Franciszek Leja
Data i miejsce urodzenia | 27 stycznia 1885 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 11 października 1979 |
Profesor nauk matematycznych | |
Specjalność: teoria funkcji analitycznych | |
Alma Mater | Uniwersytet Lwowski |
Doktorat | 1916 |
Habilitacja | 1922 |
Profesura | 1936 |
Doktor honoris causa Uniwersytet Łódzki – 1963 | |
Nauczyciel akademicki | |
Uczelnia | |
Okres zatrudn. | 1915–1922 i 1936–1960 |
Uczelnia | Politechnika Warszawska |
Okres zatrudn. | 1922–1936 |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() |
Franciszek Leja (ur. 27 stycznia 1885 w Grodzisku Górnym, zm. 11 października 1979 w Krakowie[1]) – polski matematyk, jeden z czołowych przedstawicieli krakowskiej szkoły matematycznej.
Życiorys
Urodził się w wielodzietnej rodzinie (miał sześcioro rodzeństwa) we wsi Grodzisko Górne[2]. W latach 1896–1904 uczęszczał do Gimnazjum w Jarosławiu (obecnie I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika w Jarosławiu). W latach 1904–1909 studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego. W 1909 uzyskał dyplom nauczyciela matematyki i fizyki szkół średnich. W kwietniu 1910 otrzymał skierowanie do pracy w IV Gimnazjum w Krakowie, a w czerwcu 1911 do Gimnazjum w Bochni.
Dzięki stypendium Akademii Umiejętności podjął w 1912 dalsze studia w Paryżu. Wiosną 1913 odwiedził także Londyn. Był członkiem Drużyn Bartoszowych i żołnierzem Legionów Polskich w 1914/15. Po powrocie z Legionów Polskich dostał posadę w V Gimnazjum w Krakowie oraz – na wniosek Kazimierza Żorawskiego – został asystentem (pół etatu) w Katedrze Matematyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1916 obronił pracę doktorską[3], której promotorem był Kazimierz Żorawski. Po habilitacji w 1922 przyjął propozycję pracy na Politechnice Warszawskiej w 1923. Po przejściu Stanisława Zaremby na emeryturę w 1934, władze Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprosiły Franciszka Leję do objęcia wakującej katedry, którą objął po powrocie do Krakowa w 1936.
W dniu 6 listopada 1939 znalazł się wśród aresztowanych w Sonderaktion Krakau i został wywieziony do obozu w Sachsenhausen. Do Krakowa z obozu wrócił w maju 1940. Nie mając środków do życia wyjechał z Krakowa do rodzinnego Grodziska Górnego, gdzie przebywał w latach 1940–1945 i m.in. pisał podręczniki. W styczniu 1945 zgłosił się do pracy na Uniwersytecie Jagiellońskim i zajął się organizacją Instytutu Matematyki, a także uruchomieniem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Był jednym z założycieli PTM w 1919, a później jego prezesem (1963–1965)[4]. Od 1931 był członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Po powstaniu Państwowego Instytutu Matematycznego (PIM) objął w nim w 1949 kierownictwo Działu Funkcji Analitycznych.
Jego prace dotyczyły przede wszystkim teorii funkcji analitycznych. Wprowadzona przez niego metoda punktów ekstremalnych i funkcji ekstremalnych nosi obecnie jego imię. Wprowadził też do matematyki pojęcie grupy topologicznej. Jest autorem podręczników akademickich, niektóre z nich miały kilkanaście wydań, doskonalonych przez Franciszka Leję po przejściu na emeryturę w 1960. W 1963 Uniwersytet Łódzki przyznał mu tytuł doktora honoris causa[5].
W roku 1978 przekazał na konto Uniwersytetu Jagiellońskiego kwotę 200 tysięcy złotych z przeznaczeniem na nagrody dla wyróżniających się młodych matematyków z UJ – studentów i młodych pracowników nauki. Stypendium im. Franciszka Leji przyznawane jest do dziś, obecnie finansowane z prywatnych darowizn[6].
Zmarł 11 października 1979 w Krakowie. Zgodnie ze swą wolą został pochowany na cmentarzu w Grodzisku Dolnym[2][7].
Publikacje
- Rachunek różniczkowy i całkowy ze wstępem do równań różniczkowych (1947, wyd. 16 – 1979)
- Teoria funkcji analitycznych (1957)
- Funkcje zespolone (1967, wyd. 5 – 1979)
- Geometria analityczna (1954, wyd. 10 – 1977)
Ordery i odznaczenia
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1970)[8]
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1959)[2]
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (28 września 1954)[9]
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (15 stycznia 1955)[10]
Upamiętnienie
Jego imię nosi Zespół Szkół w Grodzisku Górnym[11]. Na mocy uchwał Rady Miasta Jarosławia z 2006 i 2011 jedna z ulic w tym mieście nosi nazwę Profesora Franciszka Lei[12]. Wymieniony w książce Marka Krajewskiego pt. Głowa Minotaura.
Przypisy
- ↑ Leja Franciszek, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-10-01] .
- ↑ a b c Roman Duda Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2012, s. 257–261.
- ↑ Franciszek Leja. Mathematics Genealogy Project. [dostęp 2015-08-03].
- ↑ Prezesi PTM. ptm.org.pl. [dostęp 2015-08-10].
- ↑ Doktorzy honoris causa UŁ. [dostęp 2013-06-09].
- ↑ Stypendium imienia Profesora Franciszka Leji. im.uj.edu.pl. [dostęp 2015-08-10].
- ↑ Profesor Franciszek Leja – nestor polskiej matematyki [online], 19 lutego 2020 [dostęp 2020-02-19] .
- ↑ „Trybuna Robotnicza”, nr 148, 24 czerwca 1970, s. 2.
- ↑ M.P. z 1954 r. nr 112, poz. 1588 „w 10 rocznicę Polski Ludowej za zasługi w pracy naukowej i dydaktycznej”.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 101, poz. 1400 – Uchwała Rady Państwa z dnia 15 stycznia 1955 r. Nr 0/165 – na wniosek Ministra Szkolnictwa Wyższego.
- ↑ Zespół Szkół im. Prof. Franciszka Leji w Grodzisku Górnym. zsfranciszkalei.edu.pl. [dostęp 2015-08-10].
- ↑ Jarosławskie ulice. ulice.jaroslaw.pl. [dostęp 2015-08-10].
Bibliografia
- J. Burszta, Szkice dziejów Grodziska, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1955.
- F. Leja, Dawniej było inaczej – nieopublikowane (Kraków 1979).
- J. Siciak, Franciszek Leja (1885–1979), Wiadomości Matematyczne 24(1) (1982), s. 65–90.
- R. Duda, Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2012, s. 257–261.
- p
- d
- e
XX wiek |
|
---|---|
XXI wiek |
|
- PWN: 3931416