Koń lipicański
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Lipizzaner_DSC02439.jpg/250px-Lipizzaner_DSC02439.jpg)
Koń lipicański – niezbyt duży, raczej masywny koń o zwięzłej budowie i wysoko osadzonej, silnie umięśnionej szyi. Profil głowy bywa lekko wypukły, co wskazuje na domieszkę krwi ras hiszpańskich u lipicanów. Maść najczęściej siwa, grzywa pofalowana. Lipicany rodzą się skarogniade lub kare, dopiero między 6. a 10. rokiem życia ich maść zmienia się na siwą. Tylko nieliczne z nich pozostają na zawsze kare.
Rasa wzięła nazwę od stadniny, w której została wyhodowana – Lipicy w Słowenii, założonej w 1580. Rasa powstała z rodzimych koni Karster krzyżowanych z końmi hiszpańskimi i neapolitańskimi. Do dziś hodowane są tam silne konie, nie zawsze siwe, do zaprzęgu i jazdy wierzchem.
Innym centrum hodowli tej rasy jest austriacka stadnina koni w Piber, skąd pochodzą młode konie kierowane do najbardziej znanego miejsca użytkowania lipicanów – Hiszpańskiej Szkoły Jazdy w Wiedniu. Szkoli się w niej ogiery zgodnie z kanonami klasycznej szkoły jazdy.
Na przełomie lat 50. i 60. XX wieku ośrodek szkolenia koni lipicańskich powstał również w Johannesburgu w Południowej Afryce, stworzony przez Polaka, Jerzego Iwanowskiego[1].
Budowa
- Ogiery mają 152-156 cm, klacze 146-154 cm.
- Duża, szlachetna głowy o wyrazistych oczach, ruchliwych uszach, garbonosym profilu i rozdętych chrapach,.
- Gruba szyja z tendencją do otłuszczania.
- Wydłużona kłoda, o miernie rozwiniętej partii łopatkowej, lecz rozłożysta i szeroka.
- Strome łopatki.
- Grzbiet miękkawy.
- Kłąb średnich wymiarów
- Głęboka i szeroka klatka piersiowa.
- Dobrze rozwinięty zad.
- Ogon ze wspaniałą osadą.
- Krótkie i mocne nogi.
- Silne stawy.
- Twarde kopyta.
- Gruba skóra.
- Obfita grzywa i ogon[2].
Charakterystyka
- Eleganckie i efektowne chody.
- Maść siwa, rzadziej gniada, kara, bułana lub izabelowata.
- Żywy temperament.
- Łagodny charakter.
- Wykorzystywane do ujeżdżenia oraz powożenia.
- Późno dojrzewające, lecz długowieczne.
- Lipicany urodzone i wychowane w Lipicy mają wypaloną literę "L" na lewym ganaszu[2].
Historia rasy
Według historyków historia rasy Lipicańskiej sięga roku 1580, kiedy to rasa ta została wyhodowana w stadninie koni hiszpańskich w Lipicy, założonej na polecenie arcyksięcia austriackiego Karola. W tym właśnie roku do stadniny został sprowadzony materiał hodowlany z Hiszpanii. Materiał ten był połączeniem lekkich koni sprowadzonych na półwysep Iberyjski przez Maurów z ciężkimi końmi europejskimi, to właśnie od nich współczesne konie Lipicańskie odziedziczyły tendencje do garbonosości i obfite owłosienie grzywy i ogona[2].
Na rasę wpływ miały także konie innego pochodzenie sprowadzane do stadniny w Lipicy. Były to sprowadzone w XVII w. konie włoskie, duńskie oraz holsztyńskie. Te pierwsze przekazały rasie efektowny wykrok w kłusie. W roku 1856 władze austriackie wysłały do Arabii komisję na czele ze wytrawnym znawcą koni płk. R. Brudermannem w celu sprowadzenia do kraju materiału zarodowego. Po półrocznej podróży przywiózł on 16 ogierów, 50 klaczy i 14 źrebiąt. Z tych koni do Lipicy przydzielono 2 ogiery (Samson i Hadudy) oraz 16 klaczy[2]. Od tych koni arabskich Lipicany odziedziczyły swoją lekkość, suchość kończyn i łagodny temperament[3].
Poza genami na cechy rasy wpłynęły także warunki przyrodnicze Lipicy. Miejscowość ta położona jest na terenie obecnej Słowenii, w pobliżu Triestu. Okolica to w większości tereny górskie o bardzo stromych wzniesieniach i spadach, porośniętych trawą o małej gęstości, lecz bardzo bogatej w sole mineralne. Dzięki takim warunkom konie przebywające na pastwiskach musiały przemierzać duże odległości w celu zaspokojenia głodu, co znalazło swoje odzwierciedlenie w cechach rasy Lipicańskiej. Dzięki temu konie te mają doskonałą przemianę materii i jakość tkanki kostnej oraz "żelazne kopyta"[2].
Wykorzystanie
Od początku rasa Lipicańska była hodowana dla dworu cesarskiego Austrii. Najlepsze ogiery z Lipicy były wysyłane do Hiszpańskiej Szkoły Jazdy w Wiedniu, gdzie były szkolone w ujeżdżeniu i uczone ewolucji wyższej szkoły. Ze względu ich piękności używano ich do zaprzęgów cesarskich[2]. Stajnia przy dworze austriackim zawsze musiała mieć na wyposażeniu 6 siwych koni Lipiańskich do powozu oraz 6 karych używanych na wypadek pogrzebu władcy[4].
Właśnie z powodu swojego wyglądu i szlachetności konie Lipicańskie zasłynęły jako konie monarchów. W 1867 roku cesarz Franciszek przyjechał na swoją koronację na koniu tej rasy. Konie te wykorzystał także prezydent Ronald Reagan w trakcie zaprzysiężenia w roku 1980[4].
Rody
Na świecie ugruntowało się kilka rodów męskich koni rasy Lipicańkiej. Rdzennie lipicańskich oraz najważniejszych rodów jest 6. Są to[2]:
- Ród Pluto - datujący się od roku 1772. Założony przez siwego ogiera duńskiego o właśnie tej nazwie, sprowadzonego do Lipicy w roku 1772. Jest to najstarszy ród, cechujący się mocną budową, krótkimi nogami, garbonosością, płaskim czołem, mocną wysoko osadzoną szyją, krótkim kłębem, długim szerokim i miękkim grzbietem oraz suchą konstytucją. Ród ten ma także mniejszy dopływ krwi arabskiej.
- Ród Conversano - datujący się od roku 1774. Założony przez karego ogiera neapolitańskiego o tej nazwie. Został nabyty od ks. Kaunitza. Konie z tego rodu cechują się dobrą prezentacją, suchą wyrazistą głową, nieco wypukła w czole i długą, pięknie wygiętą szyję, osadzono nieco niżej. Większość przedstawicieli tego rodu jest wysokonożna i spód ma zazwyczaj lżejszy, ale za to bardzo suchy.
- Ród Maestoso - wywodzi się od siwego ogiera o tym imieniu. Są to konie stosunkowo większe i mocniejsze, o zaokrąglonych kształtach, mniej szlachetne, lekko garbonose, o mocnej wysoko osadzonej szyi i mocnym dostatecznie suchym spodzie.
- Ród Favory - wywodzi się od bułanego ogiera o tym imieniu. Są to konie lżejsze, z mocno garbonosymi głowami na lżejszych szyjach, o dość wyraźnym i suchym spodzie.
- Ród Neapolitano - pochodzi od gniadego konia o tej nazwie, który urodził się we Włoszech. Konie tego rodu są mocnej budowy. Początkowo miały mocno garbonose głowy, lecz później przekrzyżowano je z końmi arabskimi, dzięki czemu stały się one mniej wypukłe.
- Ród Siglavy - pochodzi od ogiera czystej krwi arabskiej o tym właśnie imieniu, który został sprowadzony do Lipicy w roku 1816 od ks. Schwarzenberga. Konie z tego rodu są mniejszego wzrostu, mają głowę o prostym profilu, lżejszą szyję, krótszy i równiejszy grzbiet. Z wyglądu są bardziej podobne do swoich arabskich przodków.
Poza 6 głównymi rodami, wyróżnia się jeszcze 2 rody wywodzące się z innych stadnin[2]:
- Mezőhegyeska linia Incitato - zapoczątkowana przez ogiera Incitato w Mezőhegyes. Jego najbliżsi przodkowie pochodzili z Siedmiogrodu. Są nieco mniejsze i mniej szlachetne od oryginalnych lipicanów.
- Chorwacko-Slavonska linia Tulipanów - wychodowana w prywatnej stadninie Terezovac w Chorwacji. Mają one gorszą budowę niż oryginalne Lipicany, są też wyższe od nich oraz niezharmonizowane.
Istnieje tradycja, aby pierwszy człon imienia konia Lipiańskiego był zarazem nazwą rodu z którego się wywodzi[4].
Zobacz też
![]() | Zobacz galerię związaną z tematem: Koń lipicański |
Przypisy
- ↑ Jean-Pierre Scherman. The Hungarian Count, the Polish Major and the Slovenian War Horses in South Africa. „Journal of Central and Eastern European African Studies”. Vol. 2, Number 3, s. 3–23, 2022. Budapest: Óbuda University. ISSN 2786-1902. [dostęp 2023-05-10]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h WitoldW. Pruski WitoldW., Hodowla Koni T.I, Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2007, s. 403-413 (pol.).
- ↑ RomanR. Prawocheński RomanR., Hodowla Koni, 2010, s. 376-378 (pol.).
- ↑ a b c FrankF. Westerman FrankF., Czysta Biała Rasa. Cesarskie konie, genetyka i wielkie wojny, 2014 (pol.).
- Britannica: animal/Lipizzaner