Nostrzyk żółty
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | bobowce | ||
Rodzina | bobowate | ||
Podrodzina | |||
Rodzaj | nostrzyk | ||
Gatunek | nostrzyk żółty | ||
Nazwa systematyczna | |||
Melilotus officinalis (L.) Lam. Fl. Franç. 2: 594 (1779)[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Nostrzyk żółty[4], nostrzyk lekarski[5] (Melilotus officinalis (L.) Lam.) – gatunek rośliny z rodziny bobowatych (Fabaceae), zwanych też motylkowatymi.
Rozmieszczenie geograficzne
Rodzimy obszar jego występowania obejmował Azję i Europę[6], ale rozprzestrzenił się, i obecnie poza Antarktydą występuje na wszystkich kontynentach i na licznych wyspach. Północna granica jego zasięgu biegnie przez Alaskę, północne regiony Kanady, Grenlandię, archipelag Svalbard i północną Syberię. Najdalej na północ wysunięte stanowiska znajdują się na archipelagu Svalbard. Na półkuli południowej sięga po południowe krańce Ameryki Południowej, Afryki Południowej i Nową Zelandię[7]. W Polsce jest dość pospolity na niżu i w niższych położeniach górskich[8]. Status we florze Polski: archeofit[9].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Ribbed_Melilot_%28Melilotus_officinalis%29_%284850713065%29.jpg/180px-Ribbed_Melilot_%28Melilotus_officinalis%29_%284850713065%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/Melilotus_officinalis_sl20.jpg/180px-Melilotus_officinalis_sl20.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Melilotus_officinalis_sl13.jpg/180px-Melilotus_officinalis_sl13.jpg)
- Łodyga
- Pojedyncza, prosta, wzniesiona, o wysokości do 1 m, przeważnie rozgałęziona, naga, zielona, drobno prążkowana[10].
- Liście
- Ulistnienie naprzemianległe. Liście ogonkowe, trójlistkowe, z dwoma lancetowatymi, całobrzegimi, zaostrzonymi i łatwo odpadającymi przylistkami[10]. Listki o długości do 3 cm i szerokości do 2 cm, wydłużone lub jajowate z drobno ząbkowanym brzegiem. Są zaostrzone na szczycie i u podstawy. Górna powierzchnia jest ciemnozielona i naga, natomiast dolna jest bladozielona z krótkimi, drobnymi włoskami szczególnie u podstawy[11]. Listki środkowe mają dłuższe ogonki, niż listki boczne, listki górnych liści mają 6–13 par nerwów[10].
- Kwiaty
- Kwiatostan jest groniasty długości 4–8 cm (czasem do 10 cm)[9] z licznymi kwiatami o długości ok. 7 mm, z których każdy ma owłosiony kielich z 5 głęboko wciętymi, nierównymi ząbkami i żółtą koroną charakterystyczną dla kwiatów motylkowych[11]. Skrzydełka są nieco krótsze od żagielka[10], ale dłuższe od łódeczki[9]. 10 pręcików, w tym 1 wolny, a 9 zrośniętych nitkami w rurkę. Słupek na trzoneczku, nagi[12].
- Owoc
- Jedno, lub dwunasienny strąk o długości 3–4 mm[8], często zrośnięty z kielichem, żółtawobrunatny, krótki i zwężający się na szczycie. Powierzchnia jest nieowłosiona i poprzecznie pomarszczona[11]. Nasiona drobne, żółtozielone, rzadziej purpurowo pasiaste[10].
- Korzeń
- Palowy, rozgałęziony.
- Gatunki podobne
- Spośród spotykanych w Europie Środkowej żółto kwitnących nostrzyków, ząbkowany M. dentatus różni się szczeciniasto wcinanymi przylistkami i brakiem poprzecznych zmarszczek na strąkach; wyniosły M. altissimus ma strąki przylegająco owłosione, bez poprzecznych zmarszczek, grona zwykle krótsze (2,5–6 cm), łódeczkę podobnej długości jak skrzydełka[9].
Biologia i ekologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Melilotus_officinalis_%285144344156%29.jpg/220px-Melilotus_officinalis_%285144344156%29.jpg)
- Rozwój
- Roślina jednoroczna lub dwuletnia, hemikryptofit. Kwitnie od lipca do października. Roślina miododajna, zapylana przez owady. Cała roślina wydziela przyjemny zapach świeżego siana[10].
- Siedlisko
- Rośnie na siedliskach ruderalnych i segetalnych; na łąkach, miedzach, nieużytkach, w zaroślach, przydrożach, terenach kolejowych. rumowiskach. Roślina światłolubna, często rosnąca razem z nostrzykiem białym[8]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla O. Onopordetalia, Ass. Echio-Meliloteum[13].
- Cechy fitochemiczne
- Roślina trująca: Zawiera dikumarol (pochodna kumaryny), który obniża krzepliwość krwi. U ludzi duże ilości tej rośliny spożyte doustnie powodują wewnętrzne krwawienia, uszkodzenia wątroby i nerek, oszołomienie[5]. Nostrzyk żółty jest trujący również dla bydła i koni[14].
- Genetyka
- Liczba chromosomów 2n = 16. Tworzy mieszańce z nostrzykiem białym, n. wyniosłym i n. ząbkowanym[9].
- Korelacje międzygatunkowe
- Na pędach pasożytuje grzybopodobny lęgniowiec Peronospora meliloti powodujący mączniaka rzekomego, oraz grzyby: Erysiphe trifolii wywołujący mączniaka prawdziwego koniczyny i Stagonospora meliloti. Na pędach żeruje larwa chrząszcza Sitona cylindricollis, dorosła postać chrząszcza Cryptocephalus hypochaeridis, a w nasionach larwa chrząszcza Stenopterapion meliloti (Stenopterapion meliloti)[15]. Silny zapach kumaryny powoduje, że większe zwierzęta omijają nostrzyki, lub zjadają je niechętnie[14].
Zastosowanie
- Surowiec zielarski
- Ziele nostrzyka (Meliloti herba) – całe lub rozdrobnione, wysuszone, nadziemne części, które zawierają nie mniej niż 0,3% kumaryny[11], melilotynę, garbniki, flawonoidy[12].
- Zbiór
- Ścina się górne części pędów i suszy w temperaturze do 35 °C[12].
- Działanie
- Przeciwzapalne i rozkurczające naczynia krwionośne. Pomimo korzystnego działania rozkurczowego na naczynia krwionośne znajduje ograniczone tylko zastosowanie, jeśli chodzi o użycie wewnętrzne. W większych dawkach powoduje bowiem krwawienia wewnętrzne i szkodzi nerkom i wątrobie. Wewnętrznie stosowany jest w niewielkim stopniu w mieszance z innymi ziołami. Znajduje zastosowanie głównie zewnętrzne przy ropniach skóry, trudno gojących się ranach, obrzękach, stanach zapalnych skóry[12]. W tym celu używano okładów z ziela nostrzyka. Płukankami z nostrzyka w medycynie ludowej leczono choroby gardła, zapalenia spojówki, a kąpielami trądzik i inne choroby skóry. Dla wzmocnienia działania często stosowano mieszanki ziołowe, oprócz nostrzyka zawierające kwiat rumianku i liście orzecha włoskiego[5].
Inne zastosowania
- Bywa czasami uprawiany jako pasza dla zwierząt[8]. Na paszę i na kiszonkę nadają się tylko młode rośliny przed rozwinięciem pąków kwiatowych, od okresu kwitnienia bowiem wybitnie wzrasta w nich zawartość trujących substancji (głównie kumaryny). Nie wolno karmić zwierząt mieszanką nostrzyków (szczególnie ich strąków i nasion) i tomki wonnej, powoduje ona zaburzenia trawienia, osłabienie i krwotoki wewnętrzne. Nostrzyk żółty ma jako pasza niewielkie znaczenie gospodarcze, ale może być uprawiany na glebach zdegradowanych, kamienistych i piaszczystych, lub w miejscach, w których inne cenne rośliny paszowe mogą przemarzać[14].
- Bywa uprawiany jako nawóz zielony[8].
- Roślina miododajna. Może dać do 280 kg/ha bardzo dobrego miodu z naturalnych stanowisk, a przy uprawie polowej nawet 600 kg z jednego ha[16].
- Roślina używana jest do aromatyzowania niektórych papierosów i serów[8].
- Jego zapach jest nielubiany przez mole, sproszkowane ziele używane więc bywa do ich odstraszania[10].
- Niewielkie ilości liści można zjadać na surowo, w większych ilościach jest to roślina trująca. Lepiej zjadać je po ugotowaniu. Z całych roślin można robić herbatę, lub dodawać do ciast, rośliny muszą być jednak dobrze ugotowane i nie sfermentowane. Jadalne są gotowane nasiona nostrzyka. Sporządzona z nich zupa jest w smaku podobna do grochówki[17].
Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Fabales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-09-23] (ang.).
- ↑ a b Melilotus officinalis (L.) Lam., [w:] Plants [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-01-29] .
- ↑ ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 115, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c Anna Mazerant-Leszkowska: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.
- ↑ Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-02-22].
- ↑ Discover Life Maps. [dostęp 2018-03-20].
- ↑ a b c d e f Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
- ↑ a b c d e Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c d e f g František Činčura: Pospolite rośliny środkowej Europy. Feráková Viera, Šomšák Ladislav, Záborský Ján, Krejča Jindřich, Záborská Magdaléna (ilustracje). Kraków: IB PAN, 1990. ISBN 83-04-03281-3.
- ↑ a b c d Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4 .
- ↑ a b c d Jan Macků, Jindrich Krejča, Apoloniusz Rymkiewicz: Atlas roślin leczniczych. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
- ↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ a b c Grzebisz W. Rośliny motylkowate drobnonasienne. W: Produkcja roślinna – technologie produkcji roślinnej. Hortpress, wyd. II, Warszawa, Grzebisz W. Rośliny motylkowate drobnonasienne. W: Produkcja roślinna – technologie produkcji roślinnej. Hortpress, wyd. II, Warszawa, 2012.
- ↑ Malcolm Storey: Melilotus officinalis (L.) Pall. (Ribbed Melilot). [w:] BioInfo (UK) [on-line]. [dostęp 2018-01-12].
- ↑ O pszczołach, miodzie i roślinach miododajnych – informacje. [dostęp 2010-02-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-07-28)].
- ↑ Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Przewodnik survivalowy. Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-5-0.
- SNL: legesteinkløver
- BioLib: 40014
- EoL: 704023
- Flora of China: 200012219
- Flora of North America: 200012219
- FloraWeb: 3660
- GBIF: 2971024
- identyfikator iNaturalist: 57066
- IPNI: 1174681-2
- ITIS: 26150
- NCBI: 47083
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): ild-8929
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30429323-2
- identyfikator Tropicos: 13035841
- USDA PLANTS: MEOF
- CoL: 9CTBZ