Tadeusz Zagajewski (1912–2010)
![]() | Ten artykuł dotyczy inżyniera. Zobacz też: Inne osoby o tym imieniu i nazwisku. |
Data i miejsce urodzenia | 16 grudnia 1912 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | 28 września 2010 |
profesor nauk technicznych | |
Specjalność: elektryka i elektronika | |
Alma Mater | Politechnika Lwowska |
Doktorat | 1946 |
Profesura | 1954 |
Polska Akademia Nauk | |
Status | członek rzeczywisty |
Doktor honoris causa Politechnika Śląska – 1992 | |
Uczelnia | Politechnika Śląska |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Tadeusz Józef Zagajewski (ur. 16 grudnia 1912 we Lwowie, zm. 28 września 2010 w Gliwicach) – inżynier elektryk, profesor, pionier polskiej elektroniki.
Początki
Był synem Karola (ur. 1880), nauczyciela języka niemieckiego we Lwowie, przed 1939 naczelnika wydziału w Kuratorium Okręgu Szkolnego Lwowskiego[1][2]. W 1930 ukończył X Gimnazjum im. H. Sienkiewicza we Lwowie i w tymże roku rozpoczął studia na Oddziale Elektrotechnicznym Wydziału Mechanicznego Politechniki Lwowskiej. Studia te zakończył dyplomem w 1935, a w ponad rok później rozpoczął pracę w Państwowych Zakładach Tele-Radiotechnicznych w Warszawie, gdzie w okresie lat 1936–1939 dał się poznać jako utalentowany konstruktor serii krótkofalowych nadajników radiokomunikacyjnych o mocy 150 W, 2 kW i 50 kW.
Wybuch II wojny światowej zastaje go w Warszawie. Po zakończeniu działań wojennych rozpoczyna na początku 1940 roku pracę w zajętym przez wojska radzieckie Lwowie jako asystent kierowanej wówczas przez prof. Janusza Groszkowskiego Katedry Radiotechniki w Lwowskim Instytucie Politechnicznym, czyli dawnej Politechnice Lwowskiej. Dotrwa na tym stanowisku do 1941 roku. Niemiecka okupacja Lwowa w latach 1941–1944 sprawia, że Politechnika Lwowska jako szkoła wyższa praktycznie przestaje istnieć. Tadeusz Zagajewski pracuje jako technik w Parowozowni Lwów-Wschód. Po ponownym zajęciu Lwowa w roku 1944 przez wojska radzieckie i uruchomieniu Lwowskiego Instytutu Politechnicznego podejmuje obowiązki docenta we wspomnianej już Katedrze Radiotechniki.
Pierwsze lata w Gliwicach
W październiku 1945 roku, kiedy staje się już jasne że Lwów pozostanie poza granicami Polski, decyduje się na opuszczenie miasta wraz z całą rodziną w ramach akcji przesiedleńczej. Akcję zorganizowano dla pracowników politechniki i uniwersytetu, których oczekiwały organizujące się w kraju uczelnie. Pociąg ewakuacyjny po tygodniu dociera do Gliwic, gdzie Tadeusz Zagajewski decyduje zakończyć trudną podróż ze względu na trzyletnią córkę Ewę i czteromiesięcznego syna Adama. W Gliwicach mieszka i pracuje w pionierskich powojennych warunkach. W mieście, w którym nigdy wcześniej nie było wyższej uczelni, powstaje Politechnika Śląska. Tadeusz Zagajewski bierze czynny udział – jako adiunkt, pod kierunkiem prof. Tadeusza Malarskiego – w organizowaniu na Wydziale Elektrycznym Oddziału Telekomunikacyjnego i Katedry Radiotechniki.
Już w 1946 roku uzyskuje stopień naukowy doktora nauk technicznych na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej po obronie pracy, która w zarysie powstała jeszcze we Lwowie pod opieką prof. Groszkowskiego. W latach 1947–1954 jest zastępcą profesora i kierownikiem Katedry Radiotechniki Politechniki Śląskiej. W tym okresie wzrasta jego zainteresowanie innymi niż telekomunikacja zastosowaniami nowej dziedziny – elektroniki. W szczególności chodzi tu o jej zastosowania w przemyśle dla celów technologicznych, w pomiarach wielkości nieelektrycznych i rozwijającej się automatyce przemysłowej. Prof. Tadeusz Zagajewski nawiązuje liczne kontakty z przemysłem, podejmuje się opracowywania prototypowych urządzeń elektronicznych, prowadzi pierwsze prace naukowe z tej dziedziny. Kiedy na przełomie lat 1952–1953 w wyniku ministerialnej decyzji następuje likwidacja Oddziału Telekomunikacyjnego w Politechnice Śląskiej, prof. Zagajewski nie daje się tym zaskoczyć. Jego kontakty z przemysłem i wspomniane zainteresowania pozwalają na organizację nowej specjalności: elektroniki przemysłowej, oraz przemianowanie w 1954 roku Katedry Radiotechniki w Katedrę Elektroniki Przemysłowej. W tymże roku zostaje mianowany profesorem nadzwyczajnym i powołany na kierownika nowej katedry. Przez następny rok (1955–1956) pełni funkcje dziekana Wydziału Elektrycznego, a w latach 1956–1959 prorektora ds. nauki Politechniki Śląskiej.
Początki Wydziału Automatyki
Utworzenie Katedry Elektroniki Przemysłowej i jej kilkuletnia owocna działalność stały się ważnym impulsem do powstania na Wydziale Elektrycznym Politechniki Śląskiej Oddziału Automatyki. Prof. Tadeusz Zagajewski staje się następnie jednym z inicjatorów powstania samodzielnego Wydziału Automatyki i w latach 1962–1964 podejmuje aktywną działalność przy jego organizowaniu. Zaowocuje to oficjalnym powołaniem Wydziału przez ministra Szkolnictwa Wyższego w 1964 roku, a prof. Zagajewski zostaje pierwszym jego dziekanem. Funkcję tę pełni do 1968 roku. W 1965 roku uchwałą Rady Państwa zostaje mu nadany tytuł profesora zwyczajnego.
Jako dziekan Wydziału Automatyki był jedynym profesorem, który w marcu 1968 czynnie przeciwstawił się partyjno-policyjnej nagonce na studentów i na znak protestu demonstracyjnie opuścił zebranie Senatu Politechniki prowadzone przez ówczesnego rektora Jerzego Szubę. Kosztowało go to dziekanat, kierownictwo katedry i poważne ograniczenie badań naukowych. Wypadki marca 1968 roku, wystąpienia nauczycieli akademickich i młodzieży przyniosły jako jeden ze skutków likwidację tradycyjnych komórek organizacyjnych wyższych uczelni – katedr, a następnie ich scalanie w jednostki większe – instytuty. W wyniku dwóch kolejnych reorganizacji Uczelni Katedra Elektroniki Przemysłowej zostaje w 1968 roku wpierw przemianowana na Katedrę Elektroniki, a w 1971 roku staje się częścią Instytutu Konstrukcji i Technologii Urządzeń Automatyki i Elektroniki. Po dojściu Gierka do władzy prof. T. Zagajewski zostaje mianowany zastępcą dyrektora ds. nauki tego Instytutu. W 1974 r. zostaje dyrektorem nowo utworzonego Instytutu Elektroniki, którym kieruje do 1983 r.
Praca dydaktyczna i naukowa
Przez wszystkie lata pracy prof. T. Zagajewski prowadził bardzo starannie opracowane wykłady, najwyżej oceniane przez kolejne roczniki studentów. Jego dorobek zawiera wiele książek i podręczników, stale aktualizowanych i dostosowanych do nowych potrzeb dydaktycznych. Pierwszą taka książką był wydany wkrótce po wojnie (1949) podręcznik pt. „Radiotechniczne urządzenia nadawcze” [1], wznawiany w kilku wydaniach do 1961 roku. Drugą była wydana po raz pierwszy w 1953 roku, a opracowywana wielokrotnie od nowa z różnymi zespołami współpracowników książka pt. „Elektronika przemysłowa” [2]. Temat był w ówczesnej literaturze światowej zupełnie nowy, a o potrzebie tej książki świadczyło stale jej wznawianie w unowocześnionej postaci; jej szóste wydanie ukazało się w 1975 roku, a tłumaczenie rosyjskie w 1976 roku Z książek wydanych w późniejszym okresie na szczególną uwagę zasługuje również monograficzne opracowanie układów elektroniki stosowanej i przemysłowej, którego czwarte wydanie ukazało się w 1978 roku pod tytułem „Układy elektroniki przemysłowej” [3].
Prof. T. Zagajewski był opiekunem ponad 200 magisterskich prac dyplomowych, promotorem 15 rozpraw doktorskich, kilku jego wychowanków uzyskało stopień docenta i tytuł profesora.
Chociaż oryginalna działalność naukowa prof. T. Zagajewskiego obejmuje również liczne inne wątki, nie wyłączając eksperymentu i prac, które znalazły praktyczne zastosowanie w przemyśle elektronicznym i maszynowym (w tym także rozwiązań patentowych), to jednak jego podstawową dziedziną zainteresowań jest teoria obwodów elektrycznych w zastosowaniu do układów elektronicznych. Wśród jego najważniejszych oryginalnych prac teoretycznych można wyodrębnić kilka grup:
- prace dotyczące analizy generatorów elektronicznych – stałości częstotliwości drgań, efektów liniowych i nieliniowych w tych generatorach, czasu narastania drgań itp. Teoria harmonicznych prof. J. Groszkowskiego została przez T. Zagajewskiego w jego pracy doktorskiej [4] i w późniejszych pracach rozszerzona o powiązanie zawartości harmonicznych z kształtem charakterystyki elementu nieliniowego. Pozwoliło to na znaczne poszerzenie obszaru zastosowań tej teorii, przede wszystkim na zagadnienia optymalizacji generatorów elektronicznych.
- prace teoretyczne dotyczące obwodów elektrycznych stosowanych w elektronice. Za najważniejsze z nich można uznać uogólnienie pojęcia dwoistości obwodów elektrycznych [5], jego zastosowanie do linii długich [6,7], jak również do obwodów nieliniowych i obwodów o parametrach zmiennych w czasie [8,9].
Pojęcie dwoistości umożliwia T. Zagajewskiemu nowe ujęcie zagadnienia optymalizacji generatorów elektronicznych ze względu na stałość częstotliwości i zniekształcenia nieliniowe [10,11]. Dalszym tematem prac T. Zagajewskiego jest zagadnienie obwodów skoligaconych, czyli obwodów o jednakowej topologii i o elementach przekształconych z R na C lub z R na L i odwrotnie [12]. Praktyczne wnioski z tego typu przekształceń przewidują ważną dla zastosowań w obwodach monolitycznych możliwość zastąpienia indukcyjności w obwodach rezonansowych przez ujemne rezystancje [13]. Podobieństwo obwodów elektrycznych zostało zdefiniowane przez T. Zagajewskiego w sposób zupełnie ogólny w pracach [14-17]. Wyróżniono tam cztery rodzaje podobieństwa obwodów, którego szczególnymi przypadkami są: dualność i skoligacenie. Dla tych czterech rodzajów podobieństwa zostały określone proste związki między transmitancjami obwodów, jak również prądami i napięciami w odpowiadających sobie gałęziach obwodów.
- Ważne są również prace [18-21], w których T. Zagajewski poświęcił uwagę modyfikacjom i zastosowaniom funkcji Walsha do analizy układów impulsowych, takich jak układy przerzutnikowe, układy powielające liczbę impulsów itp.
W 1988 roku prof. Tadeusz Zagajewski przeszedł na emeryturę. Nie przerwał jednak pracy naukowej. W swoich ostatnich pracach teoretycznych profesor powraca do podstawowych zagadnień nieliniowego sprzężenia zwrotnego we wzmacniaczach, symetrii elektrycznej obwodów, niestałości częstotliwości generatorów i określenia częstotliwości chwilowej.
Został pochowany na Cmentarzu Centralnym w Gliwicach.
Jego syn Adam Zagajewski został poetą, a córka dr inż. Ewa Zagajewska-Fabrycy pracownikiem naukowym Politechniki Śląskiej i Politechniki Szczecińskiej.
Ważniejsze publikacje
- Podręcznik pt. „Radiotechniczne urządzenia nadawcze”, 1949
- Książka pt. „Elektronika przemysłowa”, pierwsze wydanie 1953
- Monografia pt. „Układy elektroniki przemysłowej”, czwarte wydanie 1978
- „Wpływ nieliniowych elementów obwodu na stabilizację czestot1iwości generatorów samowzbudnych” (1946, praca doktorska na Wydziale Elektrycznym Politechniki Warszawskiej, promotor: prof. J. Groszkowski)
- „Generalized Duality Concept of Electrical Networks”, Bull.Ac.Pol.Sci.Ser. Sci.Techn., 1 1;1963
- „Dual and Autodual Electric Networks with Uniformly Distributed Parameters'”, Bull. Ac. Pol. Sci. Ser.Techn., 14; 1966
- „Duality and Autoduality of Electric Networks with Non-Uniformly Distributed Parametrs”, ibidem, 15; 1966
- „Duality and Similarity of Non-Linear Fourpoles Applied to Vaccum-Tube and Transistor Oscillators”, Bull.Ac.Pol.Sci.Techn., 14; 1966
- „Duality of Non-Linear and Time-Varying Electric Networks”, (16,1968)
- „Optymizacja tranzystorowych generatorów o napięciowych i prądowych sprzężeniach zwrotnych”, Arch.El., 16; 1967
- „Optymizacja elektronicznych generatorów RC małej częstotliwości”, [w:] „Wybrane zagadnienia elektroniki i telekomunikacji” PWN, Warszawa 1968, s. 147–164
- „Affined Ladder Networks RC or RL”, oraz „Affined Networks RC or RL”, BulI.Ac.Pol.Sci.Ser.Sci.Techn., 19; 1971
- „Dual and Affined Quasi-Resonance Networks with Negative Resistances”, Bull.Ac.Pol.Sci.Ser.Techn., 19; 1971
- „General Principles of Similarity of Electric Networks”, Bull. Ac. Pol. Sci. 5cr. Sci.Techn., 5; 1972
- „Ogólne zasady podobieństwa obwodów elektrycznych” (Arch.El., 22; 1973)
- „The principles of similarity of switching circuits” (Bull. Ac.Pol.Sci.Ser.Sci.Techn., 21; 1973)
- „Similarity and autoduality of fourpoles” (Bull. Ac.Pol.Sci.Ser. Sci Techn., 22; 1974)
- „Analysis of pulse multiplication by means of Walsh functions” (Bull. Ac.PoI.Sci.Ser.Sci.Techn., 25; 1977)
- „Pulse multiplication using Walsh functions” (Electronic Eng., 50, 1978, wspólnie z E. Mollem)
- „Logic operations on Walsh functions and some of their applications” (Bull. Ac.Pol.Sci. Ser.Sci.Techn., 26; 1978)
- „Walsh functions in the analysis of flip-flop performance” (Bull. Ac.Pol.Sci.Ser.Sci.Techn., 28; 1980)
- „Criticism of the definition of instantaneous frequency” (Bull.Ac.Pol.Sci. Ser. Sci.Techn. 37; 1989).
Ważniejsze funkcje w Politechnice Śląskiej
- Kierownik Katedry Radiotechniki na Wydziale Elektrycznym, 1947-1954
- Kierownik Katedry Elektroniki Przemysłowej na Wydziale Elektrycznym, 1954-1964
- Dziekan Wydziału Elektrycznego, 1955-1956
- Prorektor ds. nauki, 1956-1959
- Dziekan Wydziału Automatyki, 1964-1968
- Kierownik Katedry Elektroniki Przemysłowej na Wydziale Automatyki, 1964-1968
- Kierownik Katedry Elektroniki na Wydziale Automatyki, 1968-1971
- Z-ca ds. nauki dyrektora Instytutu Konstrukcji i Technologii Urządzeń Automatyki i Elektroniki, 1971-1974
- Dyrektor Instytutu Elektroniki na Wydziale Automatyki, 1974-1983
Ważniejsze funkcje w Polskiej Akademii Nauk i stowarzyszeniach naukowych
- Członek Komitetu Elektroniki i Telekomunikacji PAN, od 1955
- Członek korespondent PAN, od 1960
- Przewodniczący Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Elektrotechniki Teoretycznej i Stosowanej, 1973-1977
- Członek rzeczywisty PAN, od 1976
- Członek Komitetu Nagród Państwowych w Sekcji Elektrotechniki i Elektroniki, 1976-1982
- Przewodniczący Oddziału PAN w Katowicach, 1983-1986
Ważniejsze odznaczenia
- Złoty Krzyż Zasługi, 1955
- Medal 10-lecia Polski Ludowej, 1955[3]
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, 1959
- Medal Komisji Edukacji Narodowej, 1974
- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, 1986
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, 1995[4]
- Doktorat „honoris causa” Politechniki Śląskiej, 1992[5]
- Medal im. prof. Stanisława Fryze nadany przez Stowarzyszenie Elektryków Polskich, 2002
W opracowaniu plakatu wykorzystano książkę
Malzacher S.: W moich oczach. 45 lat z prof. Tadeuszem Zagajewskim. Instytut Elektroniki Politechniki Śląskiej Gliwice 1992
Przypisy
- ↑ Zygmunt Zagórowski: Spis nauczycieli szkół wyższych, średnich, zawodowych, seminarjów nauczycielskich oraz wykaz zakładów naukowych i władz szkolnych. R. 2. Warszawa / Lwów: 1926, s. 50.
- ↑ Zbigniew Wawszczak. Tajne nauczanie – trudna historia mego pokolenia. „Nowiny”, s. 5, nr 83 z 9–10 kwietnia 1983.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 101, poz. 1400
- ↑ M.P. z 1995 r. nr 39, poz. 462
- ↑ Doktorzy honoris causa PŚ. polsl.pl. [dostęp 2011-02-23].
Bibliografia
- Prof. zw. dr inż. cz Tadeusz Zagajewski, [w:] baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI PIB) [dostęp 2012-11-02] .
- PWN: 3999811
- PAN: ZAGAJEWSKI, Tadeusz
- identyfikator osoby w serwisie „Nauka Polska”: 65018