Ustawa o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu
Nazwa potoczna | ustawa o IPN |
---|---|
Państwo |
|
Data wydania | 18 grudnia 1998 |
Miejsce publikacji | Dz.U. z 1998 r. nr 155, poz. 1016 |
Tekst jednolity | Dz.U. z 2023 r. poz. 102 |
Rodzaj aktu | ustawa |
Przedmiot regulacji | działalność Instytutu Pamięci Narodowej |
Status | obowiązujący |
Ostatnio zmieniony przez | Dz.U. z 2022 r. poz. 1259 |
Wejście w życie ostatniej zmiany | 15 lipca 2022 |
Zastrzeżenia dotyczące pojęć prawnych |
![]() | Zobacz kolekcję cytatów Ustawa o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Wikicytatach |
Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – polska ustawa, uchwalona przez Sejm RP w 1998, regulująca kwestie prawne związane m.in. z obrotem dokumentami wytworzonymi przez organy bezpieczeństwa państwa w latach 1944–1990 oraz organy III Rzeszy Niemieckiej i ZSRR dotyczącymi w szczególności zbrodni nazistowskich i komunistycznych, tryb postępowania w zakresie ścigania niektórych z tych przestępstw oraz prowadzenie działań edukacyjnych dotyczących tych zagadnień. Określa ona też status prawny Instytutu Pamięci Narodowej. Największe kontrowersje, także międzynarodowe, wzbudziła nowelizacja ustawy dokonana z inicjatywy partii Prawo i Sprawiedliwość w styczniu 2018 wprowadzająca karę pozbawienia wolności za przypisywanie Narodowi Polskiemu lub Państwu Polskiemu m.in. zbrodni III Rzeszy. Zawarte w niej przepisy o odpowiedzialności karnej zostały uchylone przez ustawę nowelizującą 27 czerwca 2018.
Przedmiot regulacji
Ustawa reguluje:
- dysponowanie zasobem dokumentów organów bezpieczeństwa państwa powstałych od 22 lipca 1944 do 31 lipca 1990 oraz organów bezpieczeństwa Trzeciej Rzeszy Niemieckiej i Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, dotyczących popełnionych na osobach narodowości polskiej lub obywatelach polskich innych narodowości w okresie od dnia 8 listopada 1917 r. do dnia 31 lipca 1990 r.:
- zbrodni nazistowskich,
- zbrodni komunistycznych,
- zbrodni członków ukraińskich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Niemiecką, rozumianych jako czyny popełnione przez te osoby w latach 1925–1950, polegające na stosowaniu przemocy, terroru lub innych form naruszania praw człowieka wobec jednostek lub grup ludności oraz udział w eksterminacji ludności żydowskiej oraz ludobójstwie na obywatelach II Rzeczypospolitej na terenie Wołynia[1],
- innych przestępstw stanowiących zbrodnie przeciwko pokojowi, zbrodnie przeciwko ludzkości lub zbrodnie wojenne,
- innych represji z motywów politycznych, jakich dopuścili się funkcjonariusze polskich organów ścigania lub wymiaru sprawiedliwości albo osoby działające na ich zlecenie,
- działalności organów bezpieczeństwa państwa,
- tryb postępowania w zakresie ścigania niektórych z tych przestępstw,
- ochronę danych osobowych osób, których dotyczą dokumenty zgromadzone w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej,
- ochronę dobrego imienia Rzeczypospolitej Polskiej i Narodu Polskiego,
- prowadzenie działań w zakresie edukacji publicznej,
- poszukiwanie miejsc spoczynku osób poległych w walkach o niepodległość i zjednoczenie Państwa Polskiego, a zwłaszcza tych, które straciły życie wskutek walki z narzuconym systemem totalitarnym lub wskutek represji totalitarnych lub czystek etnicznych w latach 1917–1990,
- prowadzenie działalności związanej z upamiętnianiem historycznych wydarzeń, miejsc oraz postaci w dziejach walk i męczeństwa Narodu Polskiego, zarówno w kraju, jak i za granicą, a także miejsc walk i męczeństwa innych narodów na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1917–1990[2].
Nowelizacje
Ustawę znowelizowano wielokrotnie. Duże, także międzynarodowe, kontrowersje wywołała zainicjowana przez partię Prawo i Sprawiedliwość nowelizacja ustawy dokonana ustawą z dnia 26 stycznia 2018 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o grobach i cmentarzach wojennych, ustawy o muzeach oraz ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (Dz.U. z 2018 r. poz. 369). Wprowadziła ona karę pozbawienia wolności za przypisywanie narodowi lub państwu polskiemu odpowiedzialności za zbrodnie popełnione przez nazistowskie Niemcy[3]. Wywołało to silne głosy krytyki w Polsce oraz reperkusje międzynarodowe. Podnoszono, że nowe przepisy będą m.in. krępować dyskusję naukową na temat odpowiedzialności za zbrodnie Holocaustu, w tym w sprawie udziału Polaków w prześladowaniu i mordowaniu Żydów w okresie II wojny światowej. Protest wobec ustawy zgłosiły władze USA, Izraela i Ukrainy[4][5][6]. Rząd Mateusza Morawieckiego zorganizował międzynarodową kampanię informacyjną mającą na celu wykazywanie zasadności nowelizacji[7].
Mając na celu poprawę m.in. stosunków polsko-izraelskich 27 czerwca 2018 Sejm RP dokonał kolejnej nowelizacji ustawy, usuwając z niej przepisy dotyczące sankcji karnych, w tym kary pozbawienia wolności za przepisywanie Narodowi Polskiemu lub Państwu Polskiemu odpowiedzialności za zbrodnie III Rzeszy lub innych zbrodni przeciwko ludzkości, pokojowi i zbrodni wojennych[8]. Nowelizacja ta była przedmiotem negocjacji między przedstawicielami premiera Mateusza Morawieckiego i reprezentantami Izraela. Odbyły się one w Wiedniu. Przedstawicielami strony polskiej byli Ryszard Legutko i Tomasz Poręba[9] a strony izraelskiej Ja’akow Nagel[10]. Negocjatorzy uzgodnili także treść deklaracji premierów obu państw w sprawie odpowiedzialności za zbrodnie Holocaustu. Deklaracja po ogłoszeniu spotkała się jednak z protestem wielu środowisk w Izraelu, w tym przedstawicieli Instytutu Jad Waszem, którzy stwierdzili, że wyolbrzymia ona pomoc Polaków wobec Żydów w okresie niemieckiej okupacji Polski i pomniejsza udział Polaków w prześladowaniach Żydów w tym czasie[11][10].
Szeroką krytykę wzbudził również sam tryb uchwalania ustawy, z pominięciem przewidzianych prawem procedur legislacyjnych, ekspresowe tempo jej uchwalania – oraz równie szybkie tempo w jakim rząd wycofał się z przepisów, których wcześniej kategorycznie bronił[12].
Przypisy
- ↑ W pierwotnym brzmieniu przepisy art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a tiret trzecie oraz art. 2a dotyczyły zbrodni ukraińskich nacjonalistów i członków ukraińskich formacji kolaborujących z Trzecią Rzeszą Niemiecką, popełnionych na terenie Wołynia i Małopolski Wschodniej, ale zostały uznane przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z Konstytucją, w związku z nieokreślonością terminów „ukraińscy nacjonaliści” i „Małopolska Wschodnia”. Zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 stycznia 2019 r., sygn. akt K 1/18. sip.lex.pl. [dostęp 2021-05-01].
- ↑ O IPN. ipn.gov.pl. [dostęp 2018-06-27].
- ↑ Nowelizacja ustawy o IPN weszła w życie. tvn24, 1 marca 2018. [dostęp 2018-06-27].
- ↑ Krzysztof Szczerski: ustawa wpłynęła atmosferycznie na stosunki polsko-amerykańskie. wp.pl, 8 marca 2018. [dostęp 2018-06-27].
- ↑ Izrael: protesty przeciwko ustawie o IPN. tvp.info, 2 lutego 2018. [dostęp 2018-06-27].
- ↑ 'Ukraina niezadowolona z ustawy o IPN: Przeczy zasadom demokracji, wzmacnia cenzurę, ogranicza wolność słowa i podsyca antyukraińskie nastroje. wpolityce.pl, 2 lutego 2018. [dostęp 2018-06-27].
- ↑ Morawiecki broni ustawy o IPN. Artykuł premiera w amerykańskich mediach. wp.pl, 20 marca 2018. [dostęp 2018-06-27].
- ↑ Ustawa o IPN znowelizowana. Komentarze publicystów. polskieradio.pl, 27 czerwca 2018. [dostęp 2018-06-27].
- ↑ Wspólna deklaracja. Legutko i Poręba negocjowali z Izraelem. rp.pl, 5 lipca 2018. [dostęp 2018-07-05].
- ↑ a b „Polska wycofała się z ustawy o IPN z podkulonym ogonem”. Mocne słowa izraelskiego „negocjatora”. dorzeczy.pl, 5 lipca 2018. [dostęp 2018-07-05].
- ↑ Wiceszef MSZ odpowiada na ataki Yad Vashem: „Dla nas wiążące jest stanowisko premiera Netanjahu”. wpolityce.pl, 5 lipca 2018. [dostęp 2018-07-05].
- ↑ Wolne 12 listopada? To wcale nie jest niewinna ustawa [online], Newsweek.pl [dostęp 2018-11-11] .
Linki zewnętrzne
- Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. z 2023 r. poz. 102)