Józef Szajna
![]() Józef Szajna (1945) | |||
Data i miejsce urodzenia | 13 marca 1922 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 24 czerwca 2008 | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | |||
|
Józef Szajna (ur. 13 marca 1922 w Rzeszowie, zm. 24 czerwca 2008 w Warszawie) – polski malarz, scenograf, reżyser, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. W czasie II wojny światowej więzień niemieckich obozów KL Auschwitz i Buchenwaldu.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Memorial_plaque_to_J%C3%B3zef_Szajna_at_the_wall_of_Old_Cemetery_in_Rzesz%C3%B3w.jpg/240px-Memorial_plaque_to_J%C3%B3zef_Szajna_at_the_wall_of_Old_Cemetery_in_Rzesz%C3%B3w.jpg)
Życiorys
Urodził się w spolonizowanej od kilku stuleci rodzinie włoskiego[1] lub niemieckiego[2] pochodzenia, jako jeden z trzech synów kolejowego maszynisty Juliana Szajny i jego żony Karoliny z Pieniążków.
W okresie okupacji niemieckiej był uczestnikiem ruchu oporu, działając w Związku Walki Zbrojnej. Aresztowany trafił do obozu koncentracyjnego KL Auschwitz, a później do Buchenwaldu, był więźniem Karnej Kompanii. Przeżycia obozowe znalazły swe odbicie w twórczości. Jego twórczość to malarstwo połączone z asamblażem i kolażem, której treścią jest zagłada, zniszczenie i przemijanie.
Studiował w krakowskiej ASP, dyplom z grafiki otrzymując w 1952 roku, zaś dyplom ze scenografii w 1953 roku. W latach 1955–1966 był współzałożycielem, dyrektorem, dyrektorem artystycznym Teatru Ludowego w Krakowie, gdzie jego twórczość plastyczna w wyraźny sposób wpływała na kształt przedstawień (m.in. Rewizor M. Gogola, Księżniczka Turandot C. Gozziego, Myszy i ludzie według J. Steinbecka, Dziady A. Mickiewicza). Należał do PZPR[3]. W 1972 roku założył Warszawskie Centrum Sztuki „Studio”. Opracował scenografię i reżyserował wiele przedstawień teatralnych w kraju i za granicą. Jego prace były i są wystawiane w wielu miastach Polski i na licznych wystawach światowych.
Szajna współpracował także z teatrami we Francji (Nicea, 1968; Nancy, 1973; Paryż, 1980), Anglii (Sheffield, 1970; Richard Demarco Gallery w Edynburgu, 1972), Szwecji (Göteborg, 1971), Włoszech (Teatro della Pergola(inne języki) we Florencji, 1971), Holandii (Teaterun de Brakke Grond(inne języki) w Amsterdamie, 1977), Niemczech (Forum Theater w Berlinie, 1974; ), Chorwacji (Gradsko Kazalište Marina Držića(inne języki) w Dubrowniku, 1981), Izraelu (Teatr Habima, 1986), Egipcie, Turcji (Stambuł, 1984), Portugalii i Hiszpanii[4]. Za popularyzację polskiego teatru na świecie został wyróżniony Nagrodą Sekcji Krytyków Teatralnych PO ITI w 1992 roku[4].
Był członkiem międzynarodowych stowarzyszeń artystów, członkiem włoskiej Akademii Sztuki i Pracy, przewodniczącym Stowarzyszenia Kultury Europejskiej, honorowym członkiem Association Internationale des Arts Plastiques, oraz członkiem Międzynarodowej Rady Oświęcimskiej. W 50. rocznicę wyzwolenia Auschwitz koordynował pracami nad wystawą stanowiącą hołd dla ofiar nazizmu. W latach 1988–1990 członek Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa[5].
Pod koniec życia artysta mocniej związał się z rodzinnym Rzeszowem, w Teatrze im. Wandy Siemaszkowej wystawił spektakl „Deballage” (Rozpakowanie) a ponadto przekazał swoje prace do nowo powstałej przy Teatrze Szajna Galerii. W latach 2002–2004 prof. Józef Szajna został wykładowcą Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie, prowadził zajęcia między innymi z wiedzy o teatrze i sztukach plastycznych. Był bardzo cenionym i lubianym wykładowcą. W stulecie rocznicy urodzin profesora Szajny WSIiZ ogłosiło dla swoich studentów Biennale im. prof Józefa Szajny[6], uruchomiona także została poświęcona mu strona internetowa[7].
Zmarł 24 czerwca 2008 roku w Warszawie. Został pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 14-3-11)[8][9].
Odznaczenia i wyróżnienia
- Krzyż Kawalerski, Komandorski[3], Komandorski z Gwiazdą i Wielki Orderu Odrodzenia Polski[10]),
- Krzyż Oświęcimski (1985)[11],
- Order Sztandaru Pracy I klasy,
- Medal 30-lecia Polski Ludowej,
- Medal 40-lecia Polski Ludowej,
- Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury”,
- Złota Odznaka honorowa „Za Zasługi dla Warszawy”[3],
- Odznaka honorowa „Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego”[12].
- Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”[13].
Otrzymał liczne medale i nagrody, m.in. Nagrodę miasta Krakowa i Warszawy, nagrodę „Foundation of A. Jurzykowski” (Fundacja Alfreda Jurzykowskiego) w Nowym Jorku oraz Nagrodę Sekcji Krytyków Teatralnych PO ITI. Honorowy obywatel Opola[14].
W 1976 roku otrzymał dyplom Ministra Spraw Zagranicznych PRL Stefana Olszowskiego[3][15].
Pośmiertnie 6 lipca 2008 odsłonięto odcisk jego dłoni w brązie na Bursztynowej Promenadzie Gwiazd w Gdańsku[16].
5 maja 2023 miał premierę odcinek podcastu "Opowiedz im o Auschwitz" pt. "W oczach miał śmierć. Opowieść o Józefie Szajnie". Przybliża on losy Szajny w obozach koncentracyjnych[17]
Przypisy
- ↑ Elżbieta Dziedzicka: Koło Przyjaciół Garbatki-Letniska. 2008. [dostęp 2011-12-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-12-08)].
- ↑ Kazimierz Rymut: Nazwiska Polaków. 1999. ISBN 83-87623-18-0.
- ↑ a b c d Kto jest kim w Polsce 1989. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1989, s. 1278.
- ↑ a b Józef Szajna, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (autorzy) [dostęp 2018-04-14] .
- ↑ Skład Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa 1988–2011. radaopwim.gov.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-11-17)]. radaopwim.gov.pl [dostęp 2011-11-06]
- ↑ Biennale im. Prof. Józefa Szajny [online], Stulecie urodzin Józefa Szajny [dostęp 2022-03-23] (pol.).
- ↑ Strona główna [online], Stulecie urodzin Józefa Szajny [dostęp 2022-03-23] (pol.).
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: JÓZEF SZAJNA, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-12-19] .
- ↑ Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski. Narodowy Panteon na Powązkach. Sławne osoby pochowane w latach 2007–2017. „Gazeta Stołeczna”, s. 11, 27 października 2017.
- ↑ (13 marca 1997 postanowieniem prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego „w uznaniu doniosłych zasług dla kultury oraz za wybitne osiągnięcia w twórczości artystycznej” – M.P. z 1997 r. nr 39, poz. 397
- ↑ Stefan Oberleitner, Polskie ordery, odznaczenia i niektóre wyróżnienia zaszczytne 1705-1990: vademecum dla kolekcjonerów. Polska Rzeczpospolita Ludowa, 1944-1990, Wydawnictwo Kanion, 1992, s. 123.
- ↑ Odznaka Zasłużony dla Województwa Podkarpackiego. bip.podkarpackie.pl. [dostęp 2017-12-15].
- ↑ Warszawa. Wręczono złote medale „Gloria Artis”. e-teatr.pl, 10 września 2005. [dostęp 2011-06-21].
- ↑ Honorowi Obywatele Miasta Opola na oficjalnej witrynie miasta. opole.pl. [dostęp 2011-02-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (16 listopada 2011)].
- ↑ Dziennik Polski, r. XXXII, nr 165 (10037), s. 2.
- ↑ Ryszarda Wojciechowska: Gdańsk. Kolejne dłonie na Promenadzie Gwiazd. Polska Dziennik Bałtycki nr 157, 07-07-2008. [dostęp 2010-06-28].
- ↑ Historia #17 W oczach miał śmierć. Opowieść o Józefie Szajnie. [dostęp 2023-05-10].
Linki zewnętrzne
- Galeria Sztuki Katarzyny Napiórkowskiej -prezentacja prac profesora Józefa Szajny
- Józef Szajna, [w:] Twórcy [online], Culture.pl [dostęp 2024-03-21] .
- p
- d
- e
1984–1989 |
|
---|---|
1990–1999 |
|
2000–2009 |
|
2010–2019 |
|
2020–2029 |
|
- PWN: 3982363
- ETP: 5112
- БРЭ: 4689767
- VLE: jozef-szajna
- Catalana: 0467907
- Hrvatska enciklopedija: 59222