Gąsówka fioletowawa
![]() | |
Systematyka | |
Domena | eukarionty |
---|---|
Królestwo | grzyby |
Typ | podstawczaki |
Klasa | pieczarniaki |
Rząd | pieczarkowce |
Rodzina | incertae sedis |
Rodzaj | gąsówka |
Gatunek | gąsówka fioletowawa |
Nazwa systematyczna | |
Lepista nuda (Bull.) Cooke Handb. Brit. Fungi 1: 192 (1871) |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Lepista_nuda_G3.jpg/240px-Lepista_nuda_G3.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/LupenyCF.jpg/240px-LupenyCF.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Edible_fungi_in_basket_2022_G5.jpg/240px-Edible_fungi_in_basket_2022_G5.jpg)
Gąsówka fioletowawa (Lepista nuda (Bull.) Cooke) – gatunek grzybów należący do rzędu pieczarkowców (Agaricales)[1].
Systematyka i nazewnictwo
Pozycja w klasyfikacji według Index Fungorum: Lepista, Incertae sedis, Agaricales, Agaricomycetidae, Agaricomycetes, Agaricomycotina, Basidiomycota, Fungi[1].
Po raz pierwszy zdiagnozował go w 1790 r. Jean Baptiste François Bulliard, nadając mu nazwę Agaricus nudus. Obecną, uznaną przez Index Fungorum nazwę nadał mu Mordecai Cubitt Cooke w 1871 r.[1]
Niektóre synonimy:
- Agaricus bicolor Pers.
- Agaricus bulbosus Bolton
- Agaricus nudus Bull.
- Agaricus nudus var. majus Cooke
- Clitocybe nuda (Fr.) H.E. Bigelow & A.H. Sm.
- Cortinarius bicolor (Pers.) Gray
- Cortinarius nudus (Bull.) Gray
- Gyrophila nuda (Fr.) Quél.
- Lepista nuda f. gracilis Noordel. & Kuyper
- Lepista nuda var. pruinosa (Bon) Bon ex Courtec.
- Lepista nuda var. pruinosa Poisy
- Rhodopaxillus nudus (Bull.) Maire
- Rhodopaxillus nudus var. pruinosus Bon
- Tricholoma nudum (Bull.) P. Kumm.
- Tricholoma nudum var. lilaceum Quél.
- Tricholoma nudum var. majus Cooke[2].
Nazwę polską podał Władysław Wojewoda w 2003. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też jako gąska naga, bedłka naga, gąsówka naga, gąsówka fioletowa[3]. Nazwy ludowe: gąska naga, bedłka fioletowa, rycerzyk fioletowy, gąska fioletowa, gąska psia, gąska dzika, członka naga, członka psia, słonka[4].
Morfologia
- Kapelusz
Średnicy 5–14 cm, za młodu długołukowaty z podwiniętym brzegiem, później staje się lekko wypukły lub płaski. Skórka naga, gładka, niechłonąca wody. W młodym owocniku kapelusz jaskrawofioletowy, później różowofioletowy, w dojrzałym brązowofioletowy lub czerwonobrązowy, na starość staje się ochrowy[5].
- Blaszki
Za młodu bardzo fioletowe, potem brązowoochrowe, gęste, cienkie, wycięte z ząbkiem[5].
- Trzon
Wysokość 5–10 cm, grubość 1–3 cm, cylindryczny, pełny, z wierzchu trochę włókienkowato-kosmkowaty, u nasady przeważnie maczugowato zgrubiały i fioletowo-pilśniowy. Powierzchnia najpierw jaskrawofioletowa, później szarofioletowa[5].
Mięsisty, za młodu twardy, fioletowy, w dojrzałym owocniku miękki, kremowy. Smak nieznaczny, przyjemny, zapach charakterystycznie, przyjemnie korzenny, rzadko bez zapachu[5].
Biały z lekkim różowym odcieniem. Zarodniki o średnicy 6–8 × 4–5 µm, szeroko elipsoidalne, lekko brodawkowate, bezbarwne[6].
- Gatunki podobne
Ze względu na fioletowe zabarwienie gąsówka fioletowawa jest łatwo rozróżniana od innych grzybów. Podobna jest gąsówka brudnofioletowa (Lepista sordida), jednak jest od niej dużo mniejsza[6]. Laicy mogą pomylić z niejadalnym zasłonakiem wonnym (Cortinarius traganus), który ma żółty, gorzki i brzydko pachnący miąższ oraz rdzawobrunatną zasnówkę (lub jej resztki). Może też być pomylona z zasłonakiem fioletowym (Cortinarius violaceus)[7].
Występowanie i siedlisko
Występuje na całej półkuli północnej w strefie klimatu umiarkowanego, ale również w Australii i Afryce[4]. W Europie Środkowej jest pospolita[7].
Grzyb naziemny, saprotrof. Najczęściej rośnie na ściółce w lasach bukowych i świerkowych, ale czasami spotykana jest także na łąkach, czy nawet pryzmach kompostowych. Zazwyczaj owocniki pojawiają się późno, pod koniec sezonu grzybowego, czasami jednak można je spotkać wczesną wiosną. Zazwyczaj występuje w grupach, czasami nawet tworzy tzw. czarcie kręgi[7].
Znaczenie
Dobry grzyb jadalny, nadaje się zwłaszcza do marynowania w occie. Rzadko robaczywieje. Nie nadaje się do jedzenia na surowo. Zawiera truciznę rozkładającą czerwone ciałka krwi, prawdopodobnie podczas gotowania czy smażenia trucizna ta ulega rozkładowi i dzięki temu po zabiegach termicznych grzyb jest jadalny[4][8].
Przypisy
- ↑ a b c Index Fungorum [online] [dostęp 2020-05-13] (ang.).
- ↑ Species Fungorum [online] [dostęp 2013-04-15] (ang.).
- ↑ WładysławW. Wojewoda WładysławW., Krytyczna lista wielkoowocnikowych grzybów podstawkowych Polski, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2003, s. 406, ISBN 83-89648-09-1 .
- ↑ a b c AlbertA. Pilát AlbertA., OttoO. Ušák OttoO., Mały atlas grzybów, Warszawa: PWRiL, 1977, s. 38 .
- ↑ a b c d PavolP. Škubla PavolP., Wielki atlas grzybów, Poznań: Elipsa, 2007, s. 23, ISBN 978-83-245-9550-1 .
- ↑ a b BarbaraB. Gumińska BarbaraB., WładysławW. Wojewoda WładysławW., Grzyby i ich oznaczanie, Warszawa: PWRiL, 1985, s. 312, ISBN 83-09-00714-0 .
- ↑ a b c AndreasA. Gminder AndreasA., Atlas grzybów. Jak bezbłędnie oznaczać 340 gatunków grzybów Europy Środkowej, 2008, s. 116–119, ISBN 978-83-258-0588-3 .
- ↑ Leksykon grzybów, Wydrukowano w Chinach, ISBN 3-89836-604-9 .