Bezkres poranka
Autor | |||
---|---|---|---|
Tematyka | literaturoznawstwo, teologia[1] | ||
Typ utworu | esej[1] | ||
Data powstania | 2020 | ||
Wydanie oryginalne | |||
Miejsce wydania | Kraków | ||
Język | język polski | ||
Data wydania | 2020 | ||
Wydawca | |||
| |||
|
Bezkres poranka. O teologii poetyckiej i teologiach kontrkultury – książka eseistyczna Michała Gołębiowskiego wydana w 2020 roku nakładem Wydawnictwa Tyniec w ramach biblioteki Christianitas.
W 2022 roku książka otrzymała Nagrodę Specjalną Identitas[2][3][4][5].
Treść
Podejmowanym w książce tematem jest teologiczność poezji w rozmaitych jej realizacjach, od wczesnego chrześcijaństwa po Młodą Polskę i modernizm, jak również odbicie idei capax Dei w twórczości kontrkulturowej lat 60. XX wieku (m.in. artystów hippisowskich, The Who, The Byrds czy Jima Morrisona)[1][6][7]. Integralną częścią książki są medytacyjne rozważania na temat metafizyki literatury oraz twórczości artystycznej[8]. Specyfika poezji została wyjaśniona przez pryzmat egzystencjalnej samotności osoby ludzkiej:
Antoni Lange był przekonany, że wszelka twórczość literacka, a w szczególności twórczość poetycka, wyrasta z problemu cierpienia, jednocześnie będąc na ten problem swoistą odpowiedzią. Sensem liryki jest ponoć przynoszenie pocieszenia poprzez przetwarzanie bólu we wzniosłość. Jest w tym oczywiście sporo racji, choć takie postawienie sprawy nie wyczerpuje tematu. Sądzę zatem, że podstawową dominantą twórczości lirycznej, czymś, co nadaje jej życie i sens, jest samotność człowieka (...). Wiersz jest bowiem krokiem w stronę złamania wspomnianej samotności poprzez próbę „przekazania nieprzekazywalnego”. Ale jest przy tym próbą z góry skazaną na niepowodzenie, ruchem, który na zawsze pozostanie tylko gestem i próbą. I właśnie to napięcie tłumaczy specyficzną formę niedosłowności, jaką przybiera dzieło liryczne[9].
Autor definiuje kulturę zarówno przez pryzmat myśli młodopolskiej, m.in. Antoniego Langego i Henriego Bergsona (twórczość jako przejaw „pędu życiowego”), jak również katolickiego personalizmu spod znaku Jacquesa Maritaina („humanizm Wcielenia”) oraz Karola Wojtyły (twórczość jako naśladowanie Boskiego aktu stwórczego)[10].
Kontrkultura lat 60. XX wieku, reprezentowana przez tzw. „dzieci kwiaty”, została w książce zinterpretowana przez pryzmat długiego trwania, kontynuacji oraz ewolucji formuły życia proponowanej przez cyganerię artystyczną fin de siècle’u oraz zasad amerykańskiego transcendentalizmu[1][6].
Opinie
Doceniono „prowokacyjne”, choć „uzasadnione akademicko” zestawienia wspólnych kluczowych motywów poezji nowożytnej, modernistycznej, a także sztuki i muzyki rockowej związanej z ruchem hippisowskim[1][6][11][12]. Maciej Urbanowski określił eseistykę Gołębiowskiego jako „wyrafinowaną, także stylistycznie”[13], klasyfikując ją jako kulturową propedeutykę do wiary chrześcijańskiej[14].
Zdaniem Bastosza Jastrzębskiego przyjęta przez autora metoda przypomina podejście Ojców Kościoła do kultury, zwłaszcza ideę logos spermatikos („ziaren zbawienia [w kulturze pogańskiej]”) oraz anima naturaliter christiana („duszy ludzkiej z natury chrześcijańskiej”), czyli względnie inkluzywizmu teologicznego, uniwersalizmu zbawienia oraz pewnych interpretacji anonimowego chrześcijaństwa[7]. Marcin Cielecki dostrzegł tutaj podobieństwa do hermeneutyki prawosławnego teologa, Oliviera Clémenta[15]. W książce Dziedziniec pogan Cielecki pisze:
Tekst raz napisany żyje dalej w lekturze. Michał Gołębiowski nie czyni zatem nic innego, jak czyta. Z zaangażowaniem, całym sobą, czyli tak, jak tego pragnąłby każdy autor. Pasja autora spotyka się z pasją czytelnika. Zapewne nie może być inaczej, gdy trwa spór dwóch namiętności. Michał Gołębiowski szuka i znajduje w pismach poetów „ten sens”, mnie pozostają znaki zapytania, znaki wątpliwości[16].
Jak zauważyła Marta Kwaśnicka, Bezkres poranka –
przypomina o tym, że literatura jest spotkaniem człowieka z jego tajemnicą. Uprawianie poezji polega na badaniu tego, co ludzkie; jest opisywaniem naszej kruchości i niesamowystarczalności, jest zatem także rodzajem myślenia religijnego (...). Autor przekonuje, że z otchłani ludzkiego serca wyczytać można naprawdę wiele i że czasem dobrze jest być zmiażdżonym czy wypalonym, jeśli w boleści udaje się poznać siebie[17].
Krzysztof Wołodźko stwierdził natomiast:
Można na Bezkres poranka spojrzeć jeszcze inaczej. Poezja i teologia, kultura i mistyka służą autorowi jako lustro, w którym wszyscy możemy się przejrzeć. Człowiek religijny skonfrontowany jest z człowiekiem poreligijnym (...). Gołębiowski nie występuje w roli moralisty, nie mówi nam otwartym tekstem, czy to źle, czy dobrze. Poezja poreligijna i człowiek poreligijny (...) wciąż staje wobec tajemnicy, wciąż mierzy się z pytaniami ostatecznymi, a egzystencjalny ból bywa dojmujący i nie do ugaszenia[11].
Zdaniem Jaremy Piekutowskiego –
Gołębiowski (...) odnajduje istotowe dla chrześcijaństwa wartości i elementy estetyki w bardzo różnych dziełach kultury, także w tych, które w pewnych wersjach tradycyjnej wizji świata się nie mieszczą. Taki jest też „Bezkres poranka” – zbiór szkiców poświęconych poezji i niestrudzonemu odnajdywaniu w niej elementu metafizycznego i mistycznego. A może nie jest ono „niestrudzone”, tylko właśnie jak najbardziej naturalne?[8]
W 2022 roku książka otrzymała Nagrodę Specjalną Identitas[2][3][4][5].
Przypisy
- ↑ a b c d e Gałkowski 2021 ↓, s. 19-20.
- ↑ a b Tomasz Grzywaczewski z Nagrodą Identitas 2022. Michał Gołębiowski i Łukasz Kozak z Nagrodami Specjalnymi Identitas.
- ↑ a b Szóstka nominowanych do Nagrody Identitas 2022 – Instytut Książki.
- ↑ a b Szóstka nominowanych do Nagrody Identitas ’22.
- ↑ a b Znamy nominowanych do Nagrody Identitas 2022. Pojadą na Arktykę.
- ↑ a b c Wiater 2021 ↓, s. 18.
- ↑ a b Jastrzębski 2020 ↓, s. 13-15.
- ↑ a b Piekutowski 2020 ↓, s. 13-15.
- ↑ Gołębiowski 2020 ↓, s. 27-28.
- ↑ Gołębiowski 2020 ↓, s. 25-39.
- ↑ a b Wołodźko 2022 ↓, s. 113.
- ↑ Dąbrowska 2021 ↓, s. 165-168.
- ↑ Urbanowski 2022 ↓, s. 46.
- ↑ Urbanowski 2022 ↓, s. 47.
- ↑ Cielecki 2021 ↓, s. 13-15.
- ↑ Cielecki 2023 ↓, s. 35.
- ↑ Nominowani w edycji Nagrody ’22.
Bibliografia
- Marcin Cielecki: Dziedzinec pogan. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2023.
- Marcin Cielecki. Kartkowanie światła. „Nowy Napis”, 2021.
- Judyta Dąbrowska. Jim Morrison poetą religijnym? O książce Michała Gołębiowskiego „Bezkres poranka”. „Pressje”, 2021.
- Juliusz Gałkowski. Człowiek pascalowski czyta wiersze. „Nowe Książki”, 2021.
- Michał Gołębiowski: Bezkres poranka. O teologii poetyckiej i teologiach kontrkultury. Kraków: Tyniec, 2020.
- Bartosz Jastrzębski: Przedmowa do książki „Bezkres poranka”. Kraków: Tyniec, 2020.
- Jarema Piekutowski. Pokój między Gombrowiczem a Sienkiewiczem. „Nowa Konfederacja”, 2020.
- Maciej Urbanowski. Wątki religijne w najnowszej prozie polskiej. Kilka uwag. „Nowy Napis”, 2022.
- Elżbieta Wiater. Szukanie śladów Boga. „Nowe Książki”, 2021.
- Krzysztof Wołodźko. Kontrkultura i chrześcijaństwo. Opowieść nieoczywista. „Znak”, 2022.
Linki zewnętrzne
- Jan Borowski, Ochrzcić kulturę. W rozmowie z Michałem Gołębiowskim, „Miesięcznik Adeste”, Lipiec 2020
- prof. dr hab. Bartosz Jastrzębski, Przedmowa do Bezkresu poranka, Tyniec 2020
- Marcin Cielecki, Kartkowanie światła, „Nowy Napis Co Tydzień” #111
- Elżbieta Wiater, Szukanie śladów Boga, „Nowe Książki”, nr 1/2021
- Krzysztof Wołodźko, Kontrkultura i chrześcijaństwo. Opowieść nieoczywista, „Znak”, 803/kwiecień 2022
- Judyta Dąbrowska, Jim Morrison poetą religijnym? O książce Michała Gołębiowskiego „Bezkres poranka”, „Klub Jagielloński”, 5 marca 2021
- Niesławne P., Bezkres poranka / Michał Gołębiowski, „Statek Głupców”, 12 stycznia 2021
- Narkotyki, wolna miłość i alternatywna religijność nie są wynalazkami hipisów. Z Michałem Gołębiowskim rozmawia Mirosław Haładyj
- O teologii poetyckiej i teologiach kontrkultury „Bezkres poranka”: Konwersatorium w Radiu Lublin
- Alternatywa dla zastanego porządku rzeczywistości. Michał Gołębiowski o kontrkulturze: Polskie Radio 24