Jabłonowo Pomorskie
![]() | Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Jabłonowo Pomorskie (ujednoznacznienie). |
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||||
Rynek w Jabłonowie Pomorskim | |||||
| |||||
Państwo |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||
Powiat | brodnicki | ||||
Gmina | Jabłonowo Pomorskie | ||||
Prawa miejskie | 1962 | ||||
Burmistrz | Marzanna Fettke | ||||
Powierzchnia | 3,35 km² | ||||
Populacja (31.12.2019) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Strefa numeracyjna | +48 56 | ||||
Kod pocztowy | 87-330 | ||||
Tablice rejestracyjne | CBR | ||||
Położenie na mapie gminy Jabłonowo Pomorskie ![]() | |||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie powiatu brodnickiego ![]() | |||||
![]() | |||||
TERC (TERYT) | 0402074 | ||||
SIMC | 0983474 | ||||
Urząd miejski ul. Główna 2887-330 Jabłonowo Pomorskie | |||||
| |||||
| |||||
Strona internetowa |
Jabłonowo Pomorskie (do 1927 Sadlinki[2]; niem. Sadlinken[3], 1903 Goßlershausen[4]) – miasto w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie brodnickim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Jabłonowo Pomorskie.
Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto liczyło 3716 mieszkańców[1].
Patronką miasta jest błogosławiona Maria Karłowska.
Położenie
Jabłonowo Pomorskie położone jest w północno-zachodniej części województwa kujawsko-pomorskiego, przy drodze wojewódzkiej nr 543. W mieście krzyżują się linie kolejowe nr 208 i 353. Na pograniczu miasta przepływa rzeka Lutryna.
Pod względem historycznym Jabłonowo Pomorskie leży w ziemi chełmińskiej[5].
Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski miasto znajduje się na Pojezierzu Brodnickim[6].
Historia
Współczesne Jabłonowo Pomorskie to dawna wieś Sadlinki (niem. Sadlinken), która powstała na zachód od dóbr rycerskich Jabłonowo (obecnie Jabłonowo-Zamek, niem. Jablonowo)[7], znanych od roku 1222. Pierwsza wzmianka znalazła się w tzw. dokumencie „łowickim” (1222 r.), w którym Konrad mazowiecki nadał osadę biskupowi Chrystianowi. Po przejęciu tych terenów przez Krzyżaków miejscowość znalazła się w granicach komturstwa brodnickiego. W 1342 roku wielki mistrz krzyżacki Dytrych von Altenburg nadał dobra jabłonowskie rycerzowi Rudigerowi von Lugendorf.
Najstarszą linię kolejową w pobliżu Sadlinek i Jabłonowa otwarto 20 listopada 1871 roku. Wiodła ona z Torunia Wschodniego do obecnego obwodu królewieckiego[7]:
Jak to bywało nie tylko u nas – stacje kolejowe gromadziły tłumy podróżnych, kupców i handlarzy (...). Tak powstawały nowe osiedla. Niektóre z nich, jak Sadlinki rozwinęły się w miasteczko, które przekształciło się w całkiem sporą miejscowość. Ekspansywne Sadlinki powstając w najbliższym sąsiedztwie Jabłonowa Zamku wkrótce połączyły się z nim, lub, jak kto woli „wchłonęły”. Ale pod zupełnie nową nazwą. Otóż do czasu budowy węzła kolejowego, jeśli ktoś wspominał o Jabłonowie to miał na myśli tereny obecnego Jabłonowa Zamku. W miejscu, w którym obecne miasto tętni swoim życiem była natomiast osada o nazwie Sadlinki.
W 1903 roku nazwę Sadlinken zmieniono na Goßlershausen[4], a nazwa ta się utrzymała do 1920, do końca w zaboru pruskiego:
Na Gosslershausen przechrzczono miejscowość Sadlinki w powiecie brodnickim. Pierwotnie miejscowość tę zamierzano połączyć z Jabłonowem i nazwać »Ostmark«, lecz po śmierci naczelnego prezesa Prus Zachodnich Gosslera odstąpiono od tego zamiaru i postanowiono miejscowości te nazwać od jego nazwiska. Najpierw więc Sadlinki, a następnie stacja kolejowa i pocztowa miały być nazwane od pruskiego polityka i urzędnika Gosslera.
W okresie II Rzeczypospolitej – jako Sadlinki – należały do powiatu brodnickiego w województwie pomorskim, gdzie stanowiły gminę jednostkową. 28 stycznia 1927 nazwę miejscowości Sadlinek (i gminy jednostkowej) zmieniono na Jabłonowo[2]. 1 sierpnia 1934, w związku z reformą administracyjną kraju, Jabłonowo ustanowiło nową gminę Jabłonowo I[8] (nazwa Jabłonowo I została użyta aby gminę móc odróżnić od sąsiedniej wiejskiej gminy Jabłonowo II, również z siedzibą w Jabłonowie[9]).
Po wojnie Jabłonowo zachowało początkowo przynależność administracyjną. 6 lipca 1950 roku zmieniono nazwę woj. pomorskiego na bydgoskie[10]. Według stanu z dnia 1 lipca 1952 roku gmina składała się z samego Jabłonowa i przez to nie była podzielona na gromady[11]. Gminę Jabłonowo I zniesiona jesienią 1954 roku wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin[12] i została przekształcona w gromadę Jabłonowo[13]. 13 listopada 1954, po pięciu tygodniach, gromadę Jabłonowo zniesiono w związku z przekształceniem jej obszaru w osiedle[14]. 18 lipca 1962 osiedle Jabłonowo otrzymało prawa miejskie[15]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. toruńskiego.
Od lat 30. XX wieku w sąsiednim Jabłonowie-Zamku znajduje się dom generalny Zgromadzenia Sióstr Pasterek od Opatrzności Bożej.
Demografia
- Piramida wieku mieszkańców Jabłonowa Pomorskiego w 2014 roku[16].
Zabytki
- Kościół parafialny pw. św. Wojciecha z lat 1860-64[17]
- Neogotycki kościół pw. Chrystusa Króla z lat 1907–1908
- Pastorówka, obecnie plebania
- Pałac w Jabłonowo Pomorskim, obecnie klasztor ss. pasterek z 1860-68[18][19]
- inne
- Kolejowa wieża ciśnień
- Ceglany most kolejowy z końca XIX wieku
- Zabytkowe kamienice z przełomu XIX i XX wieku
Wspólnoty wyznaniowe
Kościół rzymskokatolicki
Świadkowie Jehowy
- Kościół pw. Chrystusa Króla i Matki Bożej Nieustającej Pomocy
- Sala Królestwa Świadków Jehowy
Ludzie związani z Jabłonowem Pomorskim
- Zbigniew Białecki
- Ryszard Bober
- Wanda Emilia Maria Brzeska
- Józef Chyliński
- Maria Karłowska
- Kora (wokalistka)
- Wiesław Perszke
- Włodzimierz Skoczylas
- Andrzej Zygmunt Wiśniewski
Zobacz też
- Jabłonowo-Zamek
- Jabłonowo Pomorskie (stacja kolejowa)
- gmina Jabłonowo I
- gmina Jabłonowo II
- Bitwa pod Brodnicą (1920)
- Batalion ON „Jabłonowo”
- Oddział Wydzielony Jabłonowo
Przypisy
- ↑ a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny [online], demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-16] .
- ↑ a b Dziennik Urzędowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z 1927, nr 1 i 2, poz. 8, s. 8. Historyczna nazwa Jabłonowo (niem. Jablonowo) dotyczyła sąsiednich dóbr rycerskich stanowiących obecnie wieś Jabłonowo-Zamek ("Do czasu budowy węzła kolejowego, jeśli ktoś wspominał o Jabłonowie to miał na myśli tereny obecnego Jabłonowa Zamku. W miejscu, w którym obecne miasto tętni swoim życiem była natomiast osada o nazwie Sadlinki (R. Stawski, 2019).
- ↑ Sadlinki (2), niem. Sadlinken, wieś, pow. brodnicki, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 200 .
- ↑ a b Gazeta Toruńska, 1903, R.39, nr 62.
- ↑ Jerzy Kwiatek, Teofil Lijewski: Leksykon miast polskich. Warszawa: MUZA SA, 1998, s. 237. ISBN 83-7079-926-4. [dostęp 2022-01-17]. Cytat: Znane od XIII w. (z 1222 r. zapis nazwy Jablonovo) jako gród w ziemi chełmińskiej. (pol.).
- ↑ Regiony fizycznogeograficzne Polski po zmianach w 2018 r. [online], warmaz.pl, 2018 (pol.).
- ↑ a b c d R. Stawski (2019). Z dziejów Jabłonowo (na podstawie: E. Bunze, K. Mikulski, W. Nowosad, S. Wojdyło, Jabłonowo, gmina Jabłonowo Pomorskie, zespół pałacowo-parkowy, Toruń 1998)
- ↑ Dz.U. z 1934 r. nr 64, poz. 558
- ↑ Dz.U. z 1934 r. nr 71, poz. 688 §6 (3)
- ↑ Dz.U. z 1950 r. nr 28, poz. 255
- ↑ Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa
- ↑ Dz.U. z 1954 r. nr 43, poz. 191
- ↑ Uchwała Nr 24/2 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 5 października 1954 r. w sprawie podziału na gromady powiatu brodnickiego; w ramach Zarządzenia Nr 9 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z 18 listopada 1954 w sprawie ogłoszenia uchwał Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z 5 października 1954 dotyczących reformy podziału administracyjnego wsi (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Bydgoszczy z dnia 1 grudnia 1954 r., Nr. 12, Poz. 63)
- ↑ Dz.U. z 1954 r. nr 49, poz. 253
- ↑ Dz.U. z 1962 r. nr 41, poz. 188
- ↑ Jabłonowo Pomorskie w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-09] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ nr rej.: A/330 z 24.09.1970
- ↑ nr rej.: A/524 z 29.11.1957
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo kujawsko-pomorskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 .
- ↑ Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2014-06-05] .
Linki zewnętrzne
- Sadlinki (2), niem. Sadlinken, wieś, pow. brodnicki, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 200 . – dotyczy współczesnego Jabłonowa Pomorskiego
- Jabłonowo (1), niem. Jablonowo, rycerskie dobra, pow. brodnicki, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 352 . – dotyczy współczesnego Jabłonowa-Zamku
- Historia Żydów w Jabłonowie Pomorskim na portalu Wirtualny Sztetl
- p
- d
- e
- Siedziba gminy: Jabłonowo Pomorskie
Miasto |
|
---|---|
Sołectwa |
|
Miejscowości niesołeckie |
|
- p
- d
- e
Miasta | |
---|---|
Gminy miejskie | |
Gminy miejsko-wiejskie |
|
Gminy wiejskie |
|
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Brodnica
Przynależność wojewódzka |
|
---|---|
Miasta (1919–75) | |
Osiedla (1954–1972) |
|
Gminy wiejskie zbiorowe (1934–54 i 1973–1975) |
|
Gromady (1954–1972) |
|
- p
- d
- e
Miasta na prawach powiatu | |
---|---|
Miasta powiatowe | |
Miasta gminne do 8 tys. mieszkańców |
|
Miasta gminne powyżej 8 tys. mieszkańców |