Amomek szydlasty
![]() | |||
Systematyka | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | liliopodobne | ||
Rząd | imbirowce | ||
Rodzina | imbirowate | ||
Rodzaj | amomek | ||
Gatunek | amomek szydlasty | ||
Nazwa systematyczna | |||
Amomum subulatum Roxb. Fl. Ind. 1: 43 (1820)[1] | |||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |||
![]() brak danych | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Hell_e_Makke_001.jpg/220px-Hell_e_Makke_001.jpg)
Amomek szydlasty, zwany także kardamonem indyjskim[3], czarnym[4], górskim, brązowym, nepalskim lub skrzydlatym[5] (Amomum subulatum Roxb.) – gatunek byliny należący do rodziny imbirowatych. Naturalnie występuje na zboczach Himalajów, w indyjskim Sikkimie oraz w Nepalu, w gorących, wilgotnych, zacienionych lasach tropikalnych, zwykle w pobliżu górskich strumieni, w temperaturach od 10–35 °C i na wysokości od 700 do 1500 m n.p.m.[6]
Morfologia
Jest to wysoka (1,5–3 m)[7], wiecznie zielona roślina o tęgich, błyszczących, wąskich blaszkach liściowych i czerwonawych ogonkach. Na czerwonobrązowych kłączach rozwijają się żółte lub białe kwiaty, z których powstają owoce zawierające nasiona[6].
Zastosowanie
Owoce zbierane późną jesienią, używane są jako przyprawa[6]. Od kardamonu zielonego (uważanego za właściwy kardamon, a reprezentującego odrębny rodzaj roślin imbirowatych)[8] różni się smakiem – ma lekko dymny posmak i bardziej wyrazisty, kamforowy aromat. Kardamon czarny uprawia się w Azji od blisko 5 tysięcy lat[5], uważany za najstarszą używaną przyprawę na świecie i nazywany królową przypraw[6]. Indie są jednym z największych producentów i eksporterów kardamonu, zbierając 3500–4000 ton rocznie[6], ponadto jego uprawa prowadzona jest także przez Nepal i Bhutan[5]. Kardamon jest zbierany ręcznie i jest 3. najdroższą przyprawą świata[6] pod po szafranie i wanilii[8]. W klimacie umiarkowanym gatunek uprawiany jest w warunkach szklarniowych[6].
Tradycyjnie stosowany jest w kuchni indyjskiej, pakistańskiej, nepalskiej, wietnamskiej oraz chińskiego Syczuanu[5] do dań warzywnych i mięsnych[9]. Strąki czarnego kardamonu tradycyjnie suszy się przy otwartym ogniu, co nadaje im bardziej intensywnego smaku i aromatu. Kardamon nepalski jest niezastąpionym składnikiem mieszanki przypraw garam masala[5].
Chińska medycyna tradycyjna wykorzystuje czarny kardamon jako środek na zaburzenia układu pokarmowego, a wywar z kłączy rośliny na żółtaczkę. Stosowany jest również jako środek wspomagający trawienie[10]. Wśród mieszkańców Indii i Nepalu występuje zwyczaj żucia nasion po posiłku w celu pozbycia się nieprzyjemnego zapachu z ust[5]. Badania potwierdziły wpływ czarnego kardamonu na poziom cholesterolu[11] i obniżenie ciśnienia tętniczego[12].
Prace Aulusa Corneliusa Celsusa wskazują, że kardamon czarny mógł być importowany na teren imperium rzymskiego. Naukowy opis gatunku przeprowadził szkocki chirurg i botanik William Roxburgh, który prowadził badania na zleceni Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej[7].
Przypisy
- ↑ a b Amomum subulatum Roxb.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-07-07].
- ↑ Amomum subulatum, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 28. ISBN 83-214-1305-6.
- ↑ Aleksander Smakosz: Kardamon czarny – większy brak królowej przypraw. gulosus.pl, 3.07.2020. [dostęp 2022-07-07].
- ↑ a b c d e f RafałR. Natorski RafałR., Czarny kardamon – jak go wykorzystać [online], kuchnia.wp.pl, 17 grudnia 2019 [dostęp 2022-07-10] (pol.).
- ↑ a b c d e f g Amomum subulatum (Bengal Cardamom, Big Cardamon, Black Cardamom, Brown Cardamom, Greater Cardamon, Hill Cardamon, Indian Cardamom, Nepal Cardamom, Winged Cardamom) | North Carolina Extension Gardener Plant Toolbox [online], plants.ces.ncsu.edu [dostęp 2022-07-05] .
- ↑ a b Czarny kardamon - większy brat królowej przypraw. [online], Opowieści Smakosza o Przyprawach i Ziołach, 3 lipca 2020 [dostęp 2022-07-10] (pol.).
- ↑ a b To jedna z najdroższych przypraw na świecie. Tylko jedna odmiana jest "prawdziwa" [online], www.well.pl [dostęp 2022-07-05] (pol.).
- ↑ KeithK. Singletary KeithK., Cardamom: Potential Health Benefits, „Nutrition Today”, 57 (1), 2022, s. 38–49, DOI: 10.1097/NT.0000000000000507, ISSN 0029-666X [dostęp 2022-07-10] (ang.).
- ↑ Piyush kumarP. Singhal Piyush kumarP. i inni, A Review on Amomum subulatum and Elettaria Cardamomum with their Pharmacological Activity, „Recent Trends in Pharmaceutical Sciences and Research”, 4 (1), ResearchGate GmbH, 2022, s. 1-6 [dostęp 2022-07-10] .
- ↑ PariaP. Azimi PariaP. i inni, Effects of Cinnamon, Cardamom, Saffron, and Ginger Consumption on Markers of Glycemic Control, Lipid Profile, Oxidative Stress, and Inflammation in Type 2 Diabetes Patients, „The Review of Diabetic Studies : RDS”, 11 (3), 2014, s. 258–266, DOI: 10.1900/RDS.2014.11.258, ISSN 1613-6071, PMID: 26177486, PMCID: PMC5397291 [dostęp 2022-07-10] .
- ↑ Abdul HalimA.H. Serafi Abdul HalimA.H. i inni, Beneficial Effects of Black Cardamom (Amomum subulatum) on Hemodynamic Parameters in Normotensive and Spontaneously Hypertensive Rats, „Pakistan journal of biological sciences: PJBS”, 25 (4), 2022, s. 358–368, DOI: 10.3923/pjbs.2022.358.368, ISSN 1812-5735, PMID: 35638531 [dostęp 2022-07-10] .
- EoL: 1126561
- Flora of China: 200028341
- Flora of North America: 200028341
- GBIF: 5301632
- identyfikator iNaturalist: 635284
- IPNI: 872166-1
- NCBI: 1008370
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-219503
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:872166-1
- identyfikator Tropicos: 34500555
- CoL: 66DMW