Martyniowate
![]() Proboscidea louisianica | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | jasnotowce | ||
Rodzina | martyniowate | ||
Nazwa systematyczna | |||
Martyniaceae Horan. Char. Ess. Fam.: 130. 30 Jun 1847[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Martynia L.[4] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Martyniowate[6] (Martyniaceae) – rodzina roślin należąca do rzędu jasnotowców (Lamiales). Obejmuje 5 rodzajów z około 16[7]–20[8] gatunkami, z czego 10 należy do rodzaju Proboscidea[2]. Rośliny te występują na kontynentach amerykańskich, od centralnej części Stanów Zjednoczonych na północy po Argentynę na południu[7]. Martynia annua rośnie zawleczona i zdziczała w Chinach[8], w południowej Azji[9], Australii[10] i Afryce[11]. Gatunki z tej rodziny rosną w większości na siedliskach ciepłych i suchych. Często zasiedlają też siedliska antropogeniczne – należą tu jednoroczne chwasty upraw[7] i rośliny siedlisk ruderalnych, w tym przydroży[11]. Pędy tych roślin nieprzyjemnie pachną i są lepkie z powodu wydzielin gruczołków (giną na nich drobne owady, ale rośliny nie są mięsożerne)[12].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Ibicella_lutea_04.jpg/220px-Ibicella_lutea_04.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Proboscidea_parviflora%2C_Doubleclaw_Unicorn_Plant_%289260739422%29.jpg/220px-Proboscidea_parviflora%2C_Doubleclaw_Unicorn_Plant_%289260739422%29.jpg)
Morfologia
- Pokrój
- Zwykle gruczołowato, lepko owłosione[7][8] rośliny jednoroczne, rzadko krzewy do 3 m wysokości, o łodygach za młodu mięsistych (Holoregmia)[7], i byliny odnawiające się z mięsistych korzeni (Proboscidea altheaefolia) i bulw (Craniolaria annua)[7][8][12]. Rośliny w większości nie przekraczają 1 m wysokości, z wiekiem pokładają się pod ciężarem pędu i wówczas dojrzewają owoce[11].
- Liście
- Naprzeciwległe, czasem tylko w górnej części skrętoległe, zwykle okazałe (choć wielkość ich zależy od dostępności wody[11]), bez przylistków, pojedyncze[8], ogonkowe[5]. Zwykle z blaszką liściową szeroką, z nasadą sercowatą, dłoniasto klapowaną lub zaokrągloną[7]. Na brzegu ząbkowaną lub całobrzegą[2][12].
- Kwiaty
- Zwykle okazałe, obupłciowe, grzbieciste. Zebrane są w szczytowe grona, przeważnie rozpierzchłe, z 1 lub 2 podsadkami, długą szypułą i drobnymi przysadkami. Działki kielicha niewielkie, w liczbie 5, są wolne lub zrosłe w rurkę, czasem (Craniolaria) pochwę. Korona w dole jest rurkowata (u Craniolaria rurka jest równowąska i osiąga do 12 cm długości, poza tym u większości gatunków osiąga 2 do 6 cm[11]), w górze dzwonkowato rozszerzona i 5-łatkowa. Czasem łatki barwy żółtej, czerwonej lub białej są niemal regularne, częściej tworzą dwie wargi. Pręciki są cztery, z czego dwa krótsze (u Martynia dwa pręciki i dwa prątniczki). Zalążnia jest górna, powstaje z dwóch owocolistków, jest jednokomorowa, z 4 lub wieloma zalążkami i u nasady otoczona dyskiem miodnikowym. Szyjka słupka jest cienka, na szczycie rozwidlona (oba spłaszczone końce stulają się po dotknięciu przez zapylającego owada)[7][12].
- Owoce
- Podługowate torebki z przegrodami pełnymi lub częściowymi. Na szczycie z krótszym lub częściej dłuższym, zakrzywionym i rozwidlonym na końcu dzióbkiem (powstającym z drewniejącego słupka[8]). Zewnętrzna warstwa owocu (egzokarp) zwykle jest miękka i odpada odsłaniając włóknistą, drewniejącą i urzeźbioną warstwę wewnętrzną (endokarp)[7]. U Proboscidea i Ibicella owoc zawiera wiele nasion, a u innych rodzajów tylko 4 do 6[7]. Nasiona są czarne i pomarszczone[8], duże (od 3 do 10 mm długości)[2].
Systematyka
Rośliny z rodziny Martyniaceae łączone były tradycyjnie z połapkowatymi w jedną rodzinę Pedaliaceae. Wynikało to z licznych podobieństw morfologicznych. Nie zostało to jednak potwierdzone w innych analizach, w szczególności molekularnych. Podobieństwa uznane zostały za wynik konwergencji w zakresie dotyczącym rozprzestrzeniania diaspor przez zwierzęta oraz przynależności od grupy jasnotowców wywodzącej się od wspólnego przodka[13]. Analizy chloroplastowego DNA opublikowane w 2008 wskazały na to, że taksonem siostrzanym Martyniaceae jest rodzina werbenowatych Verbenaceae. Przemawiać za tym miało także to, że centrum zróżnicowania obu rodzin są suche tereny w Ameryce Południowej[14]. W publikacji z 2011 zakwestionowano jednak pewność co do takiej relacji filogenetycznej[11]. W obrębie rodziny zidentyfikowano dwie grupy siostrzane – jedna obejmuje rodzaj Martynia wraz z północnoamerykańskimi gatunkami z rodzaju Proboscidea, a druga pozostałe taksony z Ameryki Południowej[2].
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)[2]
jasnotowce |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Craniolaria L. – czasznia, czaśnia[16]
- Holoregmia Nees
- Ibicella Van Eselt. – ibicella[17]
- Martynia L. – martynia[18][16], wibudłak[16]
- Proboscidea Schmidel
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-04] (ang.).
- ↑ a b c d e f g Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-03-04] (ang.).
- ↑ Robert W. Kiger, James L. Reveal: A comprehensive scheme for standardized abbreviation of usable plant-family names and type-based suprafamilial names. University of Maryland. [dostęp 2015-12-31].
- ↑ Family: Martyniaceae Horan., nom. cons.. [w:] National Plant Germplasm System [on-line]. [dostęp 2016-01-02].
- ↑ a b L. Watson, M. J. Dallwitz: Martyniaceae Stapf. [w:] The families of flowering plants [on-line]. [dostęp 2016-01-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-10-10)].
- ↑ Martyniaceae. [w:] Atlas roślin [on-line]. Marek Snowarski. [dostęp 2022-10-29].
- ↑ a b c d e f g h i j k Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 203-204. ISBN 1-55407-206-9.
- ↑ a b c d e f g Zhi-Yun Zhang & Heidrun E. K. Hartmann: Martyniaceae Stapf. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-12-31].
- ↑ Martynia annua Linn.. [w:] Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-01-02].
- ↑ Martynia annua. [w:] Australian Rainforest Tropical Plants [on-line]. [dostęp 2016-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-10-04)].
- ↑ a b c d e f Gutierrez, Raul: A Phylogenetic Study of the Plant Family Martyniaceae (Order Lamiales). Arizona State University Libraries, 2011. [dostęp 2016-01-02].
- ↑ a b c d H.-D. Ihlenfeldt: Martyniaceae. W: Joachim W. Kadereit (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. T. 7: Flowering Plants · Dicotyledons Lamiales (except Acanthaceae including Avicenniaceae). 2004, s. 283-288. ISBN 978-3-642-62200-7.
- ↑ Ingeborg C. Gormley, Dorothea Bedigian, Richard G. Olmstead. Phylogeny of Pedaliaceae and Martyniaceae and the Placement of Trapella in Plantaginaceae s. l.. „Systematic Botany”. 40(1), s. 259-268, 2015. DOI: 10.1600/036364415X686558.
- ↑ Raul Gutierrez. Preliminary Chloroplast DNA Studies in the Flowering Plant Family Martyniaceae (Order Lamiales). „Journal of the Arizona-Nevada Academy of Science”. 40, 1, s. 105-110, 2008. DOI: [105:PCDSIT2.0.CO;2 10.2181/1533-6085(2008)40[105:PCDSIT]2.0.CO;2].
- ↑ Martyniaceae Horan.. Tropicos.org. [dostęp 2015-12-31].
- ↑ a b c Józef Rostafiński: Słownik polskich imion rodzajów oraz wyż̇szych skupień roślin. Kraków: Akademia Umiejętności, 1900. (pol.).
- ↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: officina botanica, 2008, s. 104. ISBN 978-83-925110-5-2.
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 114, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- J9U: 987007553213305171
- DSDE: Martyniaceae
- EoL: 2895148
- Flora of China: 10540
- Flora of North America: 10540
- GBIF: 3233525
- identyfikator iNaturalist: 71415
- IPNI: 77126797-1
- ITIS: 500068
- NCBI: 41868
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:77126797-1
- Tela Botanica: 101094
- identyfikator Tropicos: 42000449
- identyfikator taksonu Fossilworks: 183071
- CoL: 624M3