Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego i Telegraficznego w Warszawie
![]() | |||
![]() Fasada (2023) | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Miejscowość | Warszawa | ||
Adres | ul. Nowogrodzka 45, 00-695 Warszawa | ||
Styl architektoniczny | modernizm | ||
Architekt | |||
Rozpoczęcie budowy | 1929 | ||
Ukończenie budowy | 1933 | ||
Ważniejsze przebudowy | 1962 | ||
Pierwszy właściciel | |||
Kolejni właściciele | Telekomunikacja Polska S.A., Orange Polska | ||
Położenie na mapie Warszawy ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego ![]() | |||
![]() | |||
|
Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego i Telegraficznego w Warszawie – modernistyczny biurowiec znajdujący się przy ulicy Nowogrodzkiej 45 w Warszawie, wzniesiony w latach 1929–1933 według projektu Juliana Putermana-Sadłowskiego jako jeden z pierwszych w Polsce budynków o stalowej konstrukcji szkieletowej.
Historia
Gmach powstał na terenie dawnego folwarku świętokrzyskiego[1], gdzie znajdowały się magazyny wełny[2]. Konkurs na projekt gmachu ogłoszono 26 października 1921 r.[2] Założono, że budynek pomieści hol dla 300 osób i 40 urzędników, salę aparatów[3] (telefonicznych międzymiastowych i zagranicznych[1]) i poczekalnię dla 30 osób, filię urzędu pocztowego z osobnym wejściem, biura, mieszkania służbowe dla dyrektorów, a także pomieszczenia techniczne, garaże i warsztaty[3].
Początkowo wybrano projekt Tadeusza Tołwińskiego z 1927 r., który zakładał gmach posadowiony na kwadratowej działce narożnej o wysokości 48 m z możliwością nadbudowy o dalsze 22 metry. W związku z aferą związaną z budową poczty w Gdyni i kosztami dotychczasowego projektu, w 1929 r. Julian Puterman-Sadłowski opracował nowy projekt[1]. Początkowo projekt Putermana-Sadłowskiego przewidywał wieżowiec o wysokości 76 m, który byłby najwyższym budynkiem w Polsce. W międzyczasie Ministerstwo pozyskało dodatkową działkę od strony ulicy św. Barbary, co pozwoliło obniżyć koszty inwestycji, gdyż umożliwiło realizację niższego gmachu[2]. Jeszcze w 1929 r. rozpoczęto jego realizację[1]. Za opracowanie konstrukcji gmachu odpowiadał Waldemar Radlow, przy czym Ministerstwo korzystało też z pomocy swojego stałego doradcy Stefana Bryły[2]. Początkowo budową kierował Karol Bauch, zastąpiony przez Piotra Tomaszewskiego[4].
Otwarcie budynku nastąpiło najprawdopodobniej pomiędzy listopadem a grudniem 1933 r., pół roku przed zakończeniem realizacji Prudentialu[1]. Okres robót budowlanych podawany jest jako lata 1928–1934[4].
Pierwsze piętro i drugie piętro zajmowały telegrafy i telefony. Na trzecim piętrze siedzibę miała Szkoła Teletechniczna, a na piątym i szóstym Muzeum Poczty i Telekomunikacji[1]. W budynku siedzibę miały także biura Departamentu Technicznego Ministerstwa Poczt i Telegrafów[3]. Na czwartym piętrze umieszczono sale wypoczynkowe i stołówkę dla personelu. Dodatkowo w gmachu znajdowały się sala gimnastyczna i natryski, ambulatorium i punkt opieki dziennej dla dzieci pracowników. Na dachu głównego skrzydła przewidziano tarasy rekreacyjne[1].
Po uszkodzeniach w kampanii wrześniowej 1939 r. gmach szybko został odbudowany i wykorzystywany był przez Niemców pod siedzibę Deutsche Post Osten. Uniknął poważnych zniszczeń w kolejnych fazach wojny, jedynie fasada nosi ślady po pociskach i odłamkach[3]. W czasie powstania warszawskiego pozostał w niemieckich rękach i był punktem silnego oporu. 18 sierpnia 1944 r. w salach biurowca rozstrzelano 18 polskich pracowników poczty[5]. Wnętrza w większości nie uległy uszkodzeniu podczas okresu wojennego, ale po 1945 r. dokonano prac modernizacyjnych i wprowadzano w nich zmiany, które zatarły ich elegancki charakter[3]. Złożyło się na to zamalowanie szklanych ścian czy podzielenie stropami pomieszczeń pierwotnie otwierających się na dwie kondygnacje[4].
W latach 1959–1962 dobudowano wzdłuż ulicy Nowogrodzkiej nowe skrzydło[3] według projektu M. Wróbla i M. Pomianowskiego. 1 lipca 1965 r. wpisano obiekt do rejestru zabytków pod numerem 780 A[4]. Pomimo tego w latach 1980. na obrzeżu wewnętrznego dziedzińca wzniesiono nowy wieżowiec. W 2019 r. sześć budynków przy Nowogrodzkiej, wchodzących w skład dawnego urzędu, zakupił niemiecki fundusz inwestycyjny z przeznaczeniem na apartamenty oraz biura[3].
Architektura
Budynek w stylu skrajnego funkcjonalizmu, czteropiętrowy z wyższymi akcentami, rozplanowany w rzucie litery L, z podstawą od strony ulicy Nowogrodzkiej[3]. Dominantę wysokościową gmachu stanowi wieża wyrastająca z bryły cokołu, przy czym część wysokościowa posiadała piętra użytkowe. Niższe partie budynku mają od 23,5 do 31 m wysokości, zaś część wieżowa 42,5 m[1]. Od strony ul. św. Barbary znajduje się blok mieszkalny dla pracowników. Główne wejście dla interesantów ulokowano od strony skrzyżowania ul. Poznańskiej i Nowogrodzkiej[3].
Ze względu na projektowane obciążenia i gabaryty nowych urządzeń, część kondygnacji musiała mierzyć powyżej 5 m wysokości, konieczne było także zastosowanie szkieletu stalowego o konstrukcji nitowanej, gdyż szkielet żelbetowy zająłby zbyt dużą część powierzchni kondygnacji. Od drugiej kondygnacji zastosowano jednolitą wysokość pięter, a rozplanowanie oparto na siatce słupów o rozpiętości 4,25 x 7,5 m. Szeroki rozstaw słupów umożliwił także przebicie obszernych otworów okiennych na każdej elewacji[1]. Szkielet wykonano w chorzowskiej Hucie Królewskiej[4].
Wnętrza bogato zdobiono, stosując stalowe, polerowane balustrady schodów, ażurowe antresole oraz kamienne okładziny ścian i kamienne posadzki[3]. Elementy metalowe zostały wykonane przez warszawską firmę Henryka Zielezińskiego[2]. Najbardziej reprezentacyjny charakter wśród pomieszczeń miał parter, przeznaczony głównie dla interesantów. W budynku zaprojektowano cztery klatki schodowe i pięć wind, przy czym najbardziej reprezentacyjna była klatka od strony głównego wejścia[3].
Niższe partie elewacji pokryto czerwonym piaskowcem, zaś wyższe warstwą tynku terrazytowego[3]. Chociaż każde ze skrzydeł otrzymało odmienne gabaryty i kompozycję architektoniczną, wszystkie połączono wspólnymi detalami opasającymi cały gmach. Bogate detale kamieniarki strefy wejściowej wykorzystują bryły i figury geometryczne[1]. Ważnymi akcentami wystroju były dekoracyjny metalowy napis w dwóch wierszach TELEFON MIĘDZYMIASTOWY / TELEGRAF RADIOTELEGRAF, a także prostokątny panel ze stylizowanym Orłem Białym w stylu art déco autorstwa Jana Golińskiego[3].
Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego uważany jest za jeden z pierwszych w Polsce budynków o stalowej konstrukcji szkieletowej[3].
Galeria
- Budynek w latach 50. XX wieku
- Budynek w 2011 roku
- Przewiązka i otoczenie (2013)
- Ostatnie kondygnacje wieży (2013)
- Polskie godło (2012)
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j Tajemniczy gmach centrali Telefonu i Telegrafu przy Nowogrodzkiej. Był jednym z pierwszych warszawskich wieżowców [online], architektura.muratorplus.pl [dostęp 2024-05-28] (pol.).
- ↑ a b c d e AdrianA. Sobieszczański AdrianA., Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego w Warszawie [online], varsavianista.pl, 7 kwietnia 2023 [dostęp 2024-05-28] (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n MateuszM. Markowski MateuszM., Gmach Urzędu Telekomunikacyjnego w Warszawie. Międzywojenne arcydzieło funkcjonalizmu [online], Magazyn WhiteMAD - moda, architektura, design w jednym miejscu, 28 stycznia 2024 [dostęp 2024-05-28] (pol.).
- ↑ a b c d e JózefJ. Pilch JózefJ., Karta ewidencyjna zabytku [online], zabytek.pl, 2000 [dostęp 2024-06-20] .
- ↑ Urząd Telekomunikacyjny i Telegraficzny [online], Fundacja Warszawa 1939, 9 maja 2017 [dostęp 2024-05-28] (pol.).