Ewa Krzyżewska
Ewa Krzyżewska, z tyłu reżyser Veljko Bulajić (1960) | |||
Imię i nazwisko | Anna Ewa Krzyżewska Kwiatkowska | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia | 7 lutego 1939 | ||
Data i miejsce śmierci | 30 lipca 2003 | ||
Zawód | aktorka | ||
Współmałżonek | Wacław Andrzej Spława-Neyman (rozwód), | ||
Lata aktywności | 1958–1973 | ||
Zespół artystyczny | |||
Teatr Dramatyczny m.st. Warszawy 1962–1967 | |||
|
Anna Ewa Krzyżewska Kwiatkowska, primo voto Spława-Neyman (ur. 7 lutego 1939 w Warszawie, zm. 30 lipca 2003 w Hiszpanii) – aktorka filmowa i teatralna o polskim i amerykańskim obywatelstwie.
Była aktorką przede wszystkim filmową[1]. Jej uroda i usposobienie powodowały, że reżyserzy obsadzali ją przeważnie w rolach kobiet podszytych wewnętrznym bólem i goryczą, posiadających melancholijny, delikatny i tajemniczy wizerunek[2] .
Życiorys
W czasie II wojny światowej zmieniała z rodziną miejsce zamieszkania; mieszkała w Warszawie (przy ul. Podchorążych 87) i Międzylesiu, a w 1940 zamieszkała przy ul. Bartosza Głowackiego w Chrzanowie, gdzie uczęszczała do Szkoły Podstawowej nr 3 im. Towarzystwa Przyjaciół Dzieci i do Szkoły Ogólnokształcącej Stopnia Licealnego[3]. Była pilną uczennicą i zdobywała dobre oceny[4]. Podczas występów na szkolnych akademiach ujawniły się jej zdolności aktorskie[3][4].
Po wojnie zamieszkała z matką w Krakowie, gdzie w 1956 rozpoczęła studia w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej im. Ludwika Solskiego[5][6]. Jej uroda została zauważona, kiedy zdjęcie zrobione przez fotografkę Joannę Plewińską zostało zamieszczone na tytułowej okładce „Przekroju” w 1959[7][6]. Po pierwszym roku studiów, pracując jako praktykantka na planie filmu Kalosze szczęścia, została dostrzeżona przez Janusza Morgensterna (asystenta Andrzeja Wajdy) i zaangażowana do roli barmanki Krystyny Rozbickiej w Popiele i diamencie[7][6]. Na potrzeby roli odbyła kilkutygodniową praktykę w restauracji „Ratuszowa” we Wrocławiu[1]. Za rolę w tym filmie otrzymała w 1962 nagrodę „Kryształowej Gwiazdy” od Francuskiej Akademii Filmowej[8].
Po docenionym przez krytyków debiucie, wystąpiła w roli Marii w jugosłowiańskim filmie Veljki Bulajicia Wojna (1960) i choć sam obraz został krytycznie przyjęty przez ekspertów, Krzyżewska zebrała za swój występ przychylne recenzje[9]. Następnie, w 1961 zagrała tytułową rolę gwiazdy filmowej w obrazie Stanisława Możdżeńskiego Zuzanna i chłopcy[10]. W tym samym roku wystąpiła jako Wala, główna bohaterka filmu Tadeusza Konwickiego Zaduszki i za tę rolę uzyskała Nagrodę Polskiej Krytyki Filmowej[11].
W 1961 ukończyła studia teatralne, jednak dyplom odebrała dopiero we wrześniu 1970[5][12]. W latach 1962–1967 była aktorką warszawskiego Teatru Dramatycznego. Incydentalnie użyczyła swojego głosu w dubbingu, w kilku obcojęzycznych filmach. W 1963 zaprezentowała się w Londynie podczas galowego seansu w kinie sieci „ODEON” przed królową matką Elżbietą oraz członkami rodziny królewskiej[a][13]. Była członkinią Stowarzyszenia Filmowców Polskich[14]. W 1963 wystąpiła w teledysku Telewizji Polskiej do piosenki „Narzeczona”, którą wykonał Mieczysław Wojnicki[15][16].
Przez widzów zapamiętana została m.in. dzięki roli w barwnym filmie Faraon (1965) Jerzego Kawalerowicza oraz roli w kryminale Zbrodniarz i panna (1963) Janusza Nasfetera. Reżyser Janusz Majewski tak ją scharakteryzował[13]:
Należała do tych aktorek, o których sile oddziaływania decydował już sam wygląd. Niebywale fotogeniczna, miała w sobie to „coś”, co przykuwało wzrok. Otoczona nimbem tajemniczości, była przy tym niezwykle introwertyczna, niechętna do zwierzeń.
W latach 1966–1970 zawiesiła działalność aktorską[17]. Powróciła na wielki ekran drugoplanową rolą w filmie Jerzego Gruzy Dzięcioł (1970) i pierwszoplanową rolą kochanki w Akcji Brutus (1970) Jerzego Passendorfera[18]. Następnie zagrała Zosię w filmie Jak daleko stąd, jak blisko (1971) oraz zdobyła uznanie krytyków dzięki odważnym erotycznym scenom w filmie Janusza Majewskiego Zazdrość i medycyna (1973), gdzie wcieliła się w postać Rebeki[13][19]. Wkrótce po premierze tego filmu wycofała się ostatecznie z życia artystycznego i wyjechała z mężem do Nowego Jorku, gdzie pracowała m.in. w bibliotece ONZ w Nowym Jorku, a także jako agentka nieruchomości, projektantka mody i kosmetyczka[20][5][13]. Wówczas wraz z mężem zmieniła nazwisko na Caron, łatwiejsze do wymówienia przez obcokrajowców, ponadto uzyskała amerykańskie obywatelstwo[20]. W 1989 osiedliła się z mężem w Almuñécar[5] na terenie Hiszpanii.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Ewa_Kry%C5%BCewska_gr%C3%B3b.jpg/200px-Ewa_Kry%C5%BCewska_gr%C3%B3b.jpg)
28 lipca 2003, jadąc wieczorem z mężem (który w szpitalu w Grenadzie przeszedł zabieg chirurgiczny barku) i kierując samochodem marki Mercedes na wąskiej górskiej drodze, uległa wypadkowi drogowemu; zjechała na lewy pas ruchu i zderzyła się z jadącym z przeciwka samochodem marki Audi[20]. W wypadku zginął jej mąż, Bolesław, a Krzyżewska zmarła dwa dni później w szpitalu[20]. Pochowano ją na cmentarzu w Almuñécar, ale kilka lat później została ekshumowana i przewieziona do Polski, gdzie spoczęła w grobowcu rodziny Krzyżewskich na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 85, rząd 5, grób 17/18)[21][5]. Na lewej tablicy tego grobowca, u góry, umieszczono po lewej stronie owalną porcelanową czarno-białą jej fotografię z umieszczoną po prawej stronie inskrypcją[22].
Życie prywatne
Była córką Juliusza Waleriana Krzyżewskiego i Marii Stanisławy z Piotrowskich[5] oraz prawnuczką Ludwika Nowakowskiego, powstańca styczniowego[13][23]. Jej chrzestnymi byli satyryk i poeta Jeremi Przybora oraz stryjenka Ewelina Krzyżewska[5].
Pierwszym mężem aktorki był Wacław Andrzej Spława-Neyman, pracownik Centrali Handlu Zagranicznego[5][24], którego poznała w samolocie lecącym na trasie Warszawa – Belgrad[25]. Ich ślub odbył się 14 października 1960 w krakowskim Urzędzie Stanu Cywilnego, a rozwód nastąpił 19 lipca 1963[25][26]. W trakcie trwania pierwszego małżeństwa nosiła podwójne nazwisko męża. Po rozwodzie wróciła do nazwiska panieńskiego[25].
30 czerwca 1971 poślubiła architekta, prawnika i dyplomatę Bolesława Kwiatkowskiego[5].
Filmografia
Aktorstwo
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Kinema-Junpo-1959-July-Special-8.jpg/200px-Kinema-Junpo-1959-July-Special-8.jpg)
![]() | ||||
Rok | Tytuł | Reżyser | Rola | |
1958 | Popiół i diament | Andrzej Wajda | barmanka Krystyna | |
1960 | Rat | Veljko Bulajić | Maria | |
1961 | Zaduszki | Tadeusz Konwicki | Wala | |
Zuzanna i chłopcy | Stanisław Możdżeński | Zuzanna Wiśniewska | ||
1963 | Liczę na wasze grzechy | Jerzy Zarzycki | Renata | |
Naprawdę wczoraj | Jan Rybkowski | Teresa, przedstawicielka Zjednoczonych Wydawnictw | ||
Zbrodniarz i panna | Janusz Nasfeter | Małgorzata Makowska | ||
1965 | Faraon | Jerzy Kawalerowicz | Hebron | |
Lekarstwo na miłość | Jan Batory | Honorata | ||
Sposób bycia | Jan Rybkowski | matka bohatera | ||
Poszukiwania na ulicach miasta | Barry Clayton | |||
Zvony pre bosých | Stanislav Barabáš | Verona | ||
1966 | Faust XX | Ion Popescu-Gopo | diablica Margueritte | |
Piekło i niebo | Stanisław Różewicz | diabeł stróż | ||
Powrót na ziemię | Stanisław Jędryka | Wanda-Irena | ||
Przedświąteczny wieczór | Helena Amiradżibi-Stawińska, Jerzy Stefan Stawiński | kochanka Andrzeja | ||
Zejście do piekła | Zbigniew Kuźmiński | Linda, sekretarka Adlera | ||
1970 | Akcja Brutus | Jerzy Passendorfer | Anastazja, łączniczka „Boruty” | |
Dzięcioł | Jerzy Gruza | mieszkanka Warszawy | ||
1971 | Okno zabite deskami | Janusz Majewski | Anna | |
Liebeserklärung an G.T. | Horst Seemann | Gisa Tonius | ||
Jak daleko stąd, jak blisko | Tadeusz Konwicki | Zosia | ||
1973 | Zazdrość i medycyna | Janusz Majewski | Rebeka Widmarowa | |
![]() | ||||
1965 | Noc inspektora | Wladislaw Ikomonow | ||
1972 | Mrtwyc se zawrszta | Helga | ||
Das Geheimnis der Anden | Rudi Kurz | Maja |
Polski dubbing
![]() | |||
Rok | Tytuł | Reżyser dubbingu | Rola |
1964 | Winnetou II: Ostatni renegaci | Jerzy Twardowski | Ribanna |
1965 | Zbrodnia doskonała[27] | Maria Olejniczak | Gina Bianchi |
Teatr
![]() | |||||
Rok | Sztuka | Autor | Reżyser | Rola | Teatr |
1962 | Elektra | Sofokles | Mieczysław Górkiewicz | Klitajmestra | PWST Kraków |
Hamlet | William Szekspir | Gustaw Holoubek | Ofelia | Teatr Dramatyczny w Warszawie | |
1963 | Dziewiąty sprawiedliwy | Jerzy Jurandot | Ludwik René | Tamar | |
Śmierć porucznika | Sławomir Mrożek | Aleksander Bardini | |||
1964 | Don Juan, czyli miłość do geometrii | Max Frisch | Ludwik René | Donna Anna | |
1965 | Po upadku | Arthur Miller | Ludwik René | Elsie | |
![]() | |||||
1964 | Pantofelki z krokodyla | Branislav Crnčević | Slavoljub Stefanović Ravasi | Cecylia Bay-Bay |
Upamiętnienie
- Wizerunek Ewy Krzyżewskiej, można było znaleźć na wielu tytułowych okładkach polskich i zagranicznych czasopism filmowych, m.in.: „Positif” (1959), „Film Spiegel” (1970), „Film” (1970, 1973), „Ekran” (1974) czy „Treffpunkt Kino” (1975)[29]
- Jej biografia ukazana została w pozycji książkowej napisanej przez Jana Romualda Krzyżewskiego[30] i zatytułowanej Krzyżewscy: sekrety starej skrzyni[31]
- W piętnastą rocznicę śmierci aktorki, w holu I LO w Chrzanowie, którego była uczennicą, wmurowana została okolicznościowa tablica pamiątkowa, jej poświęcona[3]. Na uroczystość odsłonięcia tablicy w dniu 21 czerwca 2018, przybyła z Las Vegas jej pasierbica Beata Kwiatkowska[3]
- W Miejskiej Bibliotece Publicznej w Chrzanowie, od 20 czerwca do 31 lipca 2018, prezentowano wystawę z pozostałymi po aktorce pamiątkami oraz planszami z okładkami czasopism z jej wizerunkiem[32]
Uwagi
- ↑ Na galowym seansie w kinie „ODEON” wystąpiła obok aktorek, takich jak m.in.: Claire Bloom, Michèle Morgan, Liselotte Pulver, Rosanna Schiaffino czy Rita Tushingham (→ Rogowski 1963 ↓ ).
Przypisy
- ↑ a b Kienzler 2015 ↓, s. 179.
- ↑ Jachymek 2016 ↓.
- ↑ a b c d MarekM. Oratowski MarekM., Przyleciała z Las Vegas, żeby odsłonić w Chrzanowie tablicę aktorki z „Popiołu i diamentu”, [w:] Portal Ziemi Chrzanowskiej „Przełom” [online], przelom.pl, 21 czerwca 2018 [zarchiwizowane z adresu 2021-11-15] .
- ↑ a b Kienzler 2015 ↓, s. 176.
- ↑ a b c d e f g h i Ewa Krzyżewska (rodowa strona Krzyżewskich), [w:] Krzyżewscy [online], rod.krzyzewscy.pl [zarchiwizowane z adresu 2023-02-09] .
- ↑ a b c Kienzler 2015 ↓, s. 177.
- ↑ a b Ewa Krzyżewska: nigdy się nie uśmiechała [online], film.interia.pl, 19 listopada 2015 [zarchiwizowane z adresu 2022-09-27] .
- ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 180.
- ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 179–181.
- ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 181–182.
- ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 182–183.
- ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 183.
- ↑ a b c d e Ewa Krzyżewska. Tańczyła dla Elżbiety II. Reżyserzy byli zafascynowani jej urodą. U szczytu sławy nagle zniknęła z ekranów. Zginęła w wypadku samochodowym, [w:] Styl Gwiazd [online], styl-gwiazd-populada.pl [zarchiwizowane 2018-01-22] .
- ↑ Ewa Krzyżewska-Neyman, [w:] Stowarzyszenie Filmowców Polskich [online], sfp.org.pl [zarchiwizowane z adresu 2021-11-15] .
- ↑ Mieczysław Wojnicki & Ewa Krzyżewska - Narzeczona (TVP 1963) [online], youtube.com, 16 grudnia 2014 [dostęp 2020-07-30] .
- ↑ Narzeczona - Stanisław Werner [online], liryka-liryka.blogspot.com [zarchiwizowane z adresu 2021-11-15] .
- ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 186.
- ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 187.
- ↑ Kienzler 2015 ↓, s. 187–188.
- ↑ a b c d Kienzler 2015 ↓, s. 191.
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: KONSTANCJA KRZYŻEWSKA, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2018-01-21] .
- ↑ Grób Ewy Krzyżewskiej (Warszawa) [online], wikimapia.org [dostęp 2020-05-07] .
- ↑ Dziadunio chrzanowian, [w:] Portal Ziemi Chrzanowskiej „Przełom” [online], przelom.pl, 3 lutego 2010 [zarchiwizowane z adresu 2022-12-25] .
- ↑ Tygodnik „Życie na gorąco”, nr 51, 18 grudnia 2014, s. 35.
- ↑ a b c Kienzler 2015 ↓, s. 181.
- ↑ Żegnaj Ewo, „Przekrój”, Nr 812, Kraków: Krakowskie Wydawnictwo Prasowe RSW „Prasa”, 30 października 1960, s. 13, ISSN 0033-2488 [dostęp 2019-08-02] .
- ↑ Zbrodnia doskonała, [w:] Encyklopedia polskiego dubbingu [online], polski-dubbing.wikia.com [dostęp 2018-07-31] .
- ↑ a b Ewa Krzyżewska. Encyklopedia teatru polskiego ↓.
- ↑ Ewa Krzyżewska. MAGAZINES [online], famousfix.com [dostęp 2020-04-22] .
- ↑ Ewa Krzyżewska w bazie NUKAT. katalog.nukat.edu.pl ↓.
- ↑ Krzyżewski 2014 ↓.
- ↑ NataliaN. Feluś NataliaN., Ewa Krzyżewska - dziewczyna z sąsiedztwa, dziewczyna z okładki - wystawa, [w:] Miejska Biblioteka Publiczna w Chrzanowie [online], mbp.chrzanow.pl, 20 czerwca 2018 [zarchiwizowane 2018-07-01] .
Bibliografia
- KonradK. Eberhardt KonradK., Ewa Krzyżewska, [w:] KonradK. Eberhardt, Album aktorów polskiego filmu i telewizji, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1975, OCLC 4681763 .
- KarolK. Jachymek KarolK., Ewa Krzyżewska (i chłopcy), [w:] KarolK. Jachymek, Film, ciało, historia. Kino polskie lat sześćdziesiątych, Gdańsk: Wydawnictwo Naukowe Katedra, 2016, ISBN 978-83-65155-10-8, OCLC 1000021248 [zarchiwizowane z adresu 2022-05-19] .
- IwonaI. Kienzler IwonaI., Uwodzicielki, skandalistki i seksbomby PRL, Wydawnictwo Bellona, 2015, ISBN 978-83-11-13845-2 [zarchiwizowane z adresu 2023-04-01] .
- Jan RomualdJ.R. Krzyżewski Jan RomualdJ.R., Krzyżewscy: sekrety starej skrzyni, Warszawa: Warszawska Firma Wydawnicza, 2014, ISBN 978-83-7805-438-2, OCLC 926372973 .
- Zbigniew KarolZ.K. Rogowski Zbigniew KarolZ.K., Ewa Krzyżewska: Jak przedstawiano mnie - królowej matce na galowym seansie w kinie Odeon, „Przekrój”, Nr 939/940, Kraków: Krakowskie Wydawnictwo Prasowe RSW „Prasa”, 14 kwietnia 1963, O–Ó (19–20), ISSN 0033-2488 .
Linki zewnętrzne
- Ewa Krzyżewska [online], famousfix.com [dostęp 2018-01-21] (ang.).
- Profil osoby: Ewa Anna Krzyżewska - Kwiatkowska (Krzyżewska), [w:] Ogrody Wspomnień [online], ogrodywspomnien.pl [dostęp 2018-07-01] .
- Ewa Krzyżewska w bazie IMDb (ang.)
- Ewa Krzyżewska w bazie Filmweb
- Ewa Krzyżewska w bazie filmpolski.pl
- Ewa Krzyżewska w Internetowej Bazie Filmowej (fdb.pl)
- Ewa Krzyżewska w wirtualnym albumie w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
- Ewa Krzyżewska w bazie Akademia Polskiego Filmu
- Ewa Krzyżewska w bazie stopklatka.pl
- Ewa Krzyżewska w bazie YouTube
- Ewa Krzyżewska, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby) [dostęp 2023-10-26] .
- Ewa Krzyżewska w bazie Encyklopedia polskiego dubbingu
- Ewa Krzyżewska w bazie Rate Your Music
- Ewa Krzyżewska w bazie Online Computer Library Center
- Ewa Krzyżewska [online] . w bazie NUKAT – Katalogu zbiorów polskich bibliotek naukowych
- TadeuszT. Rolke TadeuszT., Archiwum Tadeusza Rolke. Ewa Krzyżewska (1-8/8), [w:] Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie [online], artmuseum.pl [zarchiwizowane z adresu 2022-01-17] .
- PWN: 3928313
- ETP: 10522
- FilmPolski.pl: 118263