Antoni Fertner
![]() | |||
Imię i nazwisko | Antoni Dezyderiusz Fertner | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 23 maja 1874 | ||
Data i miejsce śmierci | 16 kwietnia 1959 | ||
Zawód | aktor | ||
Lata aktywności | 1894–1959 | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | |||
|
Antoni Dezyderiusz Fertner (ur. 23 maja 1874 w Częstochowie[1], zm. 16 kwietnia 1959 w Krakowie) – polski aktor komediowy mający w swoim dorobku ok. 500 ról teatralnych i filmowych.
Życiorys
Rodzina i edukacja
Był synem częstochowskiego cukiernika Teofila[2] Fertnera i Eleonory z domu Pleszyńskiej, miał trzy starsze siostry[3]. Po śmierci rodziców przeprowadził się do rodziny w Piotrkowie, gdzie dorabiał jako klakier w teatrze. Uczęszczał do gimnazjum w Piotrkowie[4], gdzie przejawiał zdolności matematyczne. Następnie przeniósł się do Warszawy, gdzie rozpoczął studia ekonomiczne w Wyższej Szkole Handlowej im. Kronenberga[4], jednak porzucił je po zapisaniu się na kurs aktorski w Szkole Dramatycznej przy warszawskim Towarzystwie Muzycznym[5]. Szkołę aktorską ukończył w 1895[4].
Jeszcze w czasie nauki odbył kilka tras z objazdowym teatrem po Polsce. Następnie zatrudnił się w Izbie Kontroli Państwa, jednak praca urzędnicza nie przypadła mu do gustu[6], dlatego zdobył angaż w warszawskim teatrzyku Wodewil pod dyrekcją Michała Wołowskiego. Zadebiutował rolą Szewca w spektaklu Madame Sans-Géne[4]. Jesienią 1895 przeniósł się z Wołowskim do Łodzi, by nadal grać w jego teatrze. W trakcie trzyletniego pobytu w Łodzi odbył roczne tournée po Rosji (Moskwa, Petersburg[4]) z grupą Adolfiny Zimajer.
Kariera w Warszawie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Antoni_Fertner_%28-1912%29.jpg/220px-Antoni_Fertner_%28-1912%29.jpg)
Po powrocie do kraju w 1900 zaczął występować w Teatrze Ludowym w Warszawie[4], którego dyrektorem wówczas był Marian Gawalewicz. W 1902 dostał angaż w Teatrze Farsy i Operetki[4], który prowadził Ludwik Śliwiński. Był to teatr rządowy, co otworzyło mu drogę do dalszej kariery. Grywał również w Teatrze Rozmaitości. W 1906 wyjechał na miesiąc z grupą teatralną do Petersburga na występy gościnne.
W 1908 przyjął od Jakuba Jasińskiego, właściciela pierwszego w Warszawie kina „Oaza”, propozycję występu w niemym filmie Antoś pierwszy raz w Warszawie (1908), którego został także współscenarzystą. Popularność filmu przełożyła się na rozgłos wokół samego aktora grającego tytułową rolę. Fertner stał się rozpoznawalny wśród szerokiej publiczności[5].
Był wieloletnim działaczem Warszawskiego Towarzystwa Cyklistów, pełnił funkcję wiceprezesa, a podczas jubileuszu 25-lecia stowarzyszenia w 1912 otrzymał honorowy żeton złoty za swoją 20-letnią działalność[7].
W latach 1913–1918 wielokrotnie występował gościnnie na deskach teatrów polskich w Kijowie sam lub z kabaretem „Momus” (1913–1914)[8].
Krótko przed wybuchem I wojny światowej odkupił ze wspólnikami kino „Oaza”, które po wybuchu wojny popadło w kłopoty finansowe. Zmuszony przez sytuację do zamknięcia kina, wyjechał do Kijowa, a następnie do Petersburga i Moskwy, gdzie grał w antyniemieckich sztukach. Zwrócił tam na siebie uwagę szefa moskiewskiej wytwórni kinematograficznej, Aleksandra Chanżonkowa, który zaproponował Fertnerowi występy w kręconych w Moskwie filmach. Po sukcesie komercyjnym pierwszego filmu, Chanżonkow zaproponował Fertnerowi stały kontrakt. Później aktor zmienił wytwórnię filmową, podejmując współpracę z firmą Edwarda Puchalskiego i wciąż kręcąc filmy o losach Antoszy[5].
Dwudziestolecie międzywojenne
W 1918, zaraz po zakończeniu wojny, wrócił z Rosji do Warszawy i grywał w Farsie oraz w Teatrze Polskim. W tym samym roku zakupił na podwarszawską siedzibę willę „Pod Kogutkiem” w osiedlu Radość, która zawdzięcza mu swoją nazwę[9]. W latach 20. XX wieku zagrał jedynie w trzech filmach. Problemy zawodowe wynikały z problemów organizacyjnych polskich studiów nagraniowych (głównie »Sfinksa«), które Fertner krytykował. Dopiero po wprowadzeniu filmów dźwiękowych zaczął ponownie występować, w latach 1934–1939, zagrał w około dwudziestu filmach[5].
Od października 1923 do 1926 był dyrektorem Teatru Letniego[4]. W latach 1926–1927 prowadził z Mieczysławą Ćwiklińską Teatr Ćwiklińskiej i Fertnera (choć w rzeczywistości teatrem tym rządzili Jerzy Boczkowski i Seweryn Majde – dyrektorzy administracyjni). Teatr splajtował, a Fertner wrócił do Teatru Letniego.
II wojna światowa i okres powojenny
Wojnę obronną we wrześniu 1939 spędził w Warszawie, pojawiając się w niej rankiem 1 września, po wakacjach we Włoszech[10]. W wyniku zniszczeń w tym czasie utracił całe swoje mienie[11]. Podczas okupacji hitlerowskiej reżyserował i grał w jawnych teatrach warszawskich „Niebieski Motyl”, „Złoty Ul”, „Wodewil” i „Nowości” wbrew zakazowi konspiracyjnego ZASP-u. Po powstaniu warszawskim wywieziony wraz z innymi warszawiakami do obozu przesiedleńczego w Pruszkowie, a stąd wraz z innymi do Skawiny. Po zakończeniu wojny osiadł w Krakowie.
Udział w jawnych teatrach praktycznie uniemożliwił mu powrót na warszawską scenę po wojnie, z tego powodu występował w 1945 w zespole objazdowym, a następnie, do 1946 – w krakowskim Teatrze Kameralnym TUR. W latach 1947–1954 był aktorem warszawskich Miejskich Teatrów Dramatycznych. Do filmu już nie wrócił. Po epizodzie warszawskim do śmierci w 1959 grał na scenach krakowskich teatrów: Teatru im. Juliusza Słowackiego (gdzie w 1954 świętował 60-lecie pracy artystycznej[12]) i Starego Teatru.
Życie prywatne
Był co najmniej trzykrotnie żonaty:
- – z Kazimierą Matyldą Habrowską – w latach 1895–1911 (małżeństwo zakończyło się rozwodem)[13],
- – z aktorką[14] Heleną Pawłowską (ur. 10 grudnia 1873 w Piotrkowie[15], zm. 3 listopada 1944 w Grodzisku[16]), znaną z występu w filmie Antek kombinator (1913) oraz nagrań scenek na płytach gramofonowych[17],
- – z Janiną Zaleską (ślub w parafii św. Floriana w Krakowie 17 marca 1958)[18].
Z ostatnią żoną miał syna, również Antoniego[19].
Zmarł w wieku 85 lat. Pochowany w alei zasłużonych na cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera LXVII-płn. 1-4)[20].
Role filmowe
Mówiąc o filmografii Antoniego Fertnera należy wziąć pod uwagę różne jej okresy. Początkowo aktor nie traktował filmu zbyt poważnie[21]. W czasie I wojny światowej zagrał w kilkudziesięciu niemych filmach kręconych w Moskwie. Prawdziwy jednak rozkwit tej formy działalności artystycznej przypada na lata 1934–1939 wraz z pojawieniem się filmów dźwiękowych. Po II wojnie światowej aktor nie wrócił już do filmu, skupiając się na pracy teatralnej.
- Okres przed I wojną światową (1908–1914), Warszawa (zabór rosyjski)
- 1908 – Antoś po raz pierwszy w Warszawie (Antoś)
- 1911 – Antek Klawisz, bohater Powiśla
- 1911 – Dzień kwiatka (Antoś)
- 1911 – Skandal na ulicy Szopena
- 1913 – Antek kombinator
- 1913 – Noc wigilijna
- Okres I wojny światowej (1914–1918), Moskwa[22]
- Antosza strażak
- Chudy Antosza
- U fryjzera
- Blondynka czy brunetka
- Noc poślubna
- Antosza pogryziony
- Antosza w balecie
- Antosza u wróżki
- Antosza łysieje
- Antosza tyje
- Antosza zgubił gorset
- Antosza w szafie
- Student i piękna nieznajoma (student)
- Drakoński kontrakt
Dwudziestolecie międzywojenne (1918–1939)[23]
- 1923 – Niewolnica miłości
- 1925 – Rywale (Tosio)
- 1935 – Jaśnie pan szofer (prezes Pudłowicz)
- 1933 – Romeo i Julcia (Onufry Koziegłowicz)
- 1935 – Antek policmajster (gubernator)
- 1936 – Ada! To nie wypada! (Dziewanowski, ojciec Ady)
- 1936 – Będzie lepiej (Ruczyński, stryj Wandy)
- 1936 – Bolek i Lolek (mister Brown)
- 1936 – Dwa dni w raju (nowobogacki szef firmy Boczek)
- 1936 – Fredek uszczęśliwia świat (kupiec)
- 1936 – Mały Marynarz (Kostrzewa)
- 1936 – Papa się żeni (baron)
- 1937 – Książątko (Piwko, dyrektor dancingu)
- 1937 – Pan redaktor szaleje (Szkot)
- 1937 – Ułan księcia Józefa (generał de Vieuxyemps)
- 1938 – Gehenna (konsyliarz)
- 1938 – Robert i Bertrand (Ippel, ojciec Ireny)
- 1938 – Zapomniana melodia (ojciec Helenki)
- 1939 – Włóczęgi (prywatny detektyw Trompka)
Role teatralne[24]
Tytuł sztuki | Autor | Rola | Reżyseria | Teatr | Premiera |
---|---|---|---|---|---|
Maturzyści | Zdzisław Skowroński | Orliński | Jerzy Ronard Bujański | Stary Teatr – Kraków | 1955-05-14 |
Ciężkie czasy | Michał Bałucki | Kwaskiewicz | Władysław Krzemiński | Teatry Dramatyczne (Teatr im.Słowackiego) – Kraków | 1952-08-01 |
Złote niedole | Władysław Krzemiński | Dłutkiewicz | Władysław Krzemiński | Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków | 1950-07-26 |
Romans z wodewilu | Władysław Krzemiński | Florian Gzymsik | Władysław Krzemiński | Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków | 1948-12-31 |
Chory z urojenia | Molier | Argan | Emil Chaberski | Teatr Nowy – Poznań | 1948-09-25 |
archipelag Lenoir | Armand Salacrou | Paweł Albert Lenoir | Krystyna Zelwerowicz | Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków | 1948-05-29 |
Słomkowy kapelusz | Eugene Labiche | Nonancourt | Roman Zawistowski | Teatry Dramatyczne (Stary Teatr) – Kraków | 1947-12-31 |
Chory z urojenia | Molier | Argan; Bacchelierus | Wacław Nowakowski | Teatry Dramatyczne (Teatr im.Słowackiego) – Kraków | 1947-03-07 |
Wesoły wspólnik | Wincenty Rapacki (syn) | Eugeniusz Moliński | Irena Ładosiówna | Teatr Miejski – Lublin | 1946-09-20 |
Ostrożnie! Świeżo malowane! | Rene Fauchois | Dr Odilon Gadarin | Antoni Fertner | Teatr Miejski – Lublin | 1946-08-23 |
Gdy kwitnie lipa... | Program składany | Tadeusz Chrzanowski | Teatr Gong – Teatr dla Wszystkich – Łódź | 1946-06-16 | |
Ostrożnie! Świeżo malowane! | Rene Fauchois | Dr Odilon Gadarin | Stanisława Zbyszewska | Teatr Kameralny TUR – Kraków | 1945-12-14 |
Pan naczelnik – to ja! | Georges Feydeau | Mumuche | Antoni Fertner | Teatr Wodewil – Warszawa | 1944-03-11 |
Cudzik i spółka | Stefan Kiedrzyński | Marian Cudzik | Karol Borowski | Teatr Mały – Warszawa | 1935-02-16 |
Panna z dyplomacji | Ives Mirande | Minister | Wacław Nowakowski | Teatr Miejski im.Słowackiego – Kraków | 1934-02-10 |
Pani ministrowa | Adam Grzymała-Siedlecki | Bodzenter | Ludwik Solski | Teatr Letni – Warszawa | 1930-12-13 |
Nie rzucaj mnie madame | Stefan Kiedrzyński | Piotr Grzędzielski | Paweł Owerłło | Teatr Letni – Warszawa | 1930-10-24 |
Maman do wzięcia | Adam Grzymała-Siedlecki | Wawrzyniec Wspaniały | Emil Chaberski | Teatr Letni – Warszawa | 1930-03-20 |
Panienka z dancingu | Stefan Krzywoszewski | Woreczek | Emil Chaberski | Teatr Letni – Warszawa | 1929-02-01 |
Bitwa pod Waterloo | Menyhert Lengyel | Jakub Jacobson | (?) | Teatr Letni – Warszawa | 1925-12-18 |
Najszczęśliwszy z ludzi | Stefan Kiedrzyński | Paweł Rajkiewicz | Antoni Fertner | Teatr Polski – Wilno | 1925-09-04 |
Zdobycie twierdzy | Sacha Guitry | Leon Vannaire | Jan Janusz | Teatr Polski – Warszawa | 1923-06-07 |
Pacyfista | Stanisław Kozłowski | Szandor Nawarzil | Marceli Trapszo | Teatr Letni – Warszawa | 1915-02-19 |
Hiszpańska mucha | Franz Arnold, Ernest Bach | Henryk | Ludwik Śliwiński | Teatr Rozmaitości – Warszawa | 1913-12-02 |
Siostra Helena | Aleksander Engel | Hrabia Bensdorf | Marceli Trapszo | Nowości – Warszawa | 1913-10-19 |
Struś | Władysław Jastrzębiec-Zalewski | Gaston | Edmund Gasiński | Nowości – Warszawa | 1913-07-06 |
Dudek | Georges Feydeau | Vatelin | Marceli Trapszo | Nowości – Warszawa | 1913-06-06 |
Dobrze skrojony frak | Gabriel Dregely | Jerzy Silberberg | Marceli Trapszo | Teatr Rozmaitości – Warszawa | 1912-10-20 |
Ulubieniec kobiet | M.Hennequin, G.Mitchel | Prosper | (?) | Teatr Letni – Warszawa | 1911-11-04 |
Król | G.Caillavet, R.Flers, E.Arene | Blond | Ludwik Śliwiński | Teatr Letni – Warszawa | 1909-12-11 |
Ordery i odznaczenia
- Złoty Krzyż Zasługi (30 stycznia 1931)[25]
- Kawaler Orderu Legii Honorowej (Francja, 1931)[26], za propagowanie francuskiej kultury teatralnej w Polsce[27].
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (26 lutego 1954)[28]
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (28 stycznia 1955)[29]
Nagrody
- Nagroda Państwowa II stopnia „za działalność aktorską w minionym 10-leciu” (1955)[30]
Upamiętnienie
W 1987 nakręcono o nim film dokumentalny: Demon komizmu Antoni Fertner w reżyserii Tadeusza Pawłowicza i Zbigniewa Wawra (28 minut).
W 2014 r. Poczta Polska wyemitowała zaprojektowany przez Marzannę Dąbrowską upamiętniający Antoniego Fertnera znaczek pocztowy o nominale 2,35 zł należący do serii „Ludzie kina i teatru”[31].
16 kwietnia 2016 roku u szczytu ulicy Wieluńskiej w Częstochowie odsłonięto ławeczkę upamiętniającą aktora[32].
Anegdoty
- Przypisuje się mu wymyślenie nazwy podwarszawskiej miejscowości Radość, gdzie miał willę[33][34].
- W wieku około 76 lat został ojcem. Z powyższym zdarzeniem związane są anegdoty o aktorze. Podobno, gdy Fertner z ogromnym bukietem kwiatów przyszedł na oddział położniczy, lekarze żartowali: „Mistrzu, w Pana wieku?”. Aktor odparł „No cóż, kochani, nie będę ukrywać, Solski mi pomagał”. Ludwik Solski miał wtedy prawie 100 lat. Inna anegdota opowiada, że Fertner na kąśliwe gratulacje kolegów odpowiadał: „To złośliwość przedmiotów martwych”[35].
Przypisy
- ↑ Akta metrykalne parafii rzymskokatolickiej św. Zygmunta w Częstochowie, akt nr 361/1874.
- ↑ W aktach metrykalnych oraz w Monitorze Polskim z 1954 używane jest imię Teofil, ale według innych opracowań ojciec aktora miał na imię Teodor.
- ↑ JoannaJ. Skiba JoannaJ., Gdyby Fertner nie został aktorem, byłby cukiernikiem i miał sklep w Częstochowie [online], Wyborcza.pl, 25 maja 2012 [dostęp 2012-11-13] .
- ↑ a b c d e f g h Lucjan Kydryński: Życie wśród gwiazd. Wydawnictwo Prószyński i S-ka, 1997, s. 13. ISBN 83-7180-111-4.
- ↑ a b c d DominikaD. Kaszuba DominikaD., Antoni Fertner – Polak, którego pokochali Rosjanie [online], Onet.pl, 23 maja 2011 [dostęp 2011-05-31] [zarchiwizowane z adresu 2011-06-02] (pol.).
- ↑ „Podróże komiczne” Antoni Fertner.
- ↑ Jubileusz warszawskiego Tow. cyklistów. „Nowości Illustrowane”. Nr 4, s. 15-16, 27 stycznia 1912.
- ↑ PiotrP. Horbatowski PiotrP., Polskie życie teatralne w Kijowie w latach 1905-1918. Aneks III. Kalendarium występów gościnnych artystów i zespołów polskich w Kijowie, 2009, ISBN 978-83-233-2637-3 .
- ↑ Happening w obronie zabytkowej willi Fertnera w Radości. wyborcza.pl, 16 kwietnia 2016. [dostęp 2016-04-17].
- ↑ Ferner A., Podróże komiczne, s. 219.
- ↑ Artyści, ofiary wojny. „Warszawski Dziennik Narodowy”. 265, s. 2, 5 października 1939.
- ↑ Lucjan Kydryński: Życie wśród gwiazd. Wydawnictwo Prószyński i S-ka, 1997, s. 12. ISBN 83-7180-111-4.
- ↑ Na podstawie akt metrykalnych parafii św. Krzyża w Warszawie. Akt nr 227/1895.
- ↑ W 1908 aktorka warszawskiego Teatru Nowości. Występowała razem z Antonim Ferterem. Na podstawie Adresy Warszawy na rok 1908.
- ↑ Podawana jest także inna data i miejsce urodzenia: 1876, Warszawa.
- ↑ Na podstawie danych serwisu filmowego w bazie IMDb (ang.) oraz biogramu w serwisie filmpolski.pl.
- ↑ Przykładowe nagranie ze zbiorów NAC (link) [dostęp 2013-02-28].
- ↑ Na podstawie przypisu w akcie urodzenia aktora, Akta metrykalne parafii św. Zygmunta, Częstochowa. Akt nr 361/1874.
- ↑ Chcą ratować słynną willę: "Ważna dla polskiej kultury". wyborcza.pl, 22 marca 2013. [dostęp 2016-04-17].
- ↑ Fertner Antoni - Zarząd Cmentarzy Komunalnych [online], zck-krakow.pl [dostęp 2020-07-06] .
- ↑ Antoni Fertner: Podróże komiczne. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1960, s. 124.
- ↑ Na podstawie wspomnień aktora w książce „Podróże komiczne”.
- ↑ Lista na podstawie danych filmpolski.pl.
- ↑ Antoni Fertner, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby) [dostęp 2021-04-10] .
- ↑ M.P. z 1931 r. nr 38, poz. 64 „za zasługi na polu sztuki scenicznej”.
- ↑ 1 sierpnia 1931 r, według francuskiego archiwum kawalerów Legii Honorowej na stronie http://www.genealogie.com/ Légion d'Honneur SUJET : Antoine FERTNER Infos complémentaires : Décoration : Chevalier de la Légion d'Honneur Date de décoration : 1er août 1931 Fonction : artiste dramatique Informations : (POLOGNE) Sources : Annuaire officiel de la Légion d'Honneur de tous les membres au 1er janvier 1932 Date de parution : en 1931.
- ↑ Fertner A., Podróże komiczne, s. 209.
- ↑ M.P. z 1954 r. nr 27, poz. 423 „w związku z 60-leciem pracy w dziedzinie teatru”.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 103, poz. 1410 Uchwałą Rady Państwa z dnia 28 stycznia 1955 r. nr 0/247 – na wniosek Ministra Kultury i Sztuki.
- ↑ Nagrody Państwowe za osiągnięcia w dziedzinie nauki, postępu technicznego, literatury i sztuki. „Życie Warszawy”. Rok XII, Nr 173 (3656), s. 5, 22 lipca 1955. Warszawa: Instytut Prasy „Czytelnik”. [dostęp 2024-05-29].
- ↑ 2014.10.31. Ludzie kina i teatru (3). kzp.pl. [dostęp 2024-05-24]. (pol.).
- ↑ Częstochowa: odsłonięto ławeczkę aktora Antoniego Fertnera [online], onet.pl, 16 kwietnia 2016 [dostęp 2016-04-18] [zarchiwizowane z adresu 2016-04-17] .
- ↑ Demon komizmu Antoni Fertner w reżyserii Tadeusza Pawłowicza i Zbigniewa Wawra.
- ↑ Dawna willa Fertnera w Radości popada w ruinę [online], WawerInfo.pl, 6 grudnia 2012 [dostęp 2013-02-26] [zarchiwizowane z adresu 2014-05-21] .
- ↑ O Antonim Fertnerze opowiada jego syn [online] [dostęp 2022-07-27] .
Bibliografia
- J. Maśnicki, K. Stepan: Pleograf, 1996.
- Antoni Fertner: Podróże komiczne – tom wspomnień zebranych i opracowanych przez Jerzego Bobera i wydanych przez Wydawnictwo Literackie, Kraków 1960, już po śmierci aktora.
Linki zewnętrzne
- Antoni Fertner w bazie filmpolski.pl
- Antoni Fertner, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby) [dostęp 2021-04-09] .
- Antoni Fertner na zdjęciach w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
- Antoni Fertner w bazie IMDb (ang.)
- Antoni Fertner w bazie Filmweb
- Antoni Fertner w bazie Filmoteki Narodowej „Nitrofilm”
- Materiały związane z Antonim Fertnerem w bibliotece Polona