Niszczyciele typu Sokoł
![]() Niszczyciele typu Sokoł w porcie przed 1914 r. | |||
Kraj budowy |
| ||
---|---|---|---|
Użytkownicy |
| ||
Stocznia | Yarrow(inne języki), Londyn | ||
Wejście do służby | 1895-1904 | ||
Wycofanie | 1904-1930 | ||
Zbudowane okręty | 27 | ||
Dane taktyczno-techniczne | |||
Wyporność | normalna: 220 ton | ||
Długość | 57,91 metra | ||
Szerokość | 5,64 m | ||
Zanurzenie | 2,29 m | ||
Napęd | 2 maszyny parowe potrójnego rozprężania | ||
Prędkość | 26,5-29 węzłów | ||
Zasięg | 450-660 Mm przy prędkości 13 węzłów | ||
Załoga | 51-58 | ||
Uzbrojenie | 1 działo kal. 75 mm | ||
|
Niszczyciele typu Sokoł – rosyjskie niszczyciele z przełomu XIX i XX wieku, pierwsze jednostki tej klasy w Marynarce Wojennej Imperium Rosyjskiego. W latach 1894–1904 w brytyjskiej stoczni Yarrow(inne języki) oraz krajowych stoczniach Crichton, Zakładach Iżorskich(inne języki) i Zakładach Newskich(inne języki) zbudowano 27 okrętów tego typu. Jednostki weszły w skład Floty Bałtyckiej, Floty Czarnomorskiej i Eskadry Oceanu Spokojnego w latach 1895-1904 i wzięły udział w wojnie rosyjsko-japońskiej oraz I wojnie światowej. Dwie jednostki były po wojnie z lat 1904-1905 użytkowane przez Marynarkę Wojenną Japonii, zaś pięć trafiło po I wojnie światowej do Fińskiej Marynarki Wojennej.
Projekt i budowa
Pod koniec XIX wieku podejmowano próby skonstruowania okrętów jak najlepiej nadających się do zwalczania torpedowców, które stwarzały zagrożenie dla opancerzonych okrętów[1]. Powstawały w ten sposób także w Rosji kanonierki torpedowe, które nie miały jednak nad torpedowcami przewagi prędkości. W pierwszej połowie lat 90. dla wiodącej w świecie marynarki brytyjskiej (Royal Navy) zbudowano okręty nowej klasy – niszczycieli, szybszych i silniejszych od torpedowców[2]. W 1894 roku ukończono dwa pierwsze z nich, skonstruowane w stoczni Yarrow(inne języki): „Havock” i „Hornet”[2]. Royal Navy poza jeszcze trzema okrętami nie zamawiała jednak w tej stoczni dalszych niszczycieli, wobec czego właściciel firmy Alfred Yarrow szukał kontraktów eksportowych. Cesarstwo Rosyjskie już 30 maja 1894 roku zamówiło w stoczni Yarrow budowę dla marynarki rosyjskiej okrętu na wzór zmodyfikowanego „Horneta”, za cenę 36 tysięcy funtów szterlingów[2]. Miał on być ukończony w 14 miesięcy i przy wyporności normalnej 220 ton rozwijać jeszcze większą prędkość 29 węzłów[2]. Ze zmian, przede wszystkim zrezygnowano ze stałej dziobowej wyrzutni torped, zmieniono kształt dziobu na taranowy i zastosowano rosyjskie działa kalibrów 75 mm i 47 mm zamiast 76 mm i 57 mm[2]. Okręt o nazwie „Sokoł” został wodowany 10 sierpnia?/22 sierpnia 1894 roku, po czym podczas prób w tym miesiącu przekroczył prędkość kontraktową[2]. W październiku 1895 roku został przekazany Rosji i przyjęty do służby[3].
Rosyjskie Ministerstwo Morskie zdecydowało po wynikach prób podjąć budowę okrętów tego typu w Rosji. Początkowo zakładano budowę serii we współpracy ze stocznią Yarrow, która mogła dostarczać istotne podzespoły[3]. Ostatecznie jednak, pod wpływem rosyjskiego przemysłu, zdecydowano nie współpracować z Yarrowem i skopiować oraz produkować okręty samodzielnie[3]. 19 marca 1896 roku złożono pierwsze zamówienie w zakładach Crichton w Abo[3]. Przy czym, okręty klasyfikowane były początkowo w Rosji jako torpedowce (ros. minonosiec) i tylko nieoficjalnie nazywane były niszczycielami (ros. istriebitiel) lub kontrtorpedowcami, a dopiero w 1907 roku zaliczono je do nowo wyodrębnionej klasy niszczycieli (ros. eskadriennyj minonosiec, dosłownie: torpedowiec eskadrowy)[3].
Spośród 26 seryjnych okrętów tego typu dwa zbudowane zostały w stoczni Crichton w Turku, siedem powstało w Zakładach Iżorskich(inne języki) w Kołpino, cztery zbudowała stocznia Crichton w Petersburgu, a trzynaście wykonano w Zakładach Newskich(inne języki) w Petersburgu[4][5]. Budowę okrętów rozpoczęto w latach 1894–1903, zostały zwodowane w latach 1895–1903, a do służby w Marynarce Wojennej przyjęto je w latach 1895–1904 (12 niszczycieli, które były przeznaczone do wysłania na Daleki Wschód, zostały złożone, wodowane i ukończone w Port Artur)[4][5]. 9 marca 1902 roku, przed ukończeniem większości okrętów, zmieniono ich nazwy z nazw ptaków na oznaczające cechy[4][5].
Prototypowy „Sokoł” był w chwili wejścia do służby jednym z najnowocześniejszych niszczycieli świata i decyzja o jego szybkim zamówieniu była uzasadniona[6]. Rozwój okrętów na świecie spowodował jednak, że już w ciągu kilku lat nowo projektowane niszczyciele były większe, silniejsze i szybsze, i projekt ten stał się przestarzały[6]. Z tego punktu widzenia za błąd uważana jest decyzja o budowie w Rosji tak długiej serii, a tym bardziej własnymi siłami, co spowodowało znaczne opóźnienie i pogorszenie jakości okrętów[6]. Wchodziły one do służby pięć do dziewięciu lat po prototypie i żaden nawet podczas prób nie osiągał prędkości 28 węzłów[7]. W konsekwencji, były najliczniejszymi rosyjskimi niszczycielami podczas wojny z Japonią w 1904 roku, lecz ustępowały szybszym i lepiej uzbrojonym niszczycielom japońskim nowszych brytyjskich projektów[6].
Okręt | Stocznia | Początek budowy | Wodowanie | Wejście do służby | Flota |
---|---|---|---|---|---|
„Sokoł” („Prytkij”) | Yarrow | listopad 1894 | 22 sierpnia 1895 | październik 1895 | Bałtycka |
„Krieczet” („Pyłkij”) | Crichton | 1897 | 1 października 1899 | lipiec 1900 | |
„Korszun” („Posłusznyj”) | 1898 | maj 1898 | |||
„Procznyj” (ex-„Jastrieb”) | Z. Iżorskie | październik 1896 | 1 października 1898 | maj 1902 | |
„Porażajuszczij” (ex-„Nyrok”) | 1896 | 15 listopada 1898 | |||
„Pronzitielnyj” (ex-„Bierkut”) | lipiec 1897 | 29 czerwca 1899 | |||
„Prozorliwyj” (ex-„Gagara”) | Z. Newskie | 1898 | 8 lipca 1899 | ||
„Riezwyj” (ex-„Woron”) | 1899 | 31 sierpnia 1899 | |||
„Rietiwyj” (ex-„Filin”) | 22 czerwca 1900 | ||||
„Rjanyj” (ex-„Sowa”) | 7 lipca 1900 | ||||
„Podwiżnyj” (ex-„Albatros”) | Z. Iżorskie | październik 1899 | 3 czerwca 1901 | ||
„Strogij” (ex-„Lebied´”) | Crichton | sierpień 1899 | 2 sierpnia 1901 | wrzesień 1902 | Czarnomorska |
„Smietliwyj” (ex-„Pielikan”) | 2 sierpnia 1901 | ||||
„Swiriepyj” (ex-„Pawlin”) | 7 września 1901 | ||||
„Striemitielnyj” (ex-„Fazan”) | 1 października 1901 | ||||
„Rieszytielnyj” (ex-„Kondor”) | Z. Newskie / Port Artur | 1900 / kwiecień 1901 | 26 lipca 1901 | lipiec 1902 | Oceanu Spokojnego |
„Sierdityj” (ex-„Biekas”) | 1901 / 1901 | 4 listopada 1901 | czerwiec 1903 | ||
„Smiełyj” (ex-„Gorlica”) | 10 lutego 1902 | wrzesień 1903 | |||
„Storożewoj” (ex-„Gracz”) | 31 marca 1902 | ||||
„Stierieguszczij” (ex-„Kulik”) | 1901 / 1902 | 22 czerwca 1902 | |||
„Raziaszczij” (ex-„Drozd”) | Z. Iżorskie / Port Artur | 10 grudnia 1902 | |||
„Rastoropnyj” (ex-„Diatieł”) | 1900 / marzec 1902 | 12 marca 1903 | listopad 1903 | ||
„Silnyj” | lipiec 1902 / 1903 | 21 czerwca 1903 | grudzień 1903 | ||
„Skoryj” | Z. Newskie / Port Artur | grudzień 1902 / 1903 | 17 maja 1903 | ||
„Strasznyj” | 1902 / 1903 | 1903 | marzec 1904 | ||
„Strojnyj” | |||||
„Statnyj” | 21 listopada 1903 | lipiec 1904 |
Dane taktyczno–techniczne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Sokol_type_torpedo_boat.gif/220px-Sokol_type_torpedo_boat.gif)
Okręty były niewielkimi, czterokominowymi niszczycielami z taranowym dziobem[8]. Długość całkowita wykonanego ze stali niklowej(inne języki) kadłuba wynosiła 57,91 metra, szerokość 5,64 metra i zanurzenie 2,29 metra[9][10][a]. Wyporność normalna wynosiła 220 ton, zaś pełna 240 ton[5][10][b]. Okręty napędzane były przez dwie maszyny parowe potrójnego rozprężania o mocy 3800 KM, do których parę dostarczało cztery lub osiem kotłów Yarrow[4][5]. Dwuśrubowy układ napędowy pozwalał osiągnąć jednostkom seryjnym prędkość 26,5-27,5 węzła, podczas gdy prędkość maksymalna prototypowego „Sokoła” wynosiła 29 węzłów[4][5][c]. Okręty mogły zabrać zapas węgla o masie 58-80 ton, co zapewniało zasięg wynoszący od 450 do 660 Mm przy prędkości 13 węzłów[4][d].
Okręty wyposażone były w dwie pojedyncze wyrzutnie torped kalibru 381 mm, umieszczone na rufie, z zapasem sześciu torped[4][9]. Dwie torpedy były w wyrzutniach, a cztery były przenoszone z głowicami oddzielnie w dziobowym kubryku[11]. 17-stopowe torpedy Whiteheada wzór 1898 miały masę 430 kg, w tym 64 kg głowica bojowa[11]. Główne uzbrojenie artyleryjskie stanowiło pojedyncze działo kal. 75 mm Canet o długości 50 kalibrów (L/50), z maską ochronną, umieszczone na platformie nad pomostem bojowym[12]. Działo strzelało pociskami o masie 4,9 kg, a zapas amunicji wynosił 160 pocisków przeciwpancernych[12]. Uzbrojenie uzupełniały trzy pojedyncze działa kal. 47 mm Hotchkiss M1885 L/40 (dwa na burtach za mostkiem i jedno na pokładzie rufowym)[12]. Strzelały pociskami o masie 1,5 kg, a zapas amunicji wynosił 800 sztuk[12].
Załoga pojedynczego okrętu liczyła od 51 do 58 oficerów, podoficerów i marynarzy[4][5].
Służba
W momencie wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej na Dalekim Wschodzie bazowało 12 niszczycieli typu Sokoł, wchodzących w skład 2. Flotylli Niszczycieli I Eskadry Oceanu Spokojnego[13][14]. Podczas działań wojennych utracono osiem jednostek: „Stierieguszczij” został zatopiony 10 marca 1904 roku nieopodal Port Artur przez japońskie niszczyciele[15][16]; jego los podzielił 13 kwietnia 1904 roku „Strasznyj”[17][18]; 12 sierpnia 1904 roku „Rieszytielnyj” podczas procedury internowania w chińskim porcie Chefoo został niespodziewanie zaatakowany przez niszczyciele „Asashio” i „Kasumi”, których załogi zdobyły abordażem rosyjską jednostkę, którą następnie wcielono w skład Cesarskiej Marynarki Wojennej pod nazwą „Akatsuki” (暁), po remoncie w 1906 roku zmienioną na „Yamabiko” (山彦)[19][20]. 13 listopada 1904 roku „Strojnyj” wszedł na postawioną nieopodal Port Artur przez japońskie okręty minę i zatonął[21][22], zaś 16 listopada 1904 roku „Rastoropnyj” został samozatopiony na redzie Chefoo, aby uniknąć losu niszczyciela „Rieszytielnyj”[23][24]. Trzy niszczyciele („Storożewoj”, „Raziaszczij” i „Silnyj”) zostały samozatopione przed kapitulacją Port Artur w nocy z 1 na 2 stycznia 1905 roku, przy czym „Silnyj” został później przez Japończyków podniesiony i w 1906 roku wcielony w skład Cesarskiej Marynarki Wojennej pod nazwą „Fumizuki” (文月)[10][20], zaś czterem udało się przedrzeć do portów neutralnych i zostały internowane („Sierdityj”, „Smiełyj”, „Skoryj” i „Statnyj”)[10][e].
W latach 1909–1912 na ocalałych okrętach dokonano modernizacji uzbrojenia: zdemontowano obie wyrzutnie torped kal. 381 mm i wszystkie działa kal. 47 mm, instalując w zamian dwie pojedyncze wyrzutnie torped kal. 450 mm[f] oraz drugą armatę kal. 75 mm (usytuowaną w pobliżu rufy) i dwa pojedyncze karabiny maszynowe kal. 7,62 mm[4]. Prócz tego okręty przystosowano do przenoszenia 10 min[4][5]. W momencie wybuchu I wojny światowej kilka okrętów przystosowano do pełnienia funkcji okrętów łącznikowych, zaś część przebudowano na trałowce[4][8]. W wyniku rewolucji październikowej okręty Floty Bałtyckiej zostały przejęte przez bolszewików, a w 1918 roku trzy zostały skierowane na Morze Kaspijskie[25]; pięć jednostek pozostawionych przez bolszewików w Helsinkach („Rjanyj”, „Prozorliwyj”, „Posłusznyj”, „Riezwyj” i „Podwiżnyj”) zostało 13 kwietnia 1918 roku zdobytych przez Finów i weszło w skład Marynarki Wojennej Finlandii pod nazwami S1 – S5[4][26]. Z czterech niszczycieli służących we Flocie Czarnomorskiej dwa („Smietliwyj” i „Striemitielnyj”) zostały samozatopione 18 czerwca 1918 roku w Noworosyjsku, by uniknąć przejęcia przez Niemców[5][27], zaś dwa po epizodycznej służbie we flocie Białych trafiły w 1920 roku do Floty Czerwonej („Strogij”, od 1922 roku nazwany „Marti” i „Swiriepyj”, nazwany w 1922 roku „Lejtnant Szmidt”)[4].
Uwagi
- ↑ Według Navypedii długość okrętów mieściła się między 57,9 a 61 metrów[4].
- ↑ Według Navypedii wyporność normalna seryjnych okrętów wynosiła 250 ton, zaś pełna 305 ton[4].
- ↑ Na próbach „Sokoł” osiągnął prędkość 30,2 węzła przy przeciążeniu maszyn do 4500 KM, będąc w tym czasie najszybszym na świecie niszczycielem[4][8].
- ↑ Według Conway’s All The World’s Fighting Ships 1860-1905 zapas węgla wynosił 60 ton[5].
- ↑ W listopadzie 1905 roku internowane okręty zostały zwrócone Rosji; podczas I wojny światowej bazowały we Władywostoku, a następnie zostały przejęte przez Japończyków w 1918 roku i przekazane Białym, po czym, zdewastowane, zostały złomowane w 1922 roku[4][25].
- ↑ Według Afonin 2009 ↓, s. 79, 83, kaliber wyrzutni torpedowych pozostał ten sam (381 mm)
Przypisy
- ↑ Afonin i Bałakin 2004 ↓, s. 2.
- ↑ a b c d e f Afonin i Bałakin 2004 ↓, s. 3.
- ↑ a b c d e Afonin i Bałakin 2004 ↓, s. 4-5.
- ↑ a b c d e f g h i j Roger Chesneau, Eugene Kolesnik: Conway’s All The World’s Fighting Ships 1860-1905. London: 1979, s. 206.
- ↑ a b c d Afonin i Bałakin 2004 ↓, s. 29.
- ↑ Afonin i Bałakin 2004 ↓, s. 9.
- ↑ a b c Roger Chesneau, Eugene Kolesnik: Conway’s All The World’s Fighting Ships 1860-1905. London: 1979, s. 205.
- ↑ a b Roger Chesneau, Eugene Kolesnik: Conway’s All The World’s Fighting Ships 1860-1905. London: 1979, s. 205-206.
- ↑ a b c d Piotr Olender: Rosyjsko-japońska wojna morska 1904-1905. T. 2: Bitwa pod Cuszimą. Sandomierz: 2012, s. 247.
- ↑ a b Afonin i Bałakin 2004 ↓, s. 11-12.
- ↑ a b c d Afonin i Bałakin 2004 ↓, s. 11.
- ↑ Piotr Olender: Rosyjsko-japońska wojna morska 1904-1905. T. 1: Port Artur. Sandomierz: 2011, s. 15.
- ↑ T.A. Brassey (red.): The Naval Annual, 1905. Portsmouth: 1905, s. 331.
- ↑ Piotr Olender: Rosyjsko-japońska wojna morska 1904-1905. T. 1: Port Artur. Sandomierz: 2011, s. 38-39.
- ↑ Józef Wiesław Dyskant: Port Artur 1904. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1996, s. 81.
- ↑ Piotr Olender: Rosyjsko-japońska wojna morska 1904-1905. T. 2: Bitwa pod Cuszimą. Sandomierz: 2012, s. 43.
- ↑ Józef Wiesław Dyskant: Port Artur 1904. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1996, s. 100.
- ↑ Piotr Olender: Rosyjsko-japońska wojna morska 1904-1905. T. 2: Bitwa pod Cuszimą. Sandomierz: 2012, s. 79.
- ↑ Piotr Olender: Rosyjsko-japońska wojna morska 1904-1905. T. 1: Port Artur. Sandomierz: 2011, s. 86-87.
- ↑ Józef Wiesław Dyskant: Port Artur 1904. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1996, s. 265.
- ↑ Piotr Olender: Rosyjsko-japońska wojna morska 1904-1905. T. 1: Port Artur. Sandomierz: 2011, s. 86.
- ↑ Józef Wiesław Dyskant: Port Artur 1904. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1996, s. 266.
- ↑ a b J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: 1994, s. 573.
- ↑ Edmund Kosiarz: Pierwsza wojna światowa na Bałtyku. Gdańsk: 1979, s. 376-377.
- ↑ J. Gozdawa-Gołębiowski, T. Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: 1994, s. 430.
Bibliografia
- T.A. Brassey (red.): The Naval Annual, 1905. Portsmouth: J. Griffin and Co., 1905. (ang.).
- Roger Chesneau, Eugene Kolesnik: Conway’s All The World’s Fighting Ships 1860-1905. London: Conway Maritime Press, 1979. ISBN 978-0-85177-133-5. (ang.).
- Józef Wiesław Dyskant: Port Artur 1904. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1996. ISBN 83-11-08517X.
- Ivan Gogin: FUMIZUKI destroyers (1902-1903/1904-1905). Navypedia. [dostęp 2017-11-19]. (ang.).
- Ivan Gogin: KRECHET torpedo boats (1900-1904). Navypedia. [dostęp 2017-11-01]. (ang.).
- Jan Gozdawa-Gołębiowski, Tadeusz Wywerka Prekurat: Pierwsza wojna światowa na morzu. Warszawa: Lampart, 1994. ISBN 83-902554-2-1.
- Robert Jackson: Niszczyciele, fregaty i korwety. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 2001. ISBN 83-1109-273-7.
- Edmund Kosiarz: Pierwsza wojna światowa na Bałtyku. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1979. ISBN 83-215-3234-9.
- Piotr Olender: Rosyjsko-japońska wojna morska 1904-1905. T. 2: Bitwa pod Cuszimą. Sandomierz: Stratus, 2012. ISBN 978-83-61421-56-6.
- Piotr Olender: Rosyjsko-japońska wojna morska 1904-1905. T. 1: Port Artur. Sandomierz: Stratus, 2011. ISBN 978-83-61421-55-9.
- Nikołaj Afonin, Siergiej Bałakin. Minonoscy tipa «Sokoł». „Morskaja Kollekcyja”. nr 2/2004 (59), 2004. (ros.).
- Nikołaj Afonin: Minonosiec «Sokoł» i «sokoły». Sankt Petersburg: Gangut, 2009, seria: Midel-Szpangout. nr 18. ISBN 978-5-904180-07-2. (ros.).
- p
- d
- e
Carska MW |
|
---|---|
Nippon Kaigun |
|
Merivoimat |
|
- p
- d
- e
Drednoty |
|
---|---|
Krążowniki liniowe |
|
Okręty liniowe | |
Krążowniki pancerne | |
Krążowniki pancernopokładowe | |
Krążowniki lekkie | |
Niszczyciele |
|
Torpedowce | |
Okręty podwodne | |
Kanonierki |
|
Stawiacze min | |
Trałowce |
|
Transportowce wodnosamolotów |