Tefroseris
![]() Starzec błotny Tephroseris palustris | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | astrowce | ||
Rodzina | astrowate | ||
Podrodzina | Asteroideae | ||
Rodzaj | tefroseris | ||
Nazwa systematyczna | |||
Tephroseris (Rchb.) Rchb. Deut. Bot. Herb.-Buch: 87 (1841)[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Tephroseris_integrifolia_subsp._capitata_%2849120745836%29.jpg/220px-Tephroseris_integrifolia_subsp._capitata_%2849120745836%29.jpg)
Tefroseris[6] (Tephroseris (Rchb.) Rchb.) – rodzaj roślin z rodziny astrowatych. Obejmuje 44 gatunki[3]. Występują one w strefie umiarkowanej i subarktycznej półkuli północnej – w Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce rodzaj reprezentowany jest przez cztery gatunki: tefroserisa całolistnego T. integrifolia, starca kędzierzawego Tephroseris crispa, starca błotnego T. palustris i starca długolistnego T. papposa (poza tym dwa podgatunki T. integrifolia bywają podnoszone do rangi gatunków – tefroseris całolistny główkowaty (starzec główkowaty) T. integrifolia subsp. capitata i tefroseris całolistny pomarańczowy (starzec pomarańczowy) T. integrifolia subsp. aurantiaca)[3][6][7]. Mimo odrębnego pochodzenia, przynależności do odmiennych podplemion, gatunki z tego rodzaju były i wciąż bywają łączone z rodzajem starzec Senecio[7].
Tefroseris całolistny T. integrifolia bywa uprawiany jako roślina ozdobna[8].
Morfologia
- Pokrój
- Na ogół byliny lub rośliny dwuletnie[9], tylko w przypadku T. palustris rośliny roczne o pędzie dętym z bulwiasto zgrubiałą nasadą[5]. Łodygi pojedyncze lub w luźnych skupieniach, wzniesione, osiągające od 10 do ponad 100 cm. Pędy zwykle pajęczynowato owłosione[10].
- Liście
- Odziomkowe i łodygowe, skrętoległe[10], siedzące, ale często z nasadą blaszki zwężoną u nasady[9] lub ogonkowe[10]. Górne liście siedzące i mniejsze od dolnych[10]. Blaszki niepodzielone, całobrzegie, piłkowane lub ząbkowane[9], czasem faliste lub pierzasto wcinane, zwykle owłosione[10].
- Kwiaty
- Zebrane w niezbyt liczne lub pojedyncze koszyczki[9], czasem też w liczbie kilkudziesięciu, tworzących podbaldachy na szczycie pędu. Okrywy są półkuliste lub dzwonkowate o średnicy od 8 do kilkunastu mm. Listki okrywy wyrastają w jednym lub rzędach, są prosto wzniesione i wolne, mają kształt lancetowaty do równowąskiego, na końcach są błoniaste, poza tym zwykle pajęczynowato owłosione. U nasady okrywy brak dodatkowych listków. Dno kwiatostanowe jest płaskie lub lekko wypukłe i gładkie – bez plewinek. Kwiatów języczkowych czasem brak albo jest ich 8, 13 lub 21, mają barwę żółtą lub żółtopomarańczową. Są one słupkowe i płodne. W środkowej części koszyczka rozwijają się kwiaty obupłciowe rurkowate. Ich korona jest w dole rurkowata, zakończona 5 równowąskimi łatkami prosto wzniesionymi lub odgiętymi, barwy żółtej lub żółtopomarańczowej, rzadko kremowej lub czerwonawej[10].
- Owoce
- Niełupki walcowate, 10-żebrowe lub 10-nerwowe, nagie lub lekko omszone. Puch kielichowy trwały, w postaci kilkudziesięciu białych lub brązowawych włosków[10].
- Rodzaje podobne
- Starzec Senecio w Europie różni się obecnością dodatkowych listków u nasady okrywy, nieciągłą strefą płodną znamion[5].
Systematyka
Rodzaj z podplemienia Tussilagininae plemienia Senecioneae z podrodziny Asteroideae i rodziny astrowatych Asteraceae[11]. Mimo że gatunki tu zaliczane wyodrębnione zostały w 1841 roku w randze rodzaju, przez znaczną część XIX i XX wieku na ogół traktowane były jako sekcja Tephroseris w obrębie rodzaju starzec Senecio[5]. Odrębność tego rodzaju na podstawie kryteriów morfologicznych wykazana została przez Kåre Bremera w 1994[12] i na początku XXI wieku potwierdzona została w analizach molekularnych[5][13]. Rodzaj należy do odrębnego niż Senecio podplemienia, w obrębie którego wchodzi w skład grupy (kladu) Ligularia-Cremanthodium-Parasenecio. Zaliczanie tych gatunków do rodzaju Senecio czyni z niego takson polifiletyczny[5].
- Wykaz gatunków[3]
- Tephroseris adenolepis C.Jeffrey & Y.L.Chen
- Tephroseris × arctisibirica (Jurtzev & Korobkov) Czerep.
- Tephroseris balbisiana (DC.) Holub
- Tephroseris cladobotrys Griseb. & Schenk
- Tephroseris crassifolia Griseb. & Schenk
- Tephroseris crispa (Jacq.) Rchb. – starzec kędzierzawy
- Tephroseris flammea (DC.) Holub
- Tephroseris frigida (Richardson) Holub
- Tephroseris furusei (Kitam.) B.Nord.
- Tephroseris gurensis Barkalov
- Tephroseris helenitis (L.) B.Nord.
- Tephroseris hieraciiformis (Kom.) Barkalov
- Tephroseris integrifolia (L.) Holub – tefroseris całolistny[6], starzec polny[7]
- Tephroseris jacutica (Schischk.) Holub
- Tephroseris kawakamii (Makino) Holub
- Tephroseris kirilowii (Turcz. ex DC.) Holub
- Tephroseris kjellmanii (A.E.Porsild) Holub
- Tephroseris koreana (Kom.) B.Nord. & Pelser
- Tephroseris lindstroemii (Ostenf.) Á.Löve & D.Löve
- Tephroseris longifolia (Jacq.) Griseb. & Schenk
- Tephroseris newcombei (Greene) B.Nord. & Pelser
- Tephroseris ochotensis Barkalov
- Tephroseris palustris (L.) Schrenk ex Rchb. – starzec błotny
- Tephroseris papposa (Rchb.) Schur – starzec długolistny
- Tephroseris phaeantha (Nakai) C.Jeffrey & Y.L.Chen
- Tephroseris pierotii (Miq.) Holub
- Tephroseris porphyrantha (Schischk.) Holub
- Tephroseris praticola (Schischk. & Serg.) Holub
- Tephroseris pricei (N.D.Simpson) Holub
- Tephroseris pseudoaurantiaca (Kom.) Czerep.
- Tephroseris pseudosonchus (Vaniot) C.Jeffrey & Y.L.Chen
- Tephroseris pyroglossa (Kar. & Kir.) Holub
- Tephroseris rufa (Hand.-Mazz.) B.Nord.
- Tephroseris schistosa (Kharkev.) Barkalov
- Tephroseris sichotensis (Kom.) Holub
- Tephroseris stolonifera (Cufod.) Holub
- Tephroseris subdentata (Bunge) Holub
- Tephroseris subfrigida (Kom.) Holub
- Tephroseris subscaposa (Kom.) Czerep.
- Tephroseris sukaczevii (Schischk.) Holub
- Tephroseris taitoensis (Hayata) Holub
- Tephroseris takedana (Kitam.) Holub
- Tephroseris turczaninovii (DC.) Holub
- Tephroseris vereszczaginii (Schischk. & Serg.) Holub
- Tephroseris yukonensis (A.E.Porsild) Holub
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2023-02-15] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2023-02-15] (ang.).
- ↑ a b c d e Tephroseris (Rchb.) Rchb., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2023-02-15] .
- ↑ YilinY. Chen YilinY., BertilB. Nordenstam BertilB., CharlesCh. Jeffrey CharlesCh., Tephroseris (Reichenbach) Reichenbach, [w:] Flora of China [online], eFloras.org [dostęp 2023-02-15] .
- ↑ a b c d e f Joachim W.J.W. Kadereit Joachim W.J.W., PaulaP. Laux PaulaP., Markus S.M.S. Dillenberger Markus S.M.S., A conspectus of Tephroseris (Asteraceae: Senecioneae) in Europe outside Russia and notes on the decline of the genus, „Willdenowia”, 51 (2), 2021, s. 271-317, DOI: 10.3372/wi.51.51209 .
- ↑ a b c Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: officina botanica, 2008, s. 183. ISBN 978-83-925110-5-2.
- ↑ a b c ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 164-166, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 910, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c d K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. Vol. VIII. Flowering Plants. Eudicots: Asterales. Berlin, Heidelberg, New York: Springer-Verlag, 2007, s. 216. ISBN 978-3-540-31050-1.
- ↑ a b c d e f g Theodore M.T.M. Barkley Theodore M.T.M., David F.D.F. Murray David F.D.F., Tephroseris (Reichenbach) Reichenbach, [w:] Flora of North America [online], eFloras.org [dostęp 2023-02-15] .
- ↑ Genus Tephroseris (Rchb.) Rchb., [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [online], USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System [dostęp 2023-02-15] .
- ↑ KåreK. Bremer KåreK., Asteraceae: Cladistics and Classification, Portland: Timber Press, ISBN 978-0-88192-275-2 .
- ↑ Pelser P.P.P. B. Pelser P.P.P., NordenstamN. B. NordenstamN., Kadereit J.W. & Watson L.K.J.W.& W.L. E. Kadereit J.W. & Watson L.K.J.W.& W.L., An ITS phylogeny of tribe Senecioneae (Asteraceae) and a new delimitation of Senecio L., „Taxon”, 56, 2007, s. 1077–1104 .
- SNL: Tephroseris