Wyrakowate
Tarsiidae[1] | |||||
J.E. Gray, 1825[2] | |||||
![]() Przedstawiciel rodziny – wyrak filipiński (Tarsius syrichta) | |||||
Systematyka | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||||
Typ | strunowce | ||||
Podtyp | kręgowce | ||||
Gromada | ssaki | ||||
Infragromada | |||||
Rząd | naczelne | ||||
Podrząd | |||||
Infrarząd | wyrakokształtne | ||||
Rodzina | wyrakowate | ||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
Tarsius Storr, 1780 | |||||
| |||||
Rodzaje | |||||
| |||||
| |||||
|
Wyrakowate[14], wyraki, tarsjusze (Tarsiidae) – rodzina drapieżnych ssaków naczelnych z infrarzędu wyrakokształtnych (Tarsiiformes) w podrzędzie wyższymi naczelnymi (Haplorrhini). Stanowią jedyną wśród ssaków naczelnych rodzinę o wyłącznie drapieżnym trybie życia.
Zasięg występowania
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Combined_Range_of_9_Tarsier_Species.jpg/220px-Combined_Range_of_9_Tarsier_Species.jpg)
Wyraki żyją na Borneo, Celebesie i południowej Sumatrze (w Indonezji) oraz w południowych Filipinach[15][16][17].
Charakterystyka
Długość ciała 9,7–15 cm, ogona 14,7–31 cm; masa ciała samic 52–143 g, samców 48,1–153 g[16]. Oczy bardzo duże, skierowane do przodu – nieproporcjonalne do głowy. Szyja krótka i bardzo zwrotna, umożliwia obrót głowy o blisko 180°. Kończyny tylne dłuższe. Posiadają długi ogon. Sierść krótka, gęsta, barwy brązowej. Wydłużone kości stępu pozwalają wyrakom wykonywać bardzo precyzyjne skoki. Przeciętna skoczność 1,5 m, a maksymalna do 6 m. Charakterystyczny dla wyraków jest brak ośrodków węchowych w mózgu.
Prowadzą nocny, nadrzewny tryb życia. Są przede wszystkim owadożerne – chwytają owady, skacząc na nie. Ale nie gardzą też ptakami, wężami, jaszczurkami i nietoperzami.
Znane od eocenu Europy. Najlepiej poznany gatunek to wyrak upiorny (Tarsius tarsier).
Podział systematyczny
Do rodziny należą następujące występujące współcześnie rodzaje[18][19][15][14]:
- Cephalopachus Swainson, 1835 – jedynym przedstawicielem jest Cephalopachus bancanus (Horsfield, 1821) – wyrak sundajski
- Carlito Groves & Shekelle, 2010 – jedynym przedstawicielem jest Carlito syrichta (Linnaeus, 1758) – wyrak filipiński
- Tarsius Storr, 1780 – wyrak
Opisano również rodzaje wymarłe:
- Hesperotarsius Zijlstra, Flynn & Wessels, 2013[20]
- Oligotarsius Ni Xijun, Li Qiang, Li Luzhou & Beard, 2016[21] – jednynym przedstawicilem był Oligotarsius rarus Ni Xijun, Li Qiang, Li Luzhou & Beard, 2016
- Xanthorhysis Beard, 1998[22] – jednynym przedstawicilem był Xanthorhysis tabrumi Beard, 1998.
Taksony o niepewnym statusie taksonomicznym[23]:
- Tarsius eocaenus Beard, Qi Tao, Dawson, Wang Banyue & Li Chuankui, 1994[24]
- Tarsius sirindhornae Chaimanee, Lebrun, Yamee & Jaeger, 2011[25]
Uwagi
Przypisy
- ↑ Tarsiidae, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b J.E. Gray. An Outline of an Attempt at the Disposition of Mammalia into Tribes and Families, with a List of the Genera apparently appertaining to each Tribe. „Annals of Philosophy”. New Series. 10, s. 338, 1825. (ang.).
- ↑ J.K.W. Illiger: Prodromus systematis mammalium et avium: additis terminis zoographicis utriusque classis, eorumque versione germanica. Berolini: Sumptibus C. Salfeld, 1811, s. 73. (łac.).
- ↑ J.G. Fisher von Waldheim. De systemate Mammalium. „Mémoires de la Société impériale des naturalistes de Moscou”. 5, s. 402, 1817. (łac.).
- ↑ G.T. Burnett. Illustrations of the Manupeda, or Apes and their Allies; being the arrangement of the Quadrumana or Anthropomorphous Beasts indicated in Outline. „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. 24, s. 306, 1828. (ang.).
- ↑ Ch.-L. Bonaparte: Conspectus systematum: Mastozoölogiae. Editio altera reformata. Ornithologiae. Editio reformata additis synonymi Grayanis et Selysanis. Herpetologiae et amphibiologiae. Editio altera reformata. Icthyologiae. Editio reformata. Lugduni Batavorum: E.J. Brille, 1850, s. tabela. (łac.).
- ↑ J.V. Carus: Handbuch der Zoologie. Cz. 1: Wirbelthiere, Mollusken und Molluscoiden. Leipzig: Wilhelm Engelmann, 1868, s. 117. (niem.).
- ↑ J.E. Gray: Catalogue of Monkeys, Lemurs, and Fruit-eating Bats in the collection of the British Museum. London: The Trustees, 1870, s. 2. (ang.).
- ↑ T.N. Gill. Arrangement of the Families of Mammals; with Analytical Tables. „Smithsonian Miscellaneous collections”. 11, s. 3, 1872. (ang.).
- ↑ É.L. Trouessart. Catalogue des mammifères vivants et fossiles. „Revue et Magasin de Zoologie pure et Appliquée”. 3e série. 6, s. 169, 1879. (fr.).
- ↑ H. Winge: Jordfundne og nulevende aber (Primates) fra Lagoa Santa, Minas Geraes, Brasilien: med udsigt over pungdyrenes slægtskab. F. Dreyer: Kjøbenhavn, 1895, s. 20, seria: E. Museo Lundii. (duń.).
- ↑ H.F. Standing. On recently discovered subfossil primates from Madagascar. „Transactions of the Zoological Society of London”. 18 (2), s. 72, 1908. (ang.).
- ↑ M.C. McKenna. Classification, range, and deployment of the prosimian primates, in: Problèmes Actuels de Paléontologie (Évolution des Vertebrés). „Colloques Internationaux du Centre National de la Recherche Scientifique”. 163, s. 607, 1967. (ang. • fr.).
- ↑ a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 36. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 170–172. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ a b M. Shekelle, S. Gursky-Doyen, M.C. Richardson: Family Tarsiidae (Tarsiers). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 257–261. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Genus Tarsius. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-11-04].
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-09-10]. (ang.).
- ↑ Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 109–111. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ J.S. Zijlstra, L.J. Flynn & W. Wessels. The westernmost tarsier: A new genus and species from the Miocene of Pakistan. „Journal of Human Evolution”. 65 (5), s. 545, 2013. DOI: 10.1016/j.jhevol.2013.06.015. (ang.).
- ↑ X.-j. Ni, Q. Li, L.-z. Li & K.Ch. Beard. Oligocene primates from China reveal divergence between African and Asian primate evolution. „Science”. 352 (6286), s. 674, 2016. DOI: 10.1126/science.aaf2107. (ang.).
- ↑ K.Ch. Beard. A new genus of Tarsiidae (Mammalia: Primates) from the Middle Eocene of Shanxi Province, China, with notes on the historical biogeography of tarsiers. „Bulletin of Carnegie Museum of Natural History”. 34, s. 261, 1998. (ang.).
- ↑ J.S.J.S. Zijlstra J.S.J.S., Tarsiidae Gray, 1825, Hesperomys project (Version 23.8.1), DOI: 10.5281/zenodo.7654755 [dostęp 2023-09-09] (ang.).
- ↑ K.Ch. Beard, T. Qi, M.R. Dawson, B.-y. Wang, & Ch.-k. Li. A diverse new primate fauna from middle Eocene fissure-fillings in southeastern China. „Nature”. 368 (6472), s. 607, 1994. DOI: 10.1038/368604a0. (ang.).
- ↑ Y. Chaimanee, R. Lebrun, C. Yamee & J.-J. Jaeger. A new Middle Miocene tarsier from Thailand and the reconstruction of its orbital morphology using a geometric-morphometric method. „Proceedings of the Royal Society of London”. B: Biological Sciences. 278 (1714), s. 1957, 2011. DOI: 10.1098/rspb.2010.2062. (ang.).
Bibliografia
- K. Kowalski: Ssaki, zarys teriologii. Warszawa: PWN, 1971.
- K. Kowalski (redaktor naukowy), A. Krzanowski, H. Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Mały słownik zoologiczny: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991. ISBN 83-214-0637-8.
- Zwierzęta: encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 105. ISBN 83-01-14344-4.
- p
- d
- e
lemurowe |
| ||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
wyższe naczelne |
|
- Układ filogenetyczny na podstawie R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, D.E. Wilson: Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.).
- Britannica: animal/tarsier
- SNL: spøkelsesaper