Bataliony Wartownicze
Historia | |
Państwo |
|
---|---|
Sformowanie | 31 stycznia 1919 |
Rozformowanie | 1 kwietnia 1921 |
Tradycje | |
Kontynuacja | Bataliony Celne |
Organizacja | |
Podległość | Ministerstwo Spraw Wojskowych |
Bataliony Wartownicze – formacja graniczna II Rzeczypospolitej pełniąca służbę na granicy polsko–niemieckiej, polsko–czechosłowackiej i polsko–rumuńskiej.
Formowanie i zmiany organizacyjne
W wyniku reorganizacji istniejących oddziałów powiatowych, 31 marca 1919 powstały bataliony wartownicze Wojska Polskiego[1]. Tworzono je doraźnie na potrzeby wewnętrzne kraju, głównie do ochrony magazynów, obiektów wojskowych, państwowych i innych. Były to jednostki zorganizowane na wzór wojskowy. Składały się częściowo z ochotników, częściowo z poborowych, zwłaszcza tych, którzy ze względu na wiek lub zdrowie nie byli zdolni do służby liniowej. Bataliony Wartownicze tworzyły zarazem rezerwę sił zapasowych formacji[2]. Podlegały bezpośrednio poszczególnym Dowództwom Okręgów Generalnych[3]. Między styczniem a majem 1920 powstały ujednolicone struktury wojsk pomocniczych działających w ramach poszczególnych Dowództw Okręgów Generalnych[1]. Na mocy rozkazu MSWojsk. nr 3300/ Org. z 31 maja 1920 reorganizacja wprowadziła nową numerację dla DOG. Zmieniono też numerację batalionów wartowniczych[1]. Pełna nazwa baonów wartowniczych zawierała kolejny (arabski) numer batalionu w ramach DOG i numer (rzymski) DOG[4].
Pod koniec września 1920 zapadła w Ministerstwie Spraw Wojskowych decyzja o likwidacji Korpusu Strzelców Granicznych[5]. W chwili gdy przystępowano do rozformowania oddziałów Strzelców Granicznych, państwo nie miało ani gotowej formacji, ani odpowiednich sił, środków i wyposażenia, ani też dobrze przygotowanych kadr. Jako swoiste prowizorium zdecydowano do ochrony granicy wykorzystać Bataliony Wartownicze. Były to jednostki wojskowe o gorszym standardzie zarówno zdolności bojowej, jak i wyszkolenia i wyposażenia[6]. Służbę graniczną Bataliony Wartownicze miały pełnić do czasu zastąpienia ich strażą celną bądź innymi organami bezpieczeństwa. Ustalono dwie normy zagęszczenia posterunków i innych elementów granicznych. W normie A przewidzianej dla terenu gęsto zaludnionego lub trudnego do strzeżenia zakładano użycie na każde 25 km granicy jednej kompanii w sile 150 żołnierzy. Norma B odnosiła się dla obszaru słabo zaludnionego lub łatwego do strzeżenia i przewidywała jedną kompanię na każde 100 km. Zgodnie z przewidzianymi normami granicę polsko-niemiecką miało obsadzić czternaście Batalionów Wartowniczych liczących 56 kompanii w sile 8400 żołnierzy, a granicę południową sześć batalionów w sile 2600 ludzi[7]. W sumie na 48 baonów wartowniczych, do służby granicznej przeznaczono 21 baonów[8]. Przeznaczone do służby granicznej bataliony rozpoczęły jej obejmowanie w listopadzie 1920[8]. W byłej Dzielnicy Pruskiej, na obszarze DOG „Poznań”, bataliony wartownicze graniczne miały być krótkim czasie zastąpione przez utworzone tam oddziały Straży Ludowej[7]. Ponadto obsadzono odcinki granicy polsko-niemieckiej na północy, zachodzie i południu oraz odcinek granicy polsko-rumuńskiej Żezawa – Zaleszczyki na wschodzie[8]. Obsadzenie granicy odbywało się całymi batalionami, przy czym pełnienie służby na jednym odcinku miało trwać nie dłużej niż dwa miesiące. Podyktowane było to obawą przed „szkodliwym dla wyniku służby zadomowieniem i rozluźnieniem dyscypliny”. Do służby granicznej nie mogły być użyte bataliony wartownicze mające w swym składzie powyżej 8% Żydów[7].
4 listopada 1920 bataliony wartownicze nr 8/VI i 1/VI otrzymały rozkaz zluzowania 6 pułku Strzelców Granicznych. Batalion nr 8/VI przegrupował się z Siedlec do Szczuczyna, a nr 1/VI z Łodzi do Chorzel. W drugiej dekadzie tego miesiąca bataliony osiągnęły nakazane im rejony i przejęły przeznaczone im odcinki graniczne[3]. Rozporządzeniem MSWojsk. z 13 listopada 1920 nakazano zluzowanie kolejnych pułków. Batalion wartowniczy nr 4/II przegrupowany z Dorohuska do Grudziądza otrzymał zadanie zastąpienia 3 pułku Strzelców Granicznych pełniącego wówczas służbę w Prusach Wschodnich na odcinku od Mławy do rozwidlenia Wisły z Nogatem[3]. 4 pułk Strzelców Granicznych pełniący służbę na granicy zachodniej od Bałtyku do granicy DOG „Poznań”, oraz batalion morski ochraniający granicę morską, luzowały trzy bataliony wartownicze: nr 2/1 z siedzibą dowództwa w Chojnicach, nr 4/1 w Kościerzynie, oraz nr l/VIII z Wejherowa[3]. Na przełomie 1920/1921 5 pułk Straży Celnej zluzowany został przez bataliony będące w dyspozycji DOG „Poznań”[3]. Do końca stycznia 1921 Bataliony Wartownicze zdołały obsadzić granicę zachodnią i kończyły obsadzanie granicy południowej w Karpatach. Niektóre odcinki granic ochraniały jeszcze bataliony liniowe. Jednak już w marcu zastąpiono je batalionami wartowniczymi[9]. 28 stycznia 1921 przekazano 21 baonów wartowniczych pełniących dotychczas służbę graniczną do dyspozycji Ministerstwa Skarbu[10]. Z chwilą zakończenia przejmowania i obsadzania granic przez Bataliony Wartownicze Ministerstwo Spraw Wojskowych przekazało Ministerstwu Skarbu do czasowej dyspozycji cały utworzony system ochrony granic na zachodzie i południu kraju[9]. W zarządzeniu MSWojsk z 26 marca 1921 stwierdzono: „Z dniem 1 kwietnia 1921 ochrona celno-gospodarcza zachodniej i południowej granicy przechodzi definitywnie pod wyłączne kompetencje Ministerstwa Skarbu. Z dniem tym Bataliony Wartownicze zmieniły nazwę na Bataliony Celne. Zmieniono im także ich dotychczasową numerację[11].
Osobny artykuł: Bataliony Celne.
Bataliony wartownicze pełniące służbę na granicy
- 2/I batalion wartowniczy
- 3/I batalion wartowniczy (wcześniej Kielecki ochotniczo-wartowniczy baon nr 1)
- 4/I batalion wartowniczy
- 5/I batalion wartowniczy
- 6/I batalion wartowniczy
- 7/I batalion wartowniczy (I baon zapasowy Wojsk Wartowniczych i Etapowych, Oddział Zamkowy MSWojsk.))
- 1/II batalion wartowniczy
- 2/II batalion wartowniczy
- 3/II batalion wartowniczy – w styczniu 1921 stacjonował w Kołomyi
- 4/II batalion wartowniczy
- l/III batalion wartowniczy
- 2/III batalion wartowniczy
- 4/III batalion wartowniczy
- 5/III batalion wartowniczy
- 1/V batalion wartowniczy
- 2/V batalion wartowniczy
- 3/V batalion wartowniczy
- 4/V batalion wartowniczy
- 5/V batalion wartowniczy
- 6/V batalion wartowniczy
- 7/V batalion wartowniczy
- 1/VI batalion wartowniczy
- 2/VI batalion wartowniczy
- 3/VI batalion wartowniczy
- 4/VI batalion wartowniczy
- 5/VI batalion wartowniczy
- 6/VI batalion wartowniczy
- 7/VI batalion wartowniczy
- 8/VI batalion wartowniczy
- 1/VII batalion wartowniczy
- 2/VII batalion wartowniczy
- 3/VII batalion wartowniczy
- 4/VII batalion wartowniczy
- 5/VII batalion wartowniczy
- 6/VII batalion wartowniczy
- 7/VII batalion wartowniczy
- 1/VIII batalion wartowniczy
- 2/VIII batalion wartowniczy
- 3/VIII batalion wartowniczy?
- 4/VIII batalion wartowniczy → w listopadzie 1920 rozwiązany. Batalion 3/IX przemianowany został na 4/VIII
- 2/IX batalion wartowniczy
- 3/IX batalion wartowniczy → w listopadzie 1920 przemianowany na 4/VIII
Przypisy
- ↑ a b c Prengel-Boczkowska 2009 ↓, s. 4.
- ↑ Dominiczak 1975 ↓, s. 118.
- ↑ a b c d e Dominiczak 1975 ↓, s. 121.
- ↑ Prengel-Boczkowska 2009 ↓, s. 5.
- ↑ Dominiczak 1975 ↓, s. 113.
- ↑ Dominiczak 1975 ↓, s. 117.
- ↑ a b c Dominiczak 1975 ↓, s. 119.
- ↑ a b c Prochwicz i Kępa 2003 ↓, s. 14.
- ↑ a b Dominiczak 1975 ↓, s. 122.
- ↑ Prochwicz i Kępa 2003 ↓, s. 13.
- ↑ Dominiczak 1975 ↓, s. 123.
Bibliografia
- Hubert Bereza, Kajetan Szczepański: Centralna Szkoła Podoficerska KOP. Grajewo: Towarzystwo Przyjaciół 9 PSK, 2014. ISBN 978-83-938921-7-4.
- Henryk Dominiczak: Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919–1939. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992. ISBN 83-01-10202-0.
- Henryk Dominiczak: Granica polsko–niemiecka 1919–1939. Z dziejów formacji granicznych. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975.
- Karolina Piekarz. Polskie formacje graniczne 1918 – 1924. „Mówią Wieki”. 2s, 2017. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”. ISSN 1897-8088.
- Jerzy Prochwicz, Zbigniew Kępa. ABC formacji granicznych II Rzeczypospolitej. „Problemy Ochrony Granic”. 24, 2003. Ketrzyn: Centrum Szkolenia Straży Granicznej. ISSN 1505-1757.
- TeresaT. Prengel-Boczkowska TeresaT., Wstęp do inwentarza zespołu archiwalnego „Bataliony Wartownicze”, Szczecin: Archiwum Straży Granicznej, 2009 .
- p
- d
- e
- p
- d
- e
Straż Graniczna (1918–1919) | |
---|---|
Wojskowa Straż Graniczna | |
Strzelcy Graniczni | |
Bataliony Wartownicze | |
Bataliony Etapowe |
|