Michaił Arcybaszew
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | 5 listopada 1878 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 3 marca 1927 |
Zawód, zajęcie | pisarz, dramaturg, publicysta |
Narodowość | rosyjska |
![]() |
Michaił Piotrowicz Arcybaszew, ros. Михаил Петрович Арцыбашев (ur. 5 listopada 1878 w chutorze Dobrosławiwka, ujezdu ochtyrskiego w guberni charkowskiej, zm. 3 marca 1927 w Warszawie) – rosyjski pisarz, dramaturg i publicysta, od strony polskiej matki prawnuk Tadeusza Kościuszki[1]. Od 1923 przebywał na emigracji w Polsce.
Życie i twórczość
Urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Wcześnie stracił matkę, w dzieciństwie wiele chorował (m.in. na gruźlicę), co wpłynęło zapewne na próbę samobójstwa w wieku 16 lat. Od 1895 pracował jako kancelista w urzędzie ziemskim. W latach 1897–1898 uczył się w Szkole Malarstwa i Rysunku w Charkowie. W 1898 przeprowadził się do Petersburga, gdzie próbował wstąpić na Akademię Sztuk Pięknych, ale bez powodzenia, gdyż nie miał ukończonego gimnazjum. Pozostał w mieście, zarabiając na życie rysowaniem karykatur do bulwarowej prasy i pisaniem krótkich opowiadań satyrycznych. Uprawiał też hazard.
W 1901 miał swój debiut literacki. Napisał opowiadanie pt. Pasza Tumanow, przesiąknięte ideami głoszonymi przez Lwa Tołstoja. W kolejnych opowiadaniach (m.in. Подпрапорщик Гололобов, Кровь, Смерть Ланде) również zaznaczył się silny wpływ późnej twórczości Lwa Tołstoja. Pod wpływem wystąpień rewolucyjnych z 1905 w twórczości Arcybaszewa pojawiły się wątki katastroficzne – człowiek jest w zamyśle pisarza jednocześnie twórcą historii i jej ofiarą (m.in. opowiadania pt. На белом снегу, Кровавое пятно, Мужик и барин, В деревне, powieść pt. Человеческая волна).
W 1907 wydał pierwszą większą powieść pt. Sanin. Powieść ta wywołała żarliwe polemiki – przeciwnicy zarzucali jej aspołeczność, nieobyczajność, nadmierny hedonizm, bulwarowość, a wręcz oskarżali o „pornografię”. Zarzuty te, z dzisiejszego punktu widzenia mało zrozumiałe, odzwierciedlają nastroje społeczeństwa rosyjskiego początków XX wieku. Chodziło głównie o konflikt indywiduum i społeczeństwa – główny bohater ma prawo do podporządkowania sobie interesów społecznych w imię „wyższych” interesów osobistych. Podobne kontrowersje wzbudzały atakujące tradycyjną moralność i stosunki społeczne sztuki teatralne Arcybaszewa.
Po 1910 opracował on koncepcję „eklezjaztyzmu”, czyli syntezy idei biblijnej Księgi Koheleta z ideami Fryderyka Nietzschego, Arthura Schopenhauera, Karla Roberta Eduarda von Hartmanna i Henriego Bergsona. Według Arcybaszewa cel życiowy człowieka jest pozorny; życie – cykl cierpień, kończy się „czarną dziurą”, czyli niebytem. Znalazło to odbicie w jego artykułach publikowanych w czasopismach rosyjskich. Koncepcja „eklezjaztyzmu” uwidoczniła się w powieści pt. У последней черты.
Szczytowym osiągnięciem literackim tego okresu była powieść pt. Женщина, стоящая посреди, opublikowana w 1915. Stanowiła ona gorzko ironiczne pożegnanie z jednym z ulubionych „motywów” literatury rosyjskiej XIX w. – „turgieniewowskim” dziewczęciem. Pisarz jak gdyby powrócił w niej do pierwocin swojej twórczości literackiej, tj. potwierdzenia najwyższego moralnego prawa wszechświata.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/PL_Wwa%2C_Cmentarz_Prawoslawny_-_praw_-_Arcybaszew%2C_2023.09.29%2C_fot_Ivonna_Nowicka_%2810%29_CORR_2.jpg/220px-PL_Wwa%2C_Cmentarz_Prawoslawny_-_praw_-_Arcybaszew%2C_2023.09.29%2C_fot_Ivonna_Nowicka_%2810%29_CORR_2.jpg)
Okres I wojny światowej i rewolucję bolszewicką z 1917 Arcybaszew uznał za katastrofę. Latem 1923 opuścił Rosję sowiecką i wyjechał do Warszawy, gdzie mieszkał aż do śmierci. Na emigrację wybrał Polskę, gdyż jego matka była pochodzenia polskiego. W okresie warszawskim zajmował się publicystyką, w której m.in. pisał o kulisach rewolucji w Rosji. Pisał artykuły do gazety „За свободу!”, które zostały zebrane w książce pt. Записки писателя. Pośmiertnie wyszła jego kolejna powieść pt. Черемуха.
Pochowany został na cmentarzu prawosławnym na warszawskiej Woli.
Dzieła wydane po polsku
- 1908 – Nowele, przeł. Wanda Bruner i Władysław Wróblewski
- 1909 – Śmierć Landego, przeł. Wacława Kiślańska
- 1914 – Życie a śmierć, przeł. anonim (M.Ś.)
- 1920 – Sanin, przeł. Stanisław Lack
- 1927 – Robotnik Szewyrew, przeł. Wacław Kietlicz-Wojnacki
- 1930 (około) – Miljony, przeł. Julian Tuwim
Przypisy
- ↑ Z literatury i sztuki. Potomek Kościuszki. „Naprzód. Organ centralny polskiej partyi socyalno-demokratycznej”. XVIII, s. 3, 14 lipca 1909. Kraków, ul. Marka 19: Ignacy Daszyński. [dostęp 2023-10-01]. Cytat: Mam w linii swoich przodków jednego, z którego jestem zadowolony: moim pradziadem ze strony macierzystej jest Tadeusz Kościuszko. (pol.).
Bibliografia
- M.P. Lepiochin, A.W. Czancew, Арцыбашев Михаил Петрович, [w:] Русские писатели 1800–1917. Биографический словарь, t. 1: А-G, 1992
- Русская литература XX века. Прозаики, поэты, драматурги. Биобиблиографический словарь, t. 1, 2005
Linki zewnętrzne
- Biografia Michaiła P. Arcybaszewa (ros.)
- Kolejna biografia Michaiła P. Arcybaszewa [online], russianresources.lt [zarchiwizowane z adresu 2008-12-27] (ros.).
- Krótka biografia Michaiła P. Arcybaszewa (ros.)
- Twórczość Michaiła P. Arcybaszewa (ros.)
- Dzieła Michaiła Arcybaszewa w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000109126417
- VIAF: 69079908
- LCCN: n50001892
- GND: 119547406
- NDL: 00431791
- LIBRIS: 0xbfjs6j0f79n83
- BnF: 13478589m
- SUDOC: 085802883
- SBN: LO1V042166
- NLA: 35008704
- NKC: jn19990210059
- RSL: 000082887, 000118961
- BNE: XX1197856
- NTA: 071956999
- BIBSYS: 90665375
- CiNii: DA01124938
- Open Library: OL340972A
- PLWABN: 9810630372505606
- NUKAT: n01040115
- J9U: 987007257822405171
- LNB: 000045654
- NSK: 000062716
- CONOR: 26253667
- ΕΒΕ: 170115
- KRNLK: KAC201770544
- LIH: LNB:V*121410;=xs
- PWN: 3870870
- Britannica: biography/Mikhail-Petrovich-Artsybashev
- БРЭ: 1833702
- VLE: michail-arcybasev
- Catalana: 0004891
- DSDE: Mikhail_Artsybasjev
- Hrvatska enciklopedija: 3607