Żółtodrzew
![]() Zanthoxylum clava-herculis | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | |||||
Rząd | mydleńcowce | ||||
Rodzina | rutowate | ||||
Rodzaj | żółtodrzew | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Zanthoxylum L. Sp. Pl. 270. 1753[3] | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
Z. clava-herculis L.[4] | |||||
| |||||
| |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/Zanthoxylum_rhetsa_6647.jpg/220px-Zanthoxylum_rhetsa_6647.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Zanthoxylum_-_Trunk.jpg/220px-Zanthoxylum_-_Trunk.jpg)
Żółtodrzew (Zanthoxylum L.) – rodzaj roślin z rodziny rutowatych. Obejmuje 227 gatunków[3]. Występują one w strefie międzyzwrotnikowej i umiarkowanej półkuli północnej – we wschodniej i południowej Ameryce Północnej, w północnej i środkowej Ameryce Południowej, w Afryce Subsaharyjskiej i na Madagaskarze, w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej od Pakistanu po Japonię, na Nowej Gwinei i w Australii[3]. Rośliny te występują głównie w różnych lasach tropikalnych, subtropikalnych i umiarkowanych[5][6], ale niektóre gatunki występują także w kserofitycznych formacjach zaroślowych[5].
Żółtodrzew żółty Z. flavum oraz Z. gilletii dostarczają cenionego drewna[7]. Niektóre gatunki wykorzystywane są jako lecznicze, zwłaszcza Z. bungeanum (nasiona używane są jako środek moczopędny w Chinach), Z. capense, Z. clava-herculis i Z. caribaeum. Jako przyprawę w Japonii (jedną z nielicznych tam używanych) wykorzystuje się owoce Z. piperitum, w tym samym celu wykorzystywany jest w Chinach także Z. simulans (przyprawa z niego uzyskiwana zwana jest pieprzem syczuańskim)[7][8]. Także liście Z. piperitum po ususzeniu i zmieleniu stosowane są jako przyprawa sansho o łagodniejszym smaku od owoców, o nieco cytrusowym aromacie[8].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/%E5%85%A9%E9%9D%A2%E9%87%9D_Zanthoxylum_nitidum_-%E9%A6%99%E6%B8%AF%E8%A5%BF%E8%B2%A2%E7%8D%85%E5%AD%90%E6%9C%83%E8%87%AA%E7%84%B6%E6%95%99%E8%82%B2%E4%B8%AD%E5%BF%83_Saikung%2C_Hong_Kong-_%289213305257%29.jpg/220px-%E5%85%A9%E9%9D%A2%E9%87%9D_Zanthoxylum_nitidum_-%E9%A6%99%E6%B8%AF%E8%A5%BF%E8%B2%A2%E7%8D%85%E5%AD%90%E6%9C%83%E8%87%AA%E7%84%B6%E6%95%99%E8%82%B2%E4%B8%AD%E5%BF%83_Saikung%2C_Hong_Kong-_%289213305257%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Zanthoxylum_ovalifolium_Wight_at_Agumbe_%287%29.jpg/220px-Zanthoxylum_ovalifolium_Wight_at_Agumbe_%287%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Zanthoxylum_coriaceum_5zz.jpg/220px-Zanthoxylum_coriaceum_5zz.jpg)
- Pokrój
- Krzewy i drzewa osiągające do 20 m wysokości[6], także liany[9], z korą aromatyczną[7], o pędach kolczastych (u nielicznych gatunków też bez kolców[9]). Kolce często są tęgie, bocznie spłaszczone, czasem zbiegają wzdłuż międzywęźli tworząc ich oskrzydlenie, a u niektórych gatunków wyrastają parami u nasady liści w formie nibyprzylistków[5].
- Liście
- Sezonowe i zimozielone[5], skrętoległe, nieparzysto pierzastozłożone i trójlistkowe, rzadko z listkami zredukowanymi do dwóch lub jednego, czasem też parzysto pierzaste[9]. Listków jest od 3 do 30, oś liścia bywa oskrzydlona[6]. U niektórych gatunków występują liściaki[5].
- Kwiaty
- Zwykle jednopłciowe[6] (rośliny najczęściej dwupienne, rzadziej jednopienne[9]). Zebrane są w szczytowe lub wyrastające w kątach liści wiechy, baldachogrona, grona i baldachy. Okółki okwiatu cztero- lub pięciokrotne zróżnicowane na kielich i koronę lub nie[9]. Zwykle zielonkawe[6]. Zewnętrzny okółek z listków wolnych lub zrośniętych u nasady. Pręciki są wolne, w liczbie 4 lub 5 w kwiatach zróżnicowanych na kielich i koronę lub w liczbie 3 do 60 (rzadko 10) w kwiatach o niezróżnicowanym okwiecie. Wykształcają się szczątkowo lub brak ich w kwiatach żeńskich. Dysk miodnikowy jest spłaszczony, rozdęty lub walcowaty. Zalążnie tworzone są z jednego do pięciu owocolistków, w kwiatach męskich brak jej lub jest szczątkowa. Zalążnie połączone są nasadami, poza tym wolne, jednokomorowe i z dwoma zalążkami w każdej z komór. Szyjki słupka wyrastają z nich szczytowo lub podszczytowo i są albo stulone albo rozchylają się i wyginają na zewnątrz podobnie jak komory zalążni. Znamię jest główkowate lub palczasto podzielone[9].
- Owoce
- Wolne lub zrośnięte mieszki w liczbie od 1 do 5, na końcu często zwieńczone dzióbkiem z trwałej szyjki słupka. Nasiona jajowate lub kuliste[9].
Systematyka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/81/%E3%82%B5%E3%83%B3%E3%82%B7%E3%83%A7%E3%82%A6_Zanthoxylum_piperitum_%28seed_s3%29.jpg/220px-%E3%82%B5%E3%83%B3%E3%82%B7%E3%83%A7%E3%82%A6_Zanthoxylum_piperitum_%28seed_s3%29.jpg)
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z podrodziny Toddalioideae z rodziny rutowatych Rutaceae[10].
- Wykaz gatunków[3]
- Zanthoxylum acanthopodium DC.
- Zanthoxylum aculeatissimum Engl.
- Zanthoxylum acuminatum (Sw.) Sw.
- Zanthoxylum ailanthoides Siebold & Zucc.
- Zanthoxylum albiflorum Baker f.
- Zanthoxylum albuquerquei D.R.Simpson
- Zanthoxylum amamiense Ohwi
- Zanthoxylum amapaense (Albuq.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum americanum Mill.
- Zanthoxylum amplicalyx Reynel
- Zanthoxylum anadenium (Urb. & Ekman) J.Jiménez Alm.
- Zanthoxylum andamanicum Kurz
- Zanthoxylum andinum Reynel
- Zanthoxylum anison L.O.Williams
- Zanthoxylum anthyllidifolium Guillaumin
- Zanthoxylum apiculatum (Sandwith) P.G.Waterman
- Zanthoxylum arborescens Rose
- Zanthoxylum armatum DC.
- Zanthoxylum asiaticum (L.) Appelhans, Groppo & J.Wen
- Zanthoxylum atchoum (Aké Assi) P.G.Waterman
- Zanthoxylum austrosinense C.C.Huang
- Zanthoxylum avicennae (Lam.) DC.
- Zanthoxylum backeri (Bakh.f.) T.G.Hartley
- Zanthoxylum bajarnandia Wall. ex Hook.f.
- Zanthoxylum beecheyanum K.Koch
- Zanthoxylum bifoliolatum Leonard
- Zanthoxylum bissei Beurton
- Zanthoxylum bonifaziae Cornejo & Reynel
- Zanthoxylum bouetense (Pierre ex Letouzey) P.G.Waterman
- Zanthoxylum brachyacanthum F.Muell.
- Zanthoxylum brisasanum (Cuatrec.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum brisoferox Reynel
- Zanthoxylum buesgenii (Engl.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum bungeanum Maxim.
- Zanthoxylum burkillianum Babu
- Zanthoxylum calcicola C.C.Huang
- Zanthoxylum campicola Reynel
- Zanthoxylum canalense (Guillaumin) P.G.Waterman
- Zanthoxylum capense (Thunb.) Harv.
- Zanthoxylum caribaeum Lam.
- Zanthoxylum caudatum Alston
- Zanthoxylum celebicum Koord.
- Zanthoxylum chalybeum Engl.
- Zanthoxylum chevalieri P.G.Waterman
- Zanthoxylum chocoense Reynel
- Zanthoxylum chuquisaquense Reynel
- Zanthoxylum ciliatum Engl.
- Zanthoxylum claessensii (De Wild.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum clava-herculis L.
- Zanthoxylum coco Gillies ex Hook. & Arn.
- Zanthoxylum collinsiae Craib
- Zanthoxylum comosum (Herzog) P.G.Waterman
- Zanthoxylum compactum (Huber ex Albuq.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum conspersipunctatum Merr. & L.M.Perry
- Zanthoxylum cucullatipetalum Guillaumin
- Zanthoxylum davyi (I.Verd.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum decaryi H.Perrier
- Zanthoxylum delagoense P.G.Waterman
- Zanthoxylum deremense (Engl.) Kokwaro
- Zanthoxylum dimorphophyllum Hemsl.
- Zanthoxylum dinklagei (Engl.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum dipetalum H.Mann
- Zanthoxylum dissitum Hemsl.
- Zanthoxylum djalma-batistae (Albuq.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum domingense (Krug & Urb.) J.Jiménez Alm.
- Zanthoxylum dumosum A.Rich.
- Zanthoxylum echinocarpum Hemsl.
- Zanthoxylum ekmanii (Urb.) Alain
- Zanthoxylum eliasii D.M.Porter
- Zanthoxylum esquirolii H.Lév.
- Zanthoxylum fagara (L.) Sarg.
- Zanthoxylum fauriei (Nakai) Ohwi
- Zanthoxylum finlaysonianum Wall.
- Zanthoxylum flavum Vahl – żółtodrzew żółty[11]
- Zanthoxylum foliolosum Donn.Sm.
- Zanthoxylum forbesii T.G.Hartley
- Zanthoxylum formiciferum (Cuatrec.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum gardneri Engl.
- Zanthoxylum gentryi Reynel
- Zanthoxylum gillespieanum (A.C.Sm.) A.C.Sm.
- Zanthoxylum gilletii (De Wild.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum glomeratum C.C.Huang
- Zanthoxylum grandifolium Tul.
- Zanthoxylum haitiense (Urb.) J.Jiménez Alm.
- Zanthoxylum hamadryadicum Pirani
- Zanthoxylum harrisii P.Wilson
- Zanthoxylum hartii (Krug & Urb.) P.Wilson
- Zanthoxylum hawaiiense Hillebr.
- Zanthoxylum heitzii (Aubrév. & Pellegr.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum heterophyllum (Lam.) Sm.
- Zanthoxylum holtzianum (Engl.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum huberi P.G.Waterman
- Zanthoxylum humile (E.A.Bruce) P.G.Waterman
- Zanthoxylum impressinervium Reynel
- Zanthoxylum impressocordatum Reynel
- Zanthoxylum integrifoliolum (Merr.) Merr.
- Zanthoxylum iwahigense Elmer
- Zanthoxylum jamaicense P.Wilson
- Zanthoxylum kauaense A.Gray
- Zanthoxylum khasianum Hook.f.
- Zanthoxylum kleinii (R.S.Cowan) P.G.Waterman
- Zanthoxylum kwangsiense (Hand.-Mazz.) Chun ex C.C.Huang
- Zanthoxylum laetum Drake
- Zanthoxylum laurentii (De Wild.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum leiboicum C.C.Huang
- Zanthoxylum lemairei (De Wild.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum lenticellosum (Urb. & Ekman) J.Jiménez Alm.
- Zanthoxylum lenticulare Reynel
- Zanthoxylum lepidopteriphilum Reynel
- Zanthoxylum leprieurii Guill. & Perr.
- Zanthoxylum leratii Guillaumin
- Zanthoxylum liboense C.C.Huang
- Zanthoxylum limoncello Planch. & Oerst.
- Zanthoxylum lindense (Engl.) Kokwaro
- Zanthoxylum macranthum (Hand.-Mazz.) C.C.Huang
- Zanthoxylum madagascariense Baker
- Zanthoxylum magnifasciculatum Reynel
- Zanthoxylum magnifructum Reynel
- Zanthoxylum mananarense H.Perrier
- Zanthoxylum mantaro (J.F.Macbr.) J.F.Macbr.
- Zanthoxylum maranionense Reynel
- Zanthoxylum martinicense (Lam.) DC.
- Zanthoxylum mauriifolium Reynel
- Zanthoxylum mayu Bertero
- Zanthoxylum megistophyllum (B.L.Burtt) T.G.Hartley
- Zanthoxylum melanostictum Schltdl. & Cham.
- Zanthoxylum mezoneurispinosum (Aké Assi) W.D.Hawth.
- Zanthoxylum micranthum Hemsl.
- Zanthoxylum mildbraedii (Engl.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum minahassae Koord.
- Zanthoxylum molle Rehder
- Zanthoxylum mollissimum (Engl.) P.Wilson
- Zanthoxylum monogynum A.St.-Hil.
- Zanthoxylum motuoense C.C.Huang
- Zanthoxylum multijugum Franch.
- Zanthoxylum myriacanthum Wall. ex Hook.f.
- Zanthoxylum myrianthum (A.C.Sm.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum nadeaudii Drake
- Zanthoxylum nashii P.Wilson
- Zanthoxylum nebuletorum (Herzog) P.G.Waterman
- Zanthoxylum nemorale Mart.
- Zanthoxylum neocaledonicum Baker f.
- Zanthoxylum nigrum Mart.
- Zanthoxylum nitidum (Roxb.) DC.
- Zanthoxylum novoguineense T.G.Hartley
- Zanthoxylum oahuense Hillebr.
- Zanthoxylum oreophilum (Guillaumin) P.G.Waterman
- Zanthoxylum ovalifolium Wight
- Zanthoxylum ovatifoliolatum (Engl.) Finkelstein
- Zanthoxylum oxyphyllum Edgew.
- Zanthoxylum panamense P.Wilson
- Zanthoxylum pancheri P.S.Green
- Zanthoxylum paniculatum Balf.f.
- Zanthoxylum paracanthum (Mildbr.) Kokwaro
- Zanthoxylum paulae (Albuq.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum pentandrum (Aubl.) R.A.Howard
- Zanthoxylum petenense Lundell
- Zanthoxylum petiolare A.St.-Hil. & Tul.
- Zanthoxylum phyllopterum (Griseb.) C.Wright
- Zanthoxylum piasezkii Maxim.
- Zanthoxylum pilosiusculum (Engl.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum pilosulum Rehder & E.H.Wilson
- Zanthoxylum pimpinelloides (Lam.) DC.
- Zanthoxylum pinnatum (J.R.Forst. & G.Forst.) W.R.B.Oliv.
- Zanthoxylum piperitum (L.) DC.
- Zanthoxylum pluviatile T.G.Hartley
- Zanthoxylum poggei (Engl.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum psammophilum (Aké Assi) P.G.Waterman
- Zanthoxylum pseudoxyphyllum Babu
- Zanthoxylum pteracanthum Rehder & E.H.Wilson
- Zanthoxylum pucro D.M Porter
- Zanthoxylum punctatum Vahl
- Zanthoxylum quassiifolium (Donn.Sm.) Standl. & Steyerm.
- Zanthoxylum quinduense Tul.
- Zanthoxylum renieri (G.C.C.Gilbert) P.G.Waterman
- Zanthoxylum retroflexum T.G.Hartley
- Zanthoxylum retusum (Albuq.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum rhetsa (Roxb.) DC.
- Zanthoxylum rhodoxylon (Urb.) P.Wilson
- Zanthoxylum rhoifolium Lam.
- Zanthoxylum rhombifoliolatum C.C.Huang
- Zanthoxylum riedelianum Engl.
- Zanthoxylum rigidum Humb. & Bonpl. ex Willd.
- Zanthoxylum rubescens Planch. ex Hook.
- Zanthoxylum sambucirhachis Reynel
- Zanthoxylum sarasinii Guillaumin
- Zanthoxylum scandens Blume
- Zanthoxylum schinifolium Siebold & Zucc.
- Zanthoxylum schlechteri Guillaumin
- Zanthoxylum schreberi (J.F.Gmel.) Reynel ex C.Nelson
- Zanthoxylum setulosum P.Wilson
- Zanthoxylum simulans Hance
- Zanthoxylum spinosum (Sw.) Sw.
- Zanthoxylum sprucei Engl.
- Zanthoxylum stelligerum Turcz.
- Zanthoxylum stenophyllum Hemsl.
- Zanthoxylum subspicatum H.Perrier
- Zanthoxylum syncarpum (Tul.) Tul. ex B.D.Jacks.
- Zanthoxylum taediosum A.Rich.
- Zanthoxylum tambopatense Reynel
- Zanthoxylum tetraphyllum (Urb. & Ekman) J.Jiménez Alm.
- Zanthoxylum tetraspermum Wight & Arn.
- Zanthoxylum thomense (Engl.) A.Chev. ex P.G.Waterman
- Zanthoxylum thorncroftii (I.Verd.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum thouvenotii H.Perrier
- Zanthoxylum tidorense Miq.
- Zanthoxylum timoriense Span.
- Zanthoxylum tingana Reynel
- Zanthoxylum tingoassuiba A.St.-Hil.
- Zanthoxylum tomentellum Hook.f.
- Zanthoxylum tragodes (L.) DC.
- Zanthoxylum trijugum (Dunkley) P.G.Waterman
- Zanthoxylum tsihanimposa H.Perrier
- Zanthoxylum undulatifolium Hemsl.
- Zanthoxylum unifoliolatum Groppo & Pirani
- Zanthoxylum usambarense (Engl.) Kokwaro
- Zanthoxylum usitatum Pierre ex Laness.
- Zanthoxylum venosum Leonard
- Zanthoxylum verrucosum (Cuatrec.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum vinkii T.G.Hartley
- Zanthoxylum viride (A.Chev.) P.G.Waterman
- Zanthoxylum vitiense A.C.Sm.
- Zanthoxylum wutaiense I.S.Chen
- Zanthoxylum xichouense C.C.Huang
- Zanthoxylum yakumontanum (Sugim.) Nagam.
- Zanthoxylum yuanjiangensis C.C.Huang
- Zanthoxylum zanthoxyloides (Lam.) Zepern. & Timler
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2022-03-01] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2022-03-01] (ang.).
- ↑ a b c d e Zanthoxylum L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-03-01].
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2022-03-01].
- ↑ a b c d e K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. X. Flowering Plants. Eudicots. Heidelberg, Dordrecht, London, New York: Springer, 2011, s. 343. ISBN 978-3-642-14396-0.
- ↑ a b c d e Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 373. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 991, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b Ben-Erik VanB.E.V. Wyk Ben-Erik VanB.E.V., Food plants of the world: an illustrated guide, Portland, Or.: Timber Press, 2005, s. 387, ISBN 0-88192-743-0, OCLC 59360314 .
- ↑ a b c d e f g Dianxiang Zhang, Thomas G. Hartley: Zanthoxylum Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-03-02].
- ↑ Genus: Zanthoxylum L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-03-01].
- ↑ Tony Russell, Catherine Cutler, Martin Walters: Ilustrowana encyklopedia świata. Kraków: Universitas, 2008, s. 264. ISBN 978-83-242-0842-5.
- J9U: 987007536638105171
- Britannica: plant/Zanthoxylum
- SNL: Fagara
- DSDE: tandved
- EoL: 38359
- Flora of China: 135262
- Flora of North America: 135262
- GBIF: 3190076
- identyfikator iNaturalist: 54837
- IPNI: 329404-2
- ITIS: 28849
- NCBI: 67937
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:329404-2
- Tela Botanica: 118883
- identyfikator Tropicos: 40028189
- USDA PLANTS: ZANTH
- identyfikator taksonu Fossilworks: 319951
- CoL: 6497N