Dąb omszony
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | bukowce | ||
Rodzina | bukowate | ||
Rodzaj | dąb | ||
Gatunek | dąb omszony | ||
Nazwa systematyczna | |||
Quercus pubescens Willd. Berlin.Baumz.279 1796 | |||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
![]() najmniejszej troski | |||
Zasięg | |||
![]() | |||
| |||
|
Dąb omszony (Quercus pubescens Willd.) – gatunek drzewa lub krzewu należący do rodziny bukowatych (Fagaceae Dumort.). Jest drzewem ciepłolubnym, występuje w zachodniej i południowej Europie, a także w Azji Mniejszej. Pospolity gatunek w obszarze śródziemnomorskim. W Polsce występuje na izolowanym stanowisku w rezerwacie Bielinek nad dolną Odrą, daleko na północ od północnej granicy zwartego zasięgu.
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Quercus_pubescens_in_Bielinek_kz.jpg/220px-Quercus_pubescens_in_Bielinek_kz.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Quercus_pubescens_leaves_kz.jpg/220px-Quercus_pubescens_leaves_kz.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Quercus_pubescens_leaves_kz2.jpg/220px-Quercus_pubescens_leaves_kz2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D1%8A%D0%B1_%E2%80%93_%D0%B6%D1%8A%D0%BB%D1%8A%D0%B4%D0%B8_2.jpg/220px-%D0%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D0%B4%D1%8A%D0%B1_%E2%80%93_%D0%B6%D1%8A%D0%BB%D1%8A%D0%B4%D0%B8_2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Quercus_pubescens_coupe_MHNT.jpg/220px-Quercus_pubescens_coupe_MHNT.jpg)
- Pokrój
- Drzewo osiągające do 25 m wysokości, albo duży krzew mający wiele pni. Korona jest nieregularna, nisko osadzona.
- Pień
- Kora pnia i gałęzi jest szarobrązowa do czarnobrązowej, podzielona na kanciaste płytki.
- Pędy
- Młode gałązki i pączki owłosione gwiazdkowatymi włoskami.
- Liście
- Ustawione skrętolegle, długości 6–12 cm, ogonek długości 1,2–1,5 cm. Od spodu są obficie, szaro owłosione, z wiekiem nieco łysieją. Blaszka liściowa owalna o nieregularnych, zatokowych wcięciach.
- Kwiaty
- Kwiaty męskie zebrane w długie, zwisające kotki, żeńskie siedzące, osadzone na krótkich szypułkach w grupach po 2–5. Kwitnie w kwietniu i w maju.
- Owoce
- Żołędzie krótkoszypułkowe, błyszczące, jasnobrązowe. Dojrzałe mają owalny kształt, miseczki złożone ze ściśle przylegających łusek i puszysto owłosione. Są mniejsze, niż u dębu szypułkowego.
Ekologia
Rośnie na śródziemnomorskich wybrzeżach i zboczach gór przeważnie do 800 m n.p.m., czasem do 1500 m n.p.m. Rośnie często na glebach wapiennych i łatwo znosi suszę. Tworzy czyste jednogatunkowe dąbrowy lub lasy mieszane z dębem bezszypułkowym, dębem burgundzkim, grabem pospolitym, klonem polnym i bzem czarnym.
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla O. Quercetalia pubescenti-petraeae, Ass. Quercetum pubescenti-petraeae[4].
Zmienność
Gatunek bardzo zmienny, o złożonej historii migracji i izolacji różnych populacji, krzyżujący się z licznymi innymi gatunkami dębów. W efekcie występuje w obrębie jego zasięgu wiele eko- i morfotypów, których część wyróżniana jest w randze odrębnych gatunków lub podgatunków ujmowanych w ramach Quercus pubescens sensu lato. Status odrębnych gatunków ma: Quercus ichnusae Mossa, Bacch. & Brullo (endemit Sardynii), Quercus congesta C.Presl (Półwysep Apeniński, Sardynia i Sycylia), Quercus dalechampii Ten., poza tym czasem wyróżniane są też: Quercus virgiliana (Ten.) Ten. (południowe Bałkany i Włochy) i Quercus brachyphylla Kotschy (południowa Grecja i zachodnia Turcja). Kryteria morfologiczne, na podstawie których gatunki są wyróżniane, wymagają stosowania rygorystycznych metod statystycznych. Analizy molekularne DNA nie wskazują na istnienie istotnych różnic genetycznych między tymi taksonami[5].
W obrębie gatunku akceptowany jest podział na trzy podgatunki[6]:
- Quercus pubescens subsp. pubescens – podgatunek nominatywny – rośnie w całym zasięgu gatunku
- Quercus pubescens subsp. crispata (Steven) Greuter & Burdet – występuje na Półwyspie Bałkańskim, Krymie i w Turcji
- Quercus pubescens subsp. subpyrenaica (Villar) Rivas Mart. & C.Saenz – występuje w Pirenejach
Dąb omszony tworzy mieszańce z dębem szypułkowym Quercus robur i d. bezszypułkowym Q. petraea[7], także z dębem portugalskim Q. faginea węgierskim Q. frainetto i Q. pyrenaica[5].
Zagrożenia i ochrona
W Polsce gatunek występuje na jedynym stanowisku podlegającym ochronie w formie rezerwatu przyrody Bielinek (województwo zachodniopomorskie). Status gatunku w tej lokalizacji jest różnie określany. Oddalenie od zasięgu sprawia, że populacja uznawana bywa za antropogeniczną (gatunkowi nadawano status antropofita cysterskiego). Z drugiej strony za naturalnością przemawia obecność w Bielinku szeregu gatunków kserotermicznych oddalonych od swych zwartych zasięgów, skłaniających do uznania obiektu za ostoję reliktowej flory kserotermicznej[8].
Informacje o stopniu zagrożenia na podstawie:
- Polskiej czerwonej księgi roślin[8] – gatunek zagrożony (kategoria zagrożenia EN).
- Czerwonej listy roślin i grzybów Polski (2006)[9] – gatunek wymierający, krytycznie zagrożony (kategoria zagrożenia E); 2016: EN (zagrożony)[10].
Zastosowanie
- Drewno twarde, trwałe, lecz trudne w obróbce. Dawniej wykorzystywane na podkłady kolejowe.
- Ze względu na pozbawione taniny żołędzie, ceniony był w sztuce kulinarnej jako nadający się do spożycia na surowo[11].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-05] (ang.).
- ↑ Quercus pubescens, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ a b S.S. Pasta S.S., D. deD. Rigo D. deD., G.G. Caudullo G.G., Quercus pubescens, [w:] San-Miguel-S.M. Ayanz i inni red., European Atlas of Forest Tree Species, Luxembourg 2016, s. 156-157 [dostęp 2023-04-23] .
- ↑ World Checklist of Selected Plant Families [dostęp 2013-12-11].
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b K. Zarzycki, R. Kaźmierczakowa: Polska Czerwona Księga Roślin. Kraków: IB PAN, 2001. 83-89648-38-5.
- ↑ Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki: Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: IB PAN, 2006, s. 102. ISBN 83-89648-38-5.
- ↑ Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
- ↑ Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004, s. 58-60. ISBN 83-904633-6-9.
- BioLib: 3463
- EoL: 1151340
- EUNIS: 172449
- FloraWeb: 4683
- GBIF: 2881283
- identyfikator iNaturalist: 125849
- IPNI: 326376-2
- NCBI: 39471
- Plant Finder: 280705
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-174591
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:326376-2
- Tela Botanica: 54438
- identyfikator Tropicos: 13100008
- CoL: 4R5VW