Sęp kasztanowaty
Aegypius monachus[1] | |||
(Linnaeus, 1766) | |||
![]() | |||
Systematyka | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||
Typ | strunowce | ||
Podtyp | kręgowce | ||
Gromada | ptaki | ||
Podgromada | Neornithes | ||
Infragromada | ptaki neognatyczne | ||
Rząd | szponiaste | ||
Rodzina | jastrzębiowate | ||
Podrodzina | jastrzębie | ||
Plemię | Gypini | ||
Rodzaj | Aegypius | ||
Gatunek | sęp kasztanowaty | ||
Synonimy | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4] | |||
![]() | |||
Zasięg występowania | |||
obecne lęgowiska zimowiska, obszar kreskowany – rzadko dawne lęgowiska przed zapaścią populacji od ok. 1800 r. ? oznacza niepewne lęgowiska (dawne i obecne), R - trwającą reintrodukcję. | |||
| |||
|
Sęp kasztanowaty[5] (Aegypius monachus) – gatunek dużego ptaka padlinożernego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae).
Systematyka
Sęp kasztanowaty jest jedynym żyjącym przedstawicielem rodzaju Aegypius[5][6]. Jest to gatunek monotypowy[2][6]. Proponowane podgatunki chincou (niekiedy zapisywany chinou) z Chin i danieli z Mongolii nie są obecnie uznawane[2].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Black_Vulture_1.jpg/240px-Black_Vulture_1.jpg)
- Wygląd
- Brak dymorfizmu płciowego – obie płci ubarwione jednakowo. Głowa i szyja pokryta rzadkim puchem, na szyi kryza z lancetokształtnych piór. Grzbiet, spód i skrzydła ciemnobrunatne, jedynie lotki czarne. Dziób ciemny, nogi szare. W locie widoczne bardzo długie i szerokie skrzydła, na końcach palczasto rozwidlone. Szybuje ze skrzydłami ustawionymi poziomo i ogonem lekko rozłożonym. Jedną z cech charakterystycznych gatunku jest posiadanie przez młode osobniki ciemniejszego, bardziej matowego upierzenia ciała niż osobniki dorosłe. Głowa młodych osobników pokryta jest czarnym upierzeniem[7].
- Wymiary średnie
- Długość ciała: 100–120 cm[2]
Rozpiętość skrzydeł: 250–295 cm[2]
Masa ciała: samce 7–11,5 kg, samice 7,5–12,5 kg[2]
Zasięg występowania
Zamieszkuje Półwysep Iberyjski (dawniej również Apeniński), Baleary oraz Bałkany, a także pasma górskie Azji od Turcji i Kaukazu po Mongolię, północno-wschodnie Chiny i Pakistan. Skrajnie nielicznie gnieździ się na Krymie[8]; niewielka reintrodukowana populacja na południu Francji[4]. Część populacji jest osiadła, część nomadyczna, a część zimuje na południe od zasięgu letniego[9].
Jeszcze w XIX wieku mógł się gnieździć w Tatrach, być może również na terenie dzisiejszej Polski (nie są to jednak potwierdzone informacje, a tylko przypuszczenia). Obecnie sporadycznie zalatuje w południowe rejony kraju[10]. W 2011 roku zaobserwowano jednego osobnika w powiecie nowosądeckim, było to pierwsze potwierdzone stwierdzenie na terenie Polski od 1982 roku[11]. W 2021 roku pojawił się na Wyspach Świderskich pod Warszawą[12] oraz w Nowym Lublińcu na pograniczu województw lubelskiego i podkarpackiego[13]. Łącznie do końca 2021 roku odnotowano 25 potwierdzonych stwierdzeń, w trakcie których obserwowano 27 osobników[13].
Ekologia i zachowanie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/61/Vautour_moine_MHNT.jpg/180px-Vautour_moine_MHNT.jpg)
- Biotop
- Góry i obszary pagórkowate, choć sporadycznie pojawia się w różnorodnych miejscach.
- Rozród
- Wyprowadza jeden lęg w roku. Gniazduje zwykle w bardzo luźnych koloniach[2]. Gniazdo jest umieszczone na drzewie lub na klifie[9]. To wielka platforma z patyków, wyłożona korą, sierścią i kośćmi[9]. Samica składa jedno jajo, zwykle w marcu. Wysiadywane jest ono przez okres 50–55 dni przez obydwoje rodziców[9]. Pisklę opuszcza gniazdo po 3 do 3,5 miesiącach.
- Pożywienie
- Padlinożerny, trawi również kości dużych ssaków. Rzadko poluje, m.in. na jaszczurki, węże, żółwie, niektóre owady[2] czy ptaki[9].
Status i ochrona
Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje sępa kasztanowatego za gatunek bliski zagrożenia (NT – near threatened) nieprzerwanie od 1994 roku. Liczebność światowej populacji szacuje się na 16 800 – 22 800 dorosłych osobników; jej globalny trend uznaje się za spadkowy, choć liczebność populacji europejskiej rośnie. Główne zagrożenia dla gatunku to śmiertelność spowodowana przez ludzi (przypadkowo lub celowo – zatrucia, odstrzał, niszczenie gniazd czy chwytanie w pułapki) oraz zmniejszająca się dostępność pożywienia[4][14].
W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą[15].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Aegypius monachus, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b c d e f g h Meyburg, B.U., Christie, D.A., Kirwan, G.M. & Marks, J.S.: Cinereous Vulture (Aegypius monachus). W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D. A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2020. [dostęp 2020-05-11]. (ang.).
- ↑ a b c D. Lepage: Cinereous Vulture Aegypius monachus. [w:] Avibase [on-line]. [dostęp 2023-01-22]. (ang.).
- ↑ a b c BirdLife International, Aegypius monachus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021, wersja 2022-2 [dostęp 2023-01-22] (ang.).
- ↑ a b Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Gypini Blyth, 1851 (Wersja: 2020-09-23). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-05-24].
- ↑ a b F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Hoatzin, New World vultures, Secretarybird, raptors. IOC World Bird List (v10.2). [dostęp 2020-11-15]. (ang.).
- ↑ Organismo Autonomo Espacios Naturales de Castilla-La Mancha: Black vulture Aegypius monachus. [dostęp 2011-04-28]. (ang.).
- ↑ Гриф чорний Aegypius monachus (Linnaeus, 1766). [w:] Червона книга України [on-line]. [dostęp 2021-05-24]. (ukr.).
- ↑ a b c d e Species account: Cinereous Vulture Aegypius monachus. [w:] Global Raptor Information Network [on-line]. The Peregrine Fund. [dostęp 2020-11-15]. (ang.).
- ↑ Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 212. ISBN 83-919626-1-X.
- ↑ Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. Raport nr 28. Rzadkie ptaki obserwowane w Polsce w roku 2011. „Ornis Polonica”. 53, s. 105–140, 2012.
- ↑ Niezwykle rzadki sęp nad Wisłą. "Takiego okazu jeszcze nigdy nie spotkałem" [online], wiadomosci.onet.pl [dostęp 2021-06-26] .
- ↑ a b Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. Raport nr 38. Rzadkie ptaki obserwowane w Polsce w roku 2021. „Ornis Polonica”. 63, s. 130–159, 2022.
- ↑ Species factsheet: Aegypius monachus. BirdLife International, 2020. [dostęp 2023-01-22]. (ang.).
- ↑ Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183).
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia, nagranie głosu i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
- Britannica: animal/cinereous-vulture
- NE.se: grågam
- SNL: munkegribb
- Catalana: 0218195
- DSDE: munkegrib