. or.; J. IBARRA Y P. GARMENDIA, Torres de Vizcaya, (Madril, 1946), III. libk., 218‑222. or.
- ↑ M. BASAS, Las Casas‑Torres de Vizcaya, 1977; J. IBARRA, Catálogo de monumentos de Vizcaya, 1958.
- ↑ S. CAMINO y ORELLA, Historia civil, diplomática, eclesiástica, antigua y moderna de la Ciudad de san Sebastián. (Donostia, 1963); L. MURUGARREN, San Sebastián. Donostia. Gipuzkoako Argitaldarien Elkartea. (Donostia, 1978).
- ↑ A.M.N., IV, 221. or. (Ikusi 109. eta 110. irudiak).
- ↑ Honi dagokionez, Jimeno Juriok eskulturaren historiari dagozkion estiloen arteko kontrasteak aipatzearen burutapena oso egokitzat daukagu: Soingainekoen modelatu ahur bikainek, gorputz egitura adierazi baino gehiago, nagusi zen ingurunearekin egiten dute bat gorputz antisentsualak osatuz, bigunerako joera duten egitura ganbil edo konbexuak kontrajarritakoen ordez”. Olite monumental‑en, 31. or.
- ↑ L. LAHOZ, Guardiako Santa Maria de los Reyeseko arkupea. El arte gótico en Alava. 154‑157. or.
- ↑ Santuen erlikiak absideko eta aldarearen arteko horman jartzeak, liturgia ospakizunerako zoritxarreko bi ondorio ekarri zituen: aldarea erlikien eusgarri modura hartzen hasi zela, bata, eta apaizak ospakizunak eliztarrei bizkarra emanda egitera behartzen zutela, bigarrena. Erretaularen sorrera eta bere garapenari buruz, ikusi laburturik, J. PLAZAOLA, El Arte Sacro Actual. BAC, 1965, 136‑138. or.
- ↑ Ikusi: C.M.V., V. libk., 327‑329. or. P.L. ECHEVERRIA GOÑI (zuzd.): Erretauloak. Retablos. II, 492‑500. or.
- ↑ L. LAHOZ, El retablo de Nuestra Señora de la Encina en Arcienaga. Kobie 10ean, 1994, 73‑86. or.; J. M. AZKARATE, Santuario de la Virjen de la Encina. Artzeniaga. C.M.V., VI. libk.,175‑188. or.; P. L. ECHEVERRIA GOÑI, Erretauloak. Retablos. II, 484‑491. or.
- ↑ C. M. V., VI. libk. 691. or.; P.L. ECHEVERRIA GOÑI, Erretauloak. Retablos. II, 501‑508. or.
- ↑ XVI. mendeko eskultura. A. H.an, XIII. libk. (Madril, 1958) 85. or.; P. L. ECHEVERRIA GOÑI, O.c., II, 471‑477. or.
- ↑ Carlos MARTINEZ ALAVA, O.c. La catedral de Pamplona. I, 342‑348. or.
- ↑ A.M.N., V.ean, 145. or.; C. FERNANDEZ ALAVA (O. c.). Zenbait ezaugarritan berrizaleagoa den Dijoneko hilobiko Sluterren lana, Erdi Aroko tradizioari leialago eusten dion Jehan Lomeren Iruñeko hilobikoaren artean dauden desberdintasunak azpimarratzen ditu.
- ↑ Ikusi: C.M.V., VI. libk., 1988, 796‑800. or.; L. LAHOZ, O.c., 96‑104. or., ikonografia azterketa bikain bat egiten duena; ikusi, halaber, S. SILVA VERASTEGI, O.c.; Ezezaguna, M.N.E., I.ngo libk., 294‑295. or.
- ↑ Gai honen iturburua, Bonneval‑eko abadea eta San Bernardoren lagun Arnaud de Chartresen De laudibus Beatae Mariae Virginis dela dirudi. Berant Erdi Aroan, Speculum Divinae Salvationis (39. atala) honen eraginez kristau artearen ohiko gaia bihurtu zen, X. mendean, batez ere.
- ↑ M. C. LACARRA DUCAY, Pintoren aragoneses en Navarra durante el siglo XIV. P. V.n 1979,81‑86. or.; ikusi, halber, S. SILVA Y BERASTEGI, El retablo gótico. El arte en Navarra. 14. znb., 213. or.
- ↑ Mercedes de ORBE SIVATTE, Relicarios medievales. Historia del arte en Navarra‑n. 16. znb. Diario de Navarrak argit.
- ↑ Irudiaren buruan da, hain zuzen ere, Birjinaren koroaz inguratzen den harri‑kristalezko harribitxi baten azpian gordetzen da erlikia handia, izena ematen dion “Birjinaren ilea” nahi litzatekeenaren azpian.
- ↑ C.M.V., VI. libk., 792‑796. or.
Kanpo estekak
Datuak: Q85965730