Bitwa pod Warszawą 1944
![]() | Ten artykuł dotyczy zdarzeń z XX w.. Zobacz też: Bitwa pod Warszawą – konflikty związane z Warszawą. |
II wojna światowa, front wschodni | |||
![]() | |||
Czas | 25 lipca – 5 sierpnia 1944 | ||
---|---|---|---|
Miejsce | Mazowsze, okolice Pragi | ||
Terytorium | Polska pod okupacją niemiecką | ||
Przyczyna | operacja Bagration | ||
Wynik | zatrzymanie natarcia | ||
Strony konfliktu | |||
| |||
Dowódcy | |||
| |||
Siły | |||
| |||
Straty | |||
| |||
brak współrzędnych |
Bitwa pod Warszawą, znana jako bitwa pancerna na przedpolach Warszawy, bitwa pod Radzyminem lub bitwa pod Wołominem – bitwa stoczona w czasie II wojny światowej na prawym brzegu Wisły na wschód od Warszawy w dniach 25 lipca – 5 sierpnia 1944 pomiędzy radziecką 2 Armią Pancerną a niemieckimi oddziałami m.in. dywizjami Waffen-SS Wiking i Totenkopf oraz dywizją Hermann Göring. Bitwa zbiegła się z działaniem Armii Krajowej z radzymińskiego Obwodu „Rajski Ptak”, której oddziały w lipcu 1944 przystąpiły do akcji „Burza”.
W bitwie brały udział jednostki 3 Korpusu Pancernego, 8 Korpusu Pancernego i 16 Korpusu Pancernego z radzieckiej 2 Armii Pancernej w sile około 700 czołgów i dział, nacierającej od strony Lublina przez Dęblin oraz kilka dywizji pancernych wojsk niemieckich, a mianowicie: 1 Dywizji Pancerno-Spadochronowej „Hermann Göring”, 5 Dywizji Pancernej SS „Wiking”, 3 Dywizji Pancernej SS „Totenkopf” oraz 4 i 19 Dywizji Pancernej. Walki rozgrywające się na przedpolach Warszawy były ostatnim impulsem do podjęcia decyzji o rozpoczęciu powstania warszawskiego[5]. W bitwie po obu stronach wzięło udział około 1000 czołgów, z czego ponad połowa została zniszczona w walce.
Przebieg działań bojowych
Pierwsze jednostki zwiadowcze Armii Czerwonej dotarły pod Warszawę pod koniec lipca 1944, a 3 Korpus Pancerny nacierając od strony Mińska Mazowieckiego w kierunku pn.-zach. podszedł na odległość 5 km od mostu na rzece Narew w Zegrzu, z zamiarem uchwycenia przepraw na Bugu i Narwi[6]. Kontratak niemiecki rozpoczął się 30 lipca siłami XXXIX Korpusu Pancernego dowodzonego przez gen. Karla Deckera[7], w rejonie Radzymina. Już 1 sierpnia niemieckie 19 DPanc. i 5 DPanc. SS po spotkaniu się pod Okuniewem zamknęły pod Wołominem w okrążeniu 3 Korpus Pancerny, który po ciężkich walkach został zmuszony do odwrotu. W dniu 2 sierpnia jednostki radzieckie przeszły do defensywy. 3 Korpus Pancerny został rozbity[8]. Walki trwały do 10 sierpnia. Z powodu ogromnych strat (szczególnie dotkliwych w czołgach[7]), wojska 2 Armii Pancernej już od 6 sierpnia były luzowane przez jednostki z 70 i 47 armii[9].
Ofensywa Armii Czerwonej została powstrzymana[2], aczkolwiek radzieckie dokumenty wojskowe z tego okresu, które przywołuje w swej pracy Mikołaj Iwanow, nie potwierdzają, iż nastąpiło to bezpośrednio na skutek porażki w bitwie pancernej[10]. Elitarne dywizje niemieckie zatrzymały postępy 1 Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej. Istotnym powodem wstrzymania walk było również to, że wskutek szybkiego przesunięcia się linii frontu niebezpiecznie wydłużyły się linie zaopatrzenia[11], przy czym jednak związane z tym problemy rozwiązano mniej więcej do połowy sierpnia[12] . Zastopowanie ofensywy było korzystne dla Józefa Stalina z powodu wybuchu 1 sierpnia powstania w Warszawie[11].
Jednostki Armii Czerwonej biorące udział w bitwie
2 Armia Pancerna (2 APanc) – gen. lejt. Aleksiej Radzijewski
- 3 Korpus Pancerny (3 KPanc) – gen. mjr Nikołaj Wiedieniejew
- 8 Korpus Pancerny – gen. lejt. Aleksiej Popow
- 16 Korpus Pancerny – gen. mjr Iwan Dubowoj[13].
Niemieckie jednostki biorące udział w bitwie
- 1 Dywizja Pancerno-Spadochronowa Hermann Göring (starła się z 3 Korpusem Pancernym)
- 3 Dywizja Pancerna SS Totenkopf (starła się z 3 Korpusem Pancernym[8])
- 4 Dywizja Pancerna (starła się z 3 Korpusem Pancernym)
- 5 Dywizja Pancerna SS Wiking (starła się z 3 Korpusem Pancernym i 125 Korpusem Strzeleckim)
- 19 Dywizja Pancerna (19 DPanc)[1] (starła się z 3 Korpusem Pancernym i 8 Korpusem Pancernym)
- 73 Dywizja Piechoty (73 DP) (starła się z 8 Korpusem Pancernym i 16 Korpusem Pancernym)[14].
Bitwa a powstanie warszawskie
Radziecka propaganda i historiografia, a w ślad za nią historiografia Polski Ludowej wskazywały bitwę pod Warszawą jako jedną z głównych przyczyn, dla których Armia Czerwona musiała wstrzymać ofensywę na kierunku warszawskim i nie była w stanie przyjść z pomocą powstaniu warszawskiemu. To właśnie z powodu poniesionych ogromnych strat, wojska 2 Armii Pancernej już od 6 sierpnia miały być luzowane przez jednostki z 70 i 47 armii[9]. Część zachodnich historyków również jest zdania, że bitwa zatrzymała radziecką ofensywę na kierunku warszawskim[1][2].
Zdaniem Mikołaja Iwanowa porażka spowolniła ofensywę 1 Frontu Białoruskiego, lecz w mniejszym stopniu niż przedstawiała to później radziecka propaganda. Mimo poniesionych strat 2 APanc nie utraciła bowiem możliwości ofensywnych[15]. W dokumentach z tego okresu, przechowywanych w Centralnym Archiwum MON Federacji Rosyjskiej, nie odnaleziono żadnej wzmianki o załamaniu natarcia na Warszawę ze względu na niemiecki opór[10]. Radzieckie dowództwo oceniało przy tym, że niemiecki kontratak w rejonie Warszawy miał na celu jedynie zabezpieczenie ewakuacji na lewy brzeg Wisły – nie zaś zatrzymanie radzieckiego natarcia[15]. 1 sierpnia dowodzący 2 APanc generał Aleksiej Radzijewski wydał swoim oddziałom rozkaz przejścia do obrony, lecz miała to być jedynie przerwa taktyczna – niezbędna, aby uzupełnić zapasy amunicji i paliwa[16]. Jeszcze 2 sierpnia radziecka „Prawda” zagrzewała czerwonoarmistów hasłem „na Warszawę!”[17][18]. Piotr M. Majewski w swym artykule z 2004 oceniał, że „przegrana bitwa i konieczność zabezpieczenia linii komunikacyjnych mogły ograniczać zdolności uderzeniowe Armii Czerwonej nie dłużej niż 4 tygodnie”[19]. Z kolei według Iwanowa już w połowie sierpnia 1 Front Białoruski był w stanie wznowić ofensywę i okazać konkretną pomoc polskim powstańcom w Warszawie[12] .
Fakt, iż działania zaczepne na kierunku warszawskim wstrzymano na ponad miesiąc, wynikał z decyzji politycznej[19][20][21]. Iwanow oceniał, że wybuch powstania warszawskiego zaskoczył Stalina, stąd postawa ZSRR wobec polskiego zrywu była początkowo ambiwalentna[22]. Dopiero gdy okazało się, że polski zryw nie wygaśnie zbyt szybko, a jego przywódcy reprezentują opcję niepodległościową, Moskwa miała przyjąć wobec powstania jednoznacznie wrogą postawę. 6 sierpnia z szeregów 2 APanc niespodziewanie wycofano 1 pułk pontonowy, co można uznać za rezygnację z przeprawy przez Wisłę[23]. Dwa dni później 2 APanc została wycofana spod Warszawy i skierowana na odpoczynek, a na jej miejsce wprowadzono znacznie słabszą 47 Armię. Z okolic miasta wycofano także radzieckie 61 i 70 Armię, a także 1 Armię Wojska Polskiego[24]. Radzieckie lotnictwo otrzymało zakaz prowadzenia lotów bojowych nad Warszawą (obowiązywał do 10 września), dozwolone były wyłącznie loty rozpoznawcze[25]. Według Iwanowa z militarnego punktu widzenia wstrzymanie przez Armię Czerwoną natarcia na Warszawę było przy tym działaniem nie tylko bezsensownym, lecz wręcz szkodliwym. Zaniechano bowiem rozwijającej się pomyślnie ofensywy w kierunku Berlina oraz pozostawiono w rękach Niemców ważny węzeł komunikacyjny[26]. Zdaniem Iwanowa można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że motywy tej decyzji były czysto polityczne[27].
W dniach 10-15 września miały miejsce walki o prawobrzeżną Warszawę, a następnie 16-23 września o przyczółki warszawskie.
Uwagi
Przypisy
- ↑ a b c Bishop 2015 ↓, s. 83.
- ↑ a b c Samuel Mitcham jr, Wojska pancerne. Ordre de Bataille. Warszawa 2010, s. 262.
- ↑ Iwanow 2010 ↓, s. 88–89, 94, 111.
- ↑ Танковый удар: танковая армия в наступательной операции фронта по опыту Великой Отечественной войны by Радзиевский Алексей Иванович [1].
- ↑ Jan M. Ciechanowski Powstanie warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego, Warszawa 1989.
- ↑ Janusz Piekałkiewicz, Kalendarium wydarzeń II wojny światowej. AWM 1999, s. 886.
- ↑ a b Janusz Piekałkiewicz, Wojna pancerna 1939-1945.Warszawa 1997, s. 288.
- ↑ a b Bishop 2015 ↓, s. 54.
- ↑ a b Bolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939–1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych. Warszawa 1971, s.439,440.
- ↑ a b Iwanow 2010 ↓, s. 111.
- ↑ a b Front wschodni 2009 ↓, s. 97.
- ↑ a b Iwanow 2019 ↓.
- ↑ Bączyk 2013 ↓, s. 53–72.
- ↑ Bączyk 2013 ↓, s. 59–61.
- ↑ a b Iwanow 2010 ↓, s. 88–89.
- ↑ Iwanow 2010 ↓, s. 94.
- ↑ „Prawda” (184), 2 sierpnia 1944, s. 4 .
- ↑ Zawodny 1994 ↓, s. 92–93.
- ↑ a b Majewski 2004 ↓, s. 50.
- ↑ Bączyk 2013 ↓, s. 70.
- ↑ Bieszanow 2011 ↓, s. 364–367.
- ↑ Iwanow 2010 ↓, s. 112.
- ↑ Iwanow 2010 ↓, s. 100.
- ↑ Iwanow 2010 ↓, s. 101–102, 109.
- ↑ Iwanow 2010 ↓, s. 113.
- ↑ Iwanow 2010 ↓, s. 114.
- ↑ Iwanow 2010 ↓, s. 101–102, 114, 288.
Bibliografia
- Norbert Bączyk. Sowiecki 16 Korpus Pancerny pod Warszawą (29 lipca–6 sierpnia 1944). „Przegląd Historyczno-Wojskowy”. 4(65)/2 (244), 2013.
- Władimir Bieszanow: Rok 1944. Dziesięć uderzeń Stalina. Warszawa: Bellona, 2011. ISBN 978-83-11-12031-0.
- Chris Bishop: Zbrodnicze formacje. Dywizje Waffen-SS 1939-1945. Warszawa: 2015.
- Norman Davies, Powstanie ’44, Kraków 2007
- Mikołaj Iwanow: Powstanie Warszawskie widziane z Moskwy. Kraków: Wydawnictwo „Znak”, 2010. ISBN 978-83-240-1409-5.
- Mikołaj Iwanow: Powstanie warszawskie (nie)widziane z Moskwy. rp.pl, 2019-01-08. [dostęp 2020-01-29].
- Piotr M. Majewski. Największa bitwa miejska II wojny światowej. „Biuletyn IPN”. 8–9 (43–44), sierpień – wrzesień 2004.
- Robert Wróblewski, Pancerne Wraki – Straty niemieckie w bitwie pancernej pod Warszawą w 1944 r. Militaria XX wieku, nr 5 (8) 2005 r.
- Janusz Kazimierz Zawodny: Powstanie Warszawskie w walce i dyplomacji. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994. ISBN 83-01-11572-6.
- II wojna światowa. Front wschodni. Warszawa: New Media Concept: dla Wydawnictw Narodowych, 2009. ISBN 978-83-7675-010-1.
Linki zewnętrzne
- Co działo się na wschód od Wisły w czasie Powstania Warszawskiego?. powstanie.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-02-17)]., Jan Sidorowicz, 8 września 2004
- Szczegółowy opis Bitwy pod Warszawą 1944. o2wojnie.cba.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-01-29)].
- p
- d
- e