Masakra w Lidicach
![]() Zniszczona zabudowa Lidic w 1942 roku | |||
Państwo | czeska część Czechosłowacji pod okupacją III Rzeszy (Protektorat Czech i Moraw) | ||
---|---|---|---|
Miejsce | Lidice | ||
Data | 10 czerwca 1942 | ||
Liczba zabitych | 340 osób | ||
Typ ataku | egzekucja przez rozstrzelanie, wysłanie do obozów koncentracyjnych, całkowite zburzenie zabudowy | ||
Sprawca | SS, Gestapo, OrPo | ||
Motyw | odwet za zamach na Reinharda Heydricha | ||
Położenie na mapie Czechosłowacji ![]() | |||
![]() | |||
|
Masakra w Lidicach[1] (cz. Vyhlazení Lidic) – masakra z okresu II wojny światowej, dokonana 10 czerwca 1942 roku przez członków służb mundurowych nazistowskich Niemiec: SS, Gestapo i OrPo we wsi Lidice, ówcześnie położonej w Protektoracie Czech i Moraw (obecnie w Czechach). Stanowiła część odwetu za przeprowadzoną 27 maja 1942 roku przez dwóch wyszkolonych w Wielkiej Brytanii bojowników operację „Anthropoid”, w wyniku której śmierć poniósł protektor Czech i Moraw Reinhard Heydrich. Lidice zostały wybrane jako obiekt odwetu z powodu błędnego powiązania niektórych mieszkańców tej miejscowości z wykonawcami operacji „Anthropoid” i antyniemieckim ruchem oporu w trakcie śledztwa przeprowadzonego przez Gestapo.
Sprawcy zbrodni rozstrzelali na miejscu wszystkich mężczyzn powyżej 16. roku życia, zaś kobiety i dzieci przewieźli do szkoły w pobliskim Kladnie, skąd następnie zdecydowaną większość z nich wysłali do obozów koncentracyjnych, gdzie wiele z nich zmarło. Niewielka liczba lidickich dzieci została poddana germanizacji poprzez umieszczenie w niemieckich rodzinach lub w domu dziecka w Puszczykowie. Podczas masakry w Lidicach zginęło 340 z 503 ich mieszkańców: 192 mężczyzn, 60 kobiet i 88 dzieci. Po usunięciu mieszkańców wsi, wszystkie jej zabudowania zostały zburzone, a teren wyrównany przy pomocy buldożerów, co miało zatrzeć wszelkie ślady ludzkiego osadnictwa na tej ziemi. Po II wojnie światowej Lidice zostały odbudowane 300 metrów od pierwotnego miejsca, które z kolei przeznaczono na urządzenie tzw. Pomnika Lidice (cz. Památník Lidice), kompleksu łączącego zbiorowy grób lidickich mężczyzn, pomnik i muzeum tragedii z 1942 roku. Do odbudowanej wsi powróciły po wojnie 143 ocalałe mieszkanki i 17 ocalałych dzieci.
Masakra w Lidicach stała się jednym z najbardziej znanych przykładów okrucieństwa nazistowskich Niemiec[2]. Na całym świecie spotkała się z niedowierzaniem i gniewem, a także z wyrazami solidarności. Doczekała się licznych form upamiętnienia i odniesień w kulturze.
Tło
Zamach na Reinharda Heydricha
Osobny artykuł: Zamach na Reinharda Heydricha.
27 maja 1942 roku dwóch wyszkolonych w Wielkiej Brytanii bojowników, Jan Kubiš i Jozef Gabčík, dokonało w Pradze udanego zamachu na protektora Czech i Moraw Reinharda Heydricha, realizując tym samym operację „Anthropoid”, zaplanowaną kilka miesięcy wcześniej przez czechosłowacki rząd emigracyjny w porozumieniu z brytyjskim Kierownictwem Operacji Specjalnych (ang. Special Operations Executive)[3][1]. Przebieg zamachu nie był zgodny z planem, przez co Heydrich nie zginął na miejscu, lecz odniósł poważne obrażenia. W ich wyniku zmarł 4 czerwca 1942 roku w szpitalu[1].
Plan odwetu za zamach
Niespodziewana i kompromitująca dla służb bezpieczeństwa III Rzeszy śmierć jednego z najwyższych niemieckich dostojników wywołała u przywódcy III Rzeszy Adolfa Hitlera wściekłość i żądzę odwetu[3][4]. W pierwszych dniach po zamachu Gestapo i SS wytropiły i zamordowały na terenie Protektoratu Czech i Moraw agentów, członków antyniemieckiego ruchu oporu oraz każdego podejrzanego o zaangażowanie w zabójstwo Heydricha – łącznie ponad 1000 osób. Ponadto 3000 Żydów deportowano z getta Theresienstadt do obozu zagłady, w Berlinie zaś aresztowano 500 Żydów, z czego 152 z nich stracono w dniu śmierci protektora[5].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Jaroslav_Jan_P%C3%A1la.jpg/220px-Jaroslav_Jan_P%C3%A1la.jpg)
9 czerwca 1942 roku, tuż po przeprowadzonym z państwowymi honorami pogrzebie Reinharda Heydricha, Karl Hermann Frank, Wyższy Dowódca SS i Policji w Protektoracie Czech i Moraw, mający ambicje przejęcia stanowiska protektora, przedstawił Hitlerowi plan dalszej zemsty za śmierć Heydricha[3]. Według niego wymordowani powinni zostać mieszkańcy wsi Lidice, położonej około 20 km na północny zachód od Pragi[6][5]. Zamieszkała przez 503 osoby wieś została wybrana jako obiekt odwetu w wyniku zdarzenia z 3 czerwca 1942 roku, które dało podstawy do powiązania jej z zamachowcami i ruchem oporu[4][3][7]. Tego dnia Jaroslav Pála(inne języki), właściciel fabryki baterii w Slanach, otrzymał list miłosny zaadresowany do jednej z pracownic fabryki, Anny Maruščákovej(inne języki), wówczas nieobecnej w pracy z powodu choroby. Autorem listu był tajemniczy Milan[7][a]. List wzbudził u Páli podejrzenia związane z ewentualnym uczestnictwem jego autora w zamachu na Heydricha, w związku z czym niedługo później powiadomił miejscowy posterunek żandarmerii, a następnie dał go przybyłemu do jego biura w fabryce funkcjonariuszowi Františkowi Vybíralowi. Ten potem przekazał list swojemu przełożonemu, komendantowi żandarmerii Františkowi Polákowi, który niezwłocznie poinformował o nim urząd Gestapo w Kladnie[7]. Funkcjonariusze nazistowskiej tajnej policji jeszcze tego samego dnia aresztowali Annę Maruščákovą, która w trakcie przesłuchania wplątała w sprawę zamachu mieszkającą w Lidicach rodzinę Horáków, znanych sympatyków aliantów (ich syn Josef(inne języki) przebywał w Wielkiej Brytanii, gdzie służył w podległej RAF czechosłowackiej 113 Eskadrze Bombowej)[7][4][8]. Wkrótce ujęli także i poddali brutalnym przesłuchaniom Milana – okazał się nim być pracownik kladeńskiej huty żelaza Václav Říha, żonaty dwudziestotrzylatek, który tajemniczo podpisanym listem chciał zakończyć romans z dziewiętnastoletnią Maruščákovą. Na podstawie jego wymuszonych brutalnym traktowaniem zeznań gestapowcy ukuli rzekome powiązania niektórych mieszkańców Lidic z zamachem na protektora Czech i Moraw[7]. 24 października 1942 roku Říha i Maruščáková zostali straceni w obozie koncentracyjnym Mauthausen, natomiast w dotyczącym rodziny Horáków osobnym śledztwie Gestapo ostatecznie nie znalazło żadnego związku między tą rodziną a śmiercią Heydricha[7][4]. W tym samym dniu, w którym Frank zaprezentował plan zagłady Lidic, Hitler – zdeterminowany by ukarać Czechów bez względu na ich rzeczywisty współudział w zamachu – wydał w Berlinie rozkaz dotyczący dalszych losów wsi o następującej treści[4][3]:
- Wszystkich dorosłych mężczyzn rozstrzelać;
- Wszystkie kobiety przetransportować do obozów koncentracyjnych;
- Wybrać dzieci, które można poddać germanizacji i przekazać je rodzinom SS w Rzeszy. Resztę dzieci wychować w inny sposób;
- Wieś spalić i zrównać z ziemią[3].
Przebieg
Jeszcze we wtorek 9 czerwca 1942 roku, kilka godzin po rozkazie Adolfa Hitlera, Lidice otoczyły jednostki SS[3]. O 21.00 do wsi wjechało dziesięć ciężarówek pełnych żołnierzy, policjantów i gestapowców[6][1]. Miejscowego wójta zmuszono do wydania wszystkich dokumentów gminy i kosztowności, a po północy wszystkich mieszkańców wyprowadzono z domów[3]. Nikomu nie pozwolono opuścić wioski, a każdy, kto próbował uciekać, został zastrzelony[1]. Wszyscy mężczyźni w wieku powyżej szesnastu lat, w sumie 173, zostali oddzieleni od reszty mieszkańców i zamknięci w piwnicy, stodole oraz oborze gospodarstwa rodziny Horáków[1][5][9]. Następnie wyprowadzano ich w dziesięcioosobowych grupach, ustawiano w szeregu przy stodole i rozstrzeliwano[4][1]. Ściany stodoły obłożono materacami celem zapobieżenia rykoszetowaniu pocisków[4][3]. Cała akcja trwała od świtu do 16.00[1]. Chociaż rozstrzelani mieli zostać wyłącznie mężczyźni starsi niż szesnastoletni, wśród ofiar zdarzali się też młodsi – najmłodszą był Josef Hroník, w momencie śmierci nie mający ukończonego piętnastego roku życia[10]. Wśród rozstrzelanych znalazł się także ksiądz Josef Štemberka(inne języki), proboszcz miejscowej parafii św. Marcina, który w przeddzień tragedii przebywał poza Lidicami i który został potajemnie ostrzeżony, aby nie wracał do wsi. Ten jednak pospiesznie pojechał do Lidic, chcąc umrzeć wraz ze swoimi parafianami[9]. Ciała zamordowanych nie były usuwane. Kolejni mężczyźni, którzy przychodzili pod „ścianę śmierci”, musieli stanąć przed zwłokami uprzednio zamordowanych, a pluton egzekucyjny za każdym razem cofał się o krok[3]. Dopiero po rozstrzelaniu wszystkich mieszkańców, zwłoki pogrzebano w masowym grobie, wykopanym przez więźniów z położonego nieopodal obozu koncentracyjnego w Terezinie[3][5]. W lidickiej zbrodni uczestniczyli m.in. dowódca urzędu Gestapo w Kladnie, SS-Hauptsturmführer Harald Wiesmann(inne języki) i jego zastępca, SS-Sturmscharführer Thomas Thomsen[11]. Od godzin porannych 10 czerwca przeprowadzanie egzekucji osobiście nadzorował Karl Hermann Frank[3].
Jeszcze przed zamordowaniem lidickich mężczyzn, miejscowe kobiety i dzieci zostały przewiezione do Kladna, gdzie umieszczono je w miejscowej szkole[3][4]. Następnie siedem kobiet zabrano do Pragi i tam zastrzelono, a pozostałe – w sumie 195 – wysłano do obozu koncentracyjnego Ravensbrück, gdzie 49 z nich zmarło: siedem zabito w komorach gazowych, zaś pozostałe straciły życie z powodu fatalnych warunków i brutalnego traktowania przez strażników[1].
Zgodnie z rozkazem z 9 czerwca te dzieci z Lidic, które naziści uznali za „najbardziej wytrzymałe” miały zyskać nową tożsamość poprzez germanizację za sprawą życia wśród Niemców[3][1]. Ostatecznie los taki spotkał dziesięcioro dzieci: troje wysłano na wychowanie do rodzin niemieckich, zaś siedmioro z 89 przetransportowanych pociągiem do Łodzi, do obozu internowania urządzonego w dawnej fabryce, umieszczono w domu dziecka w Puszczykowie (niem. Gaukinderheim Puschkau) niedaleko Poznania, gdzie następnie poddano je reedukacji[3][12][13]. Pozostałe 82 lidickich dzieci 2 lipca 1942 roku przewieziono do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem, w którym zostały zamordowane przez zagazowanie w mobilnych komorach gazowych[3][4][10].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c8/Lidice.jpg/220px-Lidice.jpg)
16 czerwca 1942 roku w Pradze rozstrzelano kolejnych 26 mieszkańców Lidic, którzy w dniu masakry we wsi z różnych przyczyn byli poza nią – dziewiętnastu mężczyzn (szesnastu, którzy feralnego dnia byli w pracy na nocnej zmianie, jednego przebywającego w szpitalu i dwóch chłopców, u których stwierdzono ukończony piętnasty rok życia) oraz siedem kobiet: sześć z rodziny Horáków i panią Stříbrną (matkę pilota RAF Josefa Stříbrnego)[3][10]. Dodatkowo trzy osadzone w obozie koncentracyjnym kobiety z Lidic zmarły w trakcie marszu śmierci w 1945 roku[10].
Niemieccy naziści byli zdeterminowani, aby zatrzeć wszelkie ślady po Lidicach, w związku z czym – po pozbyciu się mieszkańców – wszystkie zabudowania wsi zostały po kolei wyburzone przy użyciu materiałów wybuchowych[4][5]. Nie oszczędzono nawet miejscowego cmentarza, który został rozkopany[5]. Następnie teren, na którym uprzednio istniała wieś, wyrównano za pomocą buldożerów, po czym posiano w tym miejscu rośliny[1][5]. Nazwa wsi została później usunięta ze wszystkich niemieckich map[5].
Skutki, reakcje i następstwa
Masakrę w Lidicach przypłaciło życiem 340 z 503 ich mieszkańców: 192 mężczyzn, 60 kobiet i 88 dzieci[4][10][6]. Tragedię przeżyło trzech męskich mieszkańców Lidic: Josef Horák(inne języki) i Josef Stříbrný(inne języki), przebywający w Wielkiej Brytanii piloci RAF, oraz jeden osadzony w więzieniu w Pradze w czasie wydarzeń z 10 czerwca[6][8]. Po II wojnie światowej do wsi wróciły 143 ocalałe mieszkanki i 17 ocalałych dzieci (zamieszkały z matkami, które przeżyły wojnę lub z dalszymi rodzinami)[10][5][4]. Jednym z ocalałych lidickich dzieci i zarazem jednym z najdłużej żyjących świadków masakry była zmarła w 2021 roku w wieku 88 lat Marie Šupíková z domu Doležalová(inne języki). Znalazła się ona wśród 89 dzieci wysłanych do Łodzi, a następnie była wśród siedmiorga umieszczonych w podpoznańskim domu dziecka[12]. W 1943 roku została adoptowana przez niemiecką rodzinę, która zmieniła jej personalia na Ingeborg Schiller, a w 1946 roku – dzięki staraniom czechosłowackiego komitetu repatriacyjnego – została zgłoszona władzom w Pradze przez przybranych rodziców i wróciła do Czechosłowacji w lipcu tego samego roku. Jako, że jej oboje rodzice nie przeżyli lidickiej tragedii, zamieszkała wraz z ciotką w Kročehlavach, gdzie osiedliło się także wielu innych ocalałych z Lidic, a po urodzeniu córki w 1955 roku zamieszkała w odbudowanych Lidicach. W późniejszych latach działała na rzecz zachowania pamięci o masakrze jako przestrogi dla przyszłych pokoleń[12]. Innym ocalałym dzieckiem z Lidic, które wróciło do wsi był Václav Zelenka. Powrócił on do Lidic jako ośmiolatek w 1947 roku z Niemiec, gdzie żył z rodziną adopcyjną[4]. W późniejszych latach został burmistrzem odbudowanych Lidic[4].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Lidice_shall_live.jpg/220px-Lidice_shall_live.jpg)
Efekty masakry zostały sfilmowane przez Niemców, a powstały materiał nazistowska propaganda wykorzystywała później w celu stłumienia dalszego oporu w Protektoracie Czech i Moraw[5]. Na drugi dzień po dokonaniu zbrodni rozgłośnia radiowa Protektoratu nadała oficjalną audycję, w której dumnie ogłoszono fakt przeprowadzenia eksterminacji Lidic, a także podano jej powody[10][4][6]. Dzięki temu o tragedii wsi dowiedział się zewnętrzny świat, który zareagował na nią niedowierzaniem i gniewem, ale także wyrazami solidarności[4][6][14]. We wrześniu 1942 roku w brytyjskim mieście Stoke-on-Trent lokalny poseł Barnett Stross zapoczątkował kampanię Lidice Shall Live (pol. „Lidice będą żyć”), w ramach której poproszono robotników i górników z północnej części hrabstwa Staffordshire o przekazanie tygodniowych pensji na pomoc w odbudowie wsi[15][16]. W ten sposób na odbudowę Lidic zebrano około miliona funtów (według dzisiejszej wartości)[15]. Natomiast amerykański sekretarz marynarki wojennej Frank Knox odniósł się do eksterminacji Lidic w następujących słowach: „Kiedy przyszłe pokolenia zapytają nas, o co walczyliśmy w tej wojnie, powiemy im, co się stało w Lidicach”[14][4]. Innym przykładem reakcji Amerykanów na masakrę w Lidicach były plakaty z napisem „Nie zapomnimy o Pearl Harbor i Lidicach”[14].
24 czerwca 1942 roku Niemcy wymordowali wszystkich dorosłych mieszkańców innej położonej w Protektoracie Czech i Moraw wsi, Ležáky, gdzie znajdowała się radiostacja, która odegrała ważną rolę w przygotowaniu zamachu na Reinharda Heydricha[3].
Główny architekt masakry w Lidicach, Karl Hermann Frank, 9 maja 1945 roku poddał się żołnierzom amerykańskim, którzy przekazali go władzom Czechosłowacji. W marcu i kwietniu 1946 roku toczył się jego proces przed Trybunałem Ludowym w Pradze, w którym za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości został skazany na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano publicznie na terenie praskiego więzienia Pankrác 22 maja 1946 roku[3]. Z kolei w 1947 roku, na mocy wyroku praskiego Trybunału Ludowego straceni zostali wykonawcy zbrodni: dowódca urzędu Gestapo w Kladnie Harald Wiesmann(inne języki), jego zastępca Thomas Thomsen, członkowie Gestapo O. Felkl, W. Forster i O. Gehle oraz kierowca R. Vlček[11].
Jaroslav Pála(inne języki), który de facto zapoczątkował tragedię Lidic, został aresztowany krótko po wybuchu powstania praskiego 6 maja 1945 roku na rozkaz rewolucyjnego okręgowego komitetu narodowego w Slanach, który przejął tam władzę po upadku okupacyjnej administracji niemieckiej i który m.in. zajmował się ściganiem osób podejrzewanych o kolaborację. 2 maja 1947 roku wyrokiem Nadzwyczajnego Sądu Ludowego został skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności, którą w maju 1955 roku na mocy amnestii zamieniono mu na 25-letnie pozbawienie wolności; kara miała wygasnąć w 1970 roku. Podczas odsiadki Pála bezskutecznie starał się o złagodzenie kary (w 1948 i w 1957 roku), ponadto bezskutecznie jego córka zabiegała o jego ułaskawienie u prezydenta Czechosłowacji Klementa Gottwalda (w 1951 roku). Zmarł 9 marca 1963 roku w więzieniu w Ilavie[7].
W 1947 roku położono kamień węgielny pod odbudowę Lidic w odległości 300 m od miejsca, w którym pierwotnie się znajdowały, zaś w maju 1948 roku rozpoczęto budowę pierwszych domów[5]. Jednym z ostatnich budynków w odbudowywanej wsi był dom kultury, którego budowa rozpoczęła się w połowie lat 50. XX wieku, a zakończyła w 1962 roku[17]. Natomiast w pierwotnej lokalizacji wsi na przestrzeni lat urządzono kompleks łączący zbiorowy grób lidickich mężczyzn, pomnik i muzeum – tzw. Pomnik Lidice (cz. Památník Lidice)[5][18].
Upamiętnienie
Pomnik Lidice
Osobny artykuł: Pomnik Lidice.
Mieści się na terenie pierwotnych Lidic i stanowi główne miejsce upamiętnienia masakry. Do tego celu oryginalną lokalizację wsi wykorzystano już w 1945 roku, kiedy z inicjatywy jednego z oddziałów Armii Czerwonej powstał tam pierwszy pomnik[18]. Na początku lat 50. XX wieku otwarto tam natomiast pierwsze muzeum tragedii w Lidicach, które w 1962 roku, z okazji 20. rocznicy masakry wsi, zastąpiono nowym obiektem, a ponadto oddano do użytku główny pomnik upamiętniający tragedię, cechujący się kolumnadami[18][19]. Z czasem obok budynku muzeum powstały dwie hale wystawowe[20], a na reszcie pierwotnego obszaru Lidic także Różany Sad Przyjaźni i Pokoju (cz. Růžový sad přátelství a míru), charakteryzujący się 24 tysiącami krzewów z 240 gatunków i odmian róż[21], Pomnik dziecięcych ofiar wojny(inne języki) (cz. Pomník dětských obětí války), poświęcony lidickim dzieciom, które zginęły w niemieckim obozie zagłady i jednocześnie także wszystkim dzieciom-ofiarom II wojny światowej[22] oraz inne dzieła rzeźbiarskie, takie jak np. posąg kobiety zasłaniającej twarz przed płomieniami z płonącej wsi autorstwa Karela Lidický’ego, czy rzeźba chłopca i dziewczynki o nazwie Mír (pol. „Pokój”), autorstwa Karela Hladíka[5][23][18] .
Inne formy upamiętnienia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Lidice_Memorial_Phillips_Wisconsin.jpg/220px-Lidice_Memorial_Phillips_Wisconsin.jpg)
Na cześć masakry w Lidicach nazwę Lidická nadano ulicom w wielu miastach Czech, m.in. w Pradze[24], Boguminie[25], Brnie[26], Karlowych Warach[27], Ołomuńcu[28] i Pilźnie[29], a także ulicy w Preszowie na Słowacji[30].
W następstwie lidickiej tragedii wiele wsi i miasteczek w Stanach Zjednoczonych przemianowano na Lidice[14]. Nazwę tę przyjęła też mała dzielnica w Joliet w stanie Illinois, co amerykański prezydent Franklin Delano Roosevelt w oficjalnym oświadczeniu skomentował następująco: „Nazwa Lidice miała zostać wymazana z historii. Zamiast zostać zabite, jak chcieliby naziści, Lidice otrzymały nowe życie”[4]. W USA powstały ponadto dwa pomniki zbrodni z 10 czerwca 1942 roku: w Crest Hill (wybudowany w 1942 roku) i w Phillips w stanie Wisconsin (wybudowany w 1944 roku)[31][32].
31 października 1943 roku w hołdzie zniszczonej wsi miasto Potrero w Panamie przyjęło nazwę Lídice[33]. Także w tym samym roku na cześć masakry północnej części meksykańskiej wsi San Jerónimo Aculco nadano nazwę San Jerónimo Lídice (południowa część dalej była nazywana San Jerónimo Aculco). W latach 60. XX wieku wieś San Jerónimo Aculco-Lídice stała się dzielnicą miasta Meksyk[34]. Obecnie lidicką masakrę upamiętnia tam również plac przed kościołem[34].
Wykorzystanie w kulturze
W 1942 roku amerykańska poetka Edna St. Vincent Millay napisała odnoszącą się do masakry w Lidicach balladę The Murder of Lidice, będącą jednym z wierszy propagandowych napisanych na zlecenie organizacji Writers’ War Board po ataku na Pearl Harbor[35].
W 1943 roku powstał brytyjski film krótkometrażowy The Silent Village w reżyserii Humphreya Jenningsa, którego fabuła stanowiła śmiałą rekonstrukcję wydarzeń z Lidic odegraną przez walijskich górników we wsi Cwmgiedd w południowej Walii[36][2][37].
W drugiej połowie XX wieku powstały dwa filmy dokumentalne o lidickiej tragedii: czechosłowacki Lidice z 1965 roku i zachodnioniemiecki Die Hoffnung stirbt zuletzt – Lidice z 1982 roku[38][39].
W wydanym w 1971 roku zbiorze opowiadań Śmierć pięknych saren ich autor Ota Pavel wspomina Lidice i tragedię, która w nich się wydarzyła[40].
1 czerwca 2011 roku w Pradze premierę miał czeski dramat wojenny Lidice w reżyserii Petra Nikolaeva, opowiadający o wydarzeniach z 10 czerwca 1942 roku, ukazanych z perspektywy mężczyzny, który podczas eksterminacji Lidic przebywał w więzieniu, a po wyjściu na wolność zmagał się z traumą ocalałego[41][42]. Światowa premiera filmu odbyła się 2 czerwca 2011 roku[42].
Zobacz też
- Oradour-sur-Glane
- Masakra w Chatyniu
- Pacyfikacja Michniowa
- Pacyfikacje wsi polskich podczas okupacji niemieckiej
Uwagi
- ↑ Oryginalna czeskojęzyczna treść listu:
Drahá Aničko, promiň, že Ti píši tak pozdě, a snad mne pochopíš, neboť víš, že mám mnoho práce a starostí. Co jsem chtěl udělat, tak jsem udělal. Onoho osudného dne jsem někde na Čabárně. Jsem zdráv. Na shledanou tento týden a pak se již neuvidíme. Milan[7].
Tłumaczenie na język polski:
Droga Aneczko, wybacz, że piszę do Ciebie tak późno, a może mnie zrozumiesz, gdyż przecież wiesz, że mam dużo pracy i zmartwień. Co chciałem zrobić, zrobiłem. Tego fatalnego dnia byłem gdzieś w Čabárnie. Jestem zdrowy. Do widzenia w tym tygodniu, a potem to się już nie zobaczymy. Milan.
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i j k Janice Anderson, Anne Williams, Vivian Head: Rzezie, masakry i zbrodnie wojenne od starożytności do współczesności. [w:] OPERACJA ANTHROPOID [on-line]. books.google.pl, 2007. [dostęp 2022-06-20]. (pol.).
- ↑ a b Tom McEnchroe, Klára Stejskalová: Eighty years after Nazi massacre the global legacy of Lidice lives on. [w:] History [on-line]. english.radio.cz, 2022-10-06. [dostęp 2022-06-20]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Michał Szukała: 75 lat temu Niemcy dokonali masowej eksterminacji ludności czeskiej wsi Lidice. [w:] Wiadomości [on-line]. dzieje.pl, 2017-06-10. [dostęp 2022-06-20]. (pol.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r Meilan Solly: The Lost Children of the Lidice Massacre. smithsonianmag.com, 2018-09-12. [dostęp 2022-06-20]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Lidice, 80 Years Later. [w:] Czechia [on-line]. praguemorning.cz, 2022-10-09. [dostęp 2022-06-20]. (ang.).
- ↑ a b c d e f Jan Richter: The Lidice massacre after 65 years. [w:] History [on-line]. english.radio.cz, 2007-08-06. [dostęp 2022-06-20]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h Jaroslav Jan Pála (27. 9. 1882 – 9. 3. 1963). web.archive.org. [dostęp 2022-06-20]. (cz.). Plik w formacie PDF.
- ↑ a b David Vaughan: Josef Horak, a twentieth century Czech hero. english.radio.cz, 2002-07-24. [dostęp 2022-06-20]. (ang.).
- ↑ a b Vladimír Rogl: Doprovázel lidické muže na smrt. web.archive.org, 2007-06-09. [dostęp 2022-06-21]. (cz.).
- ↑ a b c d e f g Eduard Stehlík: Lež o Lidicích: Poněmčení dětí bylo eufemismem, 82 jich nacisté udusili plynem. [w:] Operace Anthropoid [on-line]. reflex.cz, 2022-06-10. [dostęp 2022-06-21]. (cz.).
- ↑ a b Poválečné osudy příslušníků gestapa. [w:] Československo, Mnichov, protektorát, odboj [on-line]. fronta.cz. [dostęp 2022-06-22]. (cz.).
- ↑ a b c Ruth Fraňková: In memoriam: Marie Šupíková, one of the last survivors of the Lidice massacre. [w:] History [on-line]. english.radio.cz, 2021-03-23. [dostęp 2022-06-20]. (ang.).
- ↑ AgnieszkaA. Hahuła AgnieszkaA., Przeszli przez niemiecki „Dom Dziecka” w Puszczykówku [online], gazeta-Mosina.pl, 12 grudnia 2013 [dostęp 2022-10-12] (pol.).
- ↑ a b c d Ivana Chmel Denčevová: Víme všechno o lidickém odkazu? Jméno obce bylo mnohokrát zneužito. [w:] 20. století [on-line]. plus.rozhlas.cz, 2021-06-14. [dostęp 2022-06-22]. (cz.).
- ↑ a b Lidice Shall Live. inspiredfilmandvideo.co.uk. [dostęp 2022-06-22]. (ang.).
- ↑ A Ray of Light: Reinhard Heydrich, Lidice, and the North Staffordshire Miners. shilka.uk. [dostęp 2022-06-22]. (ang.).
- ↑ Petra Jansová: Nové Lidice měly být vzorovou socialistickou vesnicí. Z původních plánů se uskutečnila jen část. magazin.aktualne.cz, 2018-01-23. [dostęp 2022-06-22]. (cz.).
- ↑ a b c d Memorial and Reverent Area. [w:] Memorial [on-line]. lidice-memorial.cz. [dostęp 2022-06-20]. (ang.).
- ↑ Lidice Memorial. [w:] Introduction [on-line]. memorialmuseums.org. [dostęp 2022-06-24]. (ang.).
- ↑ Museum. [w:] Memorial [on-line]. lidice-memorial.cz. [dostęp 2022-06-23]. (ang.).
- ↑ The Rose Garden. [w:] Memorial [on-line]. lidice-memorial.cz. [dostęp 2022-06-23]. (ang.).
- ↑ The Children´s War Victims Monument. [w:] Memorial [on-line]. lidice-memorial.cz. [dostęp 2022-06-23]. (ang.).
- ↑ Jana Chourová Plachá: Lidice – obec světových unikátů. lidice.blog.idnes.cz, 2016-01-28. [dostęp 2022-06-23]. (cz.).
- ↑ Lidická, ulice v obci Praha - Města a obce. [w:] Hledání obce [on-line]. regiony.kurzy.cz. [dostęp 2022-06-24]. (cz.).
- ↑ Lidická, ulice v obci Bohumín - Města a obce. [w:] Hledání obce [on-line]. regiony.kurzy.cz. [dostęp 2022-06-24]. (cz.).
- ↑ Lidická. encyklopedie.brna.cz. [dostęp 2022-06-24]. (cz.).
- ↑ Lidická, ulice v obci Karlovy Vary - Města a obce. [w:] Hledání obce [on-line]. regiony.kurzy.cz. [dostęp 2022-06-24]. (cz.).
- ↑ Lidická, ulice v obci Olomouc, Právnické osoby. [w:] Hledání obce [on-line]. regiony.kurzy.cz. [dostęp 2022-06-24]. (cz.).
- ↑ Lidická, ulice v obci Plzeň - Města a obce. [w:] Hledání obce [on-line]. regiony.kurzy.cz. [dostęp 2022-06-24]. (cz.).
- ↑ Lidická 8, Prešov. presov.oma.sk. [dostęp 2022-06-24]. (słow.).
- ↑ Lidice Memorial; Intersection of Hormer Lane and Prairie Avenue, Crest Hill, IL. landmarkhunter.com. [dostęp 2022-06-23]. (ang.).
- ↑ Lidice Memorial; Sokol Park, Ash and Fifield Sts., Phillips, Wisconsin. landmarkhunter.com. [dostęp 2022-06-23]. (ang.).
- ↑ Lidice a Small Town Near Panama City. turismo.panamatipico.com. [dostęp 2022-06-23]. (ang.).
- ↑ a b San Jerónimo Aculco-Lidice. thecity.mx. [dostęp 2022-06-23]. (ang.).
- ↑ Edna St. Vincent Millay. poetryfoundation.org. [dostęp 2022-06-23]. (ang.).
- ↑ The Silent Village. imdb.com. [dostęp 2022-06-24]. (ang.).
- ↑ Silent Village, The (1943). screenonline.org.uk. [dostęp 2022-06-23]. (ang.).
- ↑ Lidice. filmweb.pl. [dostęp 2022-06-23]. (pol.).
- ↑ Die Hoffnung stirbt zuletzt - Lidice. filmweb.pl. [dostęp 2022-06-23]. (pol.).
- ↑ (19)Ota Pavel - Smrt krásných srnců. [w:] Literatura [on-line]. studentino.cz. [dostęp 2023-06-25]. (cz.).
- ↑ Lidice měly premiéru, Nikolaev na ní poděkoval původní autorce Nellis. [w:] Film a TV [on-line]. idnes.cz, 2011-06-01. [dostęp 2022-06-23]. (cz.).
- ↑ a b Lidice. filmweb.pl. [dostęp 2022-06-23]. (pol.).
Linki zewnętrzne
- Tekst i zbiór fotografii dotyczące pierwotnych Lidic (cz.)
- Mapa orientacyjna Pomnika Lidice i odbudowanych Lidic (ang.)
- NKC: ph120361