Szymon An-ski
![]() Szymon An-ski (1914) | |||
Data i miejsce urodzenia | 27 października 1863 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 8 listopada 1920 | ||
Miejsce spoczynku | cmentarz żydowski | ||
Zawód, zajęcie | pisarz, publicysta | ||
| |||
|
Szymon An-ski (lub Sz. An-ski), właściwie Szlojme Zajnwel Rapoport[1][2] jid. שלמה זײַנװל ראַפּאָפּאָרט (ur. 27 października 1863 w Czaśnikach, zm. 8 listopada 1920 w Warszawie)[3] – żydowski pisarz, publicysta i badacz folkloru, piszący w języku rosyjskim i jidysz.
Życiorys
Pochodził z biednej żydowskiej rodziny. Miał dwie siostry. Matka (Chana) prowadziła gospodę, ojciec (Aaron Rapoport) pracował jako posłaniec, w związku z czym rzadko bywał w domu; w końcu porzucił rodzinę. Rapoportowie przenieśli się do Witebska.
W młodości Szlojme uczył się kowalstwa i oprawy książek. Czytywał pisma haskalowe, m.in. słynną Chatot neurim Lilienbluma. Był pod wpływem socjalistycznego ruchu narodników, zainteresował się etnografią. W latach 1881–1891 wędrował po miastach i miasteczkach Imperium Rosyjskiego, nauczając i pracując fizycznie. Pisał w tym czasie liczne krótkie teksty dokumentalne i wysyłał je do rosyjskich gazet, jednak najczęściej były one odrzucane. W 1889 został aresztowany pod zarzutem szerzenia propagandy. Został uwolniony, ale z nakazem opuszczenia miejscowości Starodub, w której wówczas przebywał. W 1891 przybył do Petersburga, gdzie poznał redaktorów pisma „Ruskoje Bogatstwo”, w którym niebawem zaczął publikować pod pseudonimem S. A. An-ski. W tym samym roku wyjechał do Europy Zachodniej – przez Berlin do Paryża, gdzie był świadkiem procesu Dreyfusa. Przebywał tam do 1905, pisując nadal do „Ruskogo Bogatstwa” i innych wschodnich gazet (m.in. „Jug”, „Obrazowanije”, „Żurnal dla Wsiech”). Od 1894 był prywatnym sekretarzem Piotra Ławrowa. Pozostawał z nim w bliskich kontaktach aż do jego śmierci w roku 1900.
W 1901 przeczytał Dzieła zebrane Pereca. Był pod wrażeniem wyrafinowanego stylu i poziomu literackiego, jaki można osiągnąć pisząc w jidysz. W 1902 przyjął nowy pseudonim, S. Sinani (lub Z. Sinani), którego używał głównie do publikacji jidyszowych rewolucyjnych wierszy, pamfletów i sztuk teatralnych. Napisał wówczas pieśń Di Szwue (Przysięga), która stała się hymnem Bundu. Przetłumaczył także Międzynarodówkę z francuskiego na jidysz.
W 1907 aresztowano An-skiego w Witebsku z powodu odkrytych w jego mieszkaniu utworów i listów m.in. krytykujących Dumę i kwestionujących wyobrażenie o posłuszeństwie chłopstwa wobec cara. Jednak z uwagi na fakt, że teksty te nie ukazały się drukiem, uniewinniono pisarza. Rok później An-ski ożenił się z młodą pianistką z Witebska, Esterą Glezerman.
W latach 1912–1914[4] prowadził badania etnograficzne w żydowskich miasteczkach na Wołyniu i Podolu. Wraz ze skromną grupą badaczy przeprowadzał wywiady z miejscową ludnością, nagrywał piosenki ludowe, robił dokumentację fotograficzną, zbierał wytwory kultury materialnej.
W trakcie I wojny światowej był zaangażowany w pomoc jej ofiarom, głównie ludności żydowskiej, poszkodowanej w wyniku pogromów na terenie Galicji[5]. W roku 1919 odwiedził Wilno, gdzie założył Żydowskie Towarzystwo Historyczno-Etnograficzne[5], i Warszawę, gdzie został współpracownikiem żydowskiego dziennika „Der Moment”.
Najsłynniejszym dziełem An-skiego jest legenda dramatyczna Dybuk (1914, podtytuł Na pograniczu dwóch światów), której polska prapremiera (w wykonaniu Trupy Wileńskiej) odbyła się miesiąc po jego śmierci w Teatrze Elizeum w Warszawie. W 1937 powstała filmowa ekranizacja w reżyserii Michała Waszyńskiego.
Jego prace etnograficzne były przez wiele lat ukryte w radzieckich archiwach, dopiero w 1990 część z nich ujrzała światło dzienne.
Jest pochowany wraz z Icchokiem Lejbem Perecem i Jakubem Dinezonem w Mauzoleum Trzech Pisarzy w alei głównej na cmentarzu żydowskim przy ulicy Okopowej w Warszawie (kwatera 44)[6].
Przypisy
- ↑ An-Ski (An-ski) Sz. (Szymon) (pseud.). [w:] Polski Słownik Judaistyczny [on-line]. Jewish Historical Institute. [dostęp 2016-06-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-19)].
- ↑ Anski Szymon, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2016-06-24] .
- ↑ Gerszon Lewin, Ze wspomnień o An-skim, „Nasz Przegląd”, nr 194 (16 lipca 1925), s. 4. Gerszon Lewin był warszawskim lekarzem, który leczył An-skiego w jego ostatniej chorobie.
- ↑ Według Jagielskiego 1911–1913.
- ↑ a b Małgorzata Stolarska-Fronia: An-Ski Szymon. W: Żydzi polscy. Historie niezwykłe. Magdalena Prokopowicz (red.). Warszawa: Demart, 2010, s. 15. ISBN 978-83-7427-392-3.
- ↑ Cmentarze m. st. Warszawy. Cmentarze żydowskie, Rokart, Warszawa 2003, ISBN 83-916419-3-7.
Bibliografia
- Gabriella Safran, Steven J. Zipperstein (red.): The Worlds of S. An-sky: A Russian Jewish Intellectual at the Turn of the Century, Stanford University Press, 2006, ISBN 0-8047-5344-X.
- Jan Jagielski: Przewodnik po cmentarzu żydowskim w Warszawie przy ul. Okopowej 49/51. Z. 1, Kwatery przy Alei Głównej. Warszawa: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami. Społeczny Komitet Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, 1996, s. 64–65. ISBN 83-90-66296-5.
Linki zewnętrzne
- Utwory Szymona An-skiego w serwisie Wolne Lektury (pol.)
- Utwory Szymona An-skiego w serwisie Polona.pl (jid.)
- ISNI: 0000000455016675
- VIAF: 36959656
- LCCN: n85230050
- GND: 118503308
- NDL: 001217324
- LIBRIS: 1zcf8v2k409296g
- BnF: 12174957g
- SUDOC: 030306426
- NLA: 35650323
- NKC: jx20071130001
- BNE: XX1194038
- NTA: 072196254, 074488805, 298788209
- BIBSYS: 94000614
- CiNii: DA05082716
- Open Library: OL775002A
- PLWABN: 9810580385805606
- NUKAT: n01052697
- J9U: 987007257621205171
- CANTIC: a10373226
- LNB: 000106312
- CONOR: 193401187
- BNC: 000291740
- LIH: LNB:V*129936;=BQ
- PWN: 3869797
- Britannica: biography/S-Ansky
- БРЭ: 695577
- VLE: an-ski-s
- Catalana: 0004267