Załęska Hałda
Część Katowic | |||
Domy przy ulicy Załęska Hałda | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Miasto | Katowice | ||
Dzielnica | Osiedle Witosa, | ||
Data założenia | XVIII wiek | ||
W granicach Katowic | 15 października 1924 | ||
SIMC | 0937853 | ||
Strefa numeracyjna | 0-32 | ||
Tablice rejestracyjne | SK | ||
Położenie na mapie Katowic ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa śląskiego ![]() | |||
![]() | |||
|
Załęska Hałda (niem. Zalenzer Halde) – część Katowic[1], położona w zachodnim rejonie miasta, w rejonie trzech dzielnicː Osiedle Witosa, Załęska Hałda-Brynów część zachodnia i Załęże, na terenach historycznej gminy Załęże.
Osada ta powstała w XVIII wieku jako kolonia Załęża. Nazwa osady pochodzi prawdopodobnie od wysypiska powstałego w wyniku dawnego górnictwa rud żelaza na tym terenie. Od XIX wieku Załęska Hałda ma charakter osady robotniczej i z biegiem czasu wybudowano na jej terenie kilka osiedli mieszkaniowych, w tym osiedle W. Witosa. Obecnie Załęska Hałda ma głównie charakter mieszkaniowy i usługowy, a także przebiega tutaj kilka znaczących ciągów komunikacyjnych Katowic, tj. autostrada A4 oraz ulica F. Bocheńskiego.
Geografia
Załęska Hałda jest położona w zachodniej części Katowic, na terenie dzielnic: Osiedle Witosa, Załęska Hałda-Brynów i Załęże[2][3][4]. Historycznie, od północy Załęska Hałda graniczy z Obrokami i Załężem, od wschodu z Katowicką Hałdą (wzdłuż linii kolejowej nr 139, od południa z Ligotą i Kokocińcem (rejon Szadoka; w rejonie ulicy Brygadzistów i dalej na zachód przez obszary leśne), a od zachodu z miastem Chorzów[2].
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Załęska Hałda znajduje się w mezoregionie Wyżyna Katowicka (341.13), będącej południową częścią Wyżyny Śląskiej[5]. Położona jest ona w niecce górnośląskiej, która wypełnia utwory pochodzące z górnego karbonu, zawierające pokłady węgla kamiennego[6]. Według jednostek morfologicznych Załęska Hałda położona jest głównie na Wzgórzach Kochłowickich, stąd też obszar osady charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem powierzchni, który wznosi się w kierunku zachodnim[7]. Najwyższe wzniesienia, położone w lasach w zachodniej części Załęskiej Hałdy, dochodzą do 338,8 m n.p.m. Jest to Cisowa Góra (w niektórych źródłach jest ono zwane Komarzym Szczytem[8][3]). Skrzyżowanie ulicy F. Bocheńskiego z ulicą Załęska Hałda jest położone na wysokości 303 m n.p.m., natomiast północna i wschodnia część położona jest średnio na wysokości 280 m n.p.m.[9]
Klimat osady w niewielkim stopniu różni się od warunków klimatycznych panujących w całych Katowicach. Średnia roczna temperatura wynosi 8,1 °C, a średnia roczna suma opadów 710 mm[10]. Powierzchnia Załęskiej Hałdy położona jest w całości w dorzeczu Wisły, w zlewni Rawy[11]. Załęska Hałda charakteryzuje się znacznym udziałem terenów zielonych, głównie w jej zachodniej części osady[9], będących pozostałością Lasu Załęskiego. Dominują tam dęby, a w wyższej części obszaru kompleksy brzozowo-sosnowe. Lasy te przynależą do Nadleśnictwa Katowice[12]. Część tych kompleksów jest pod ochrona prawną jako zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Uroczysko Buczyna”[13].
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Zaleska_Halda-krzyz.jpg/220px-Zaleska_Halda-krzyz.jpg)
Pierwsze wzmianki o Załęskiej Hałdzie pochodzą z około 1710–1720 roku, kiedy to w dokumentach probostwa boguckiego wzmiankowano o osadzie Załęsko Hołda[14]. W tym czasie, na terenie częściowo wykarczowanych Lasów Załęskich, powstała rolnicza osada, będąca kolonią Załęża[2]. Pod koniec XVIII wieku osada ta rozciągała się w postaci podwójnego szeregu kilkunastu zagród po wschodniej stronie dzisiejszej ulicy Dobrego Urobku na wysokości ulicy Okrężnej[14]. W zachodniej części Załęskiej Hałdy powstała kolonia Owsiska, gdzie uprawiano owies, a na początku XIX wieku kolonia Johanka[15].
Charakter rolniczy Załęskiej Hałdy zachował się do drugiej połowy XIX wieku, kiedy to osadę zaczęli zamieszkiwać robotnicy z hut cynku „Victor” (powstała prawdopodobnie w 1843 roku) i „Johanna” (powstała w zabudowaniach dawnej huty szkła „Saeman”, założonej w 1820 roku, funkcjonującej przez dwa lata)[2], a także późniejszych kopalń węgla kamiennego: „Kleofas” i „Wujek”. Centrum osady wówczas stanowił obszar dzisiejszego węzła autostradowego z ulicą F. Bocheńskiego[2]. Dla robotników kopalni Wujek powstała na granicy Załęskiej i Katowickiej Hałdy w latach 1918–1920 kolonia domów robotniczych. Kolonię określano jako „Werksiedlung Oheimgrube” lub „Kolonie Zalenderhalde”[16]. W 1890 na Załęskiej Hałdzie mieszkało 845 osób[17].
W Załęskiej Hałdzie w XIX wieku powstały pierwsze placówki edukacyjne i instytucje kultury. W 1872 roku wybudowano budynek szkoły powszechnej, a w latach 90. XIX wieku powołano amatorski zespół teatralny. W 1906 roku powołano Towarzystwo Katolickich Robotników, a do momentu wybuchu I wojny światowej także inne organizacje, w tym m.in. Zjednoczenie Zawodowe Polskie[2].
Po I wojnie światowej w Załęskiej Hałdzie powstało szereg towarzystw, w tym w 1919 roku Chór Męski „Lutnia”, Towarzystwo Oświaty na Śląsku oraz Towarzystwo Polek, a w 1920 roku Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” i komórka Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska[18]. W tym samym roku odbył się strajk szkolny dzieci polskich. Na przełomie 22 i 23 sierpnia 1920 roku podczas II powstania śląskiego Polska Organizacja Wojskowa po zaciętych walkach z Sicherheitspolizei objęła kontrolę nad Załęską Hałdą. Podczas III powstania śląskiego w 1921 roku powstańcy opanowali dzielnicę, a rok później osadę przyłączono do Polski, mimo że w czasie plebiscytu większość mieszkańców opowiedziała się za pozostaniem w Niemczech. Dnia 26 stycznia 1924 roku w Załęskiej Hałdzie narodził się Stanisław Szymecki – późniejszy duchowny i arcybiskup metropolita białostocki[19], zaś w tym samym roku, w dniu 15 października Załęska Hałda wraz z gminą Załęże stały się częścią Katowic[18]. W dwudziestoleciu międzywojennym w Załęskiej Hałdzie, przy ul. Kochłowickiej 6 funkcjonowała Biblioteka Towarzystwa Czytelni Ludowych, zaś w latach 30. XX wieku powstała nieistniejący obecnie gmach Szkoły Powszechnej nr 25 przy ulicy F. Bocheńskiego[17].
Po II wojnie światowej, 11 września 1945 roku biskup katowicki Stanisław Adamski poświęcił kościół św. św. Cyryla i Metodego[20]. Po II wojnie światowej rozwijało się też budownictwo mieszkaniowe – w 1948 roku w północnej części Załęskiej Hałdy wybudowano kolonię fińskich domków dla górników kopalni „Kleofas”, ale w połowie lat 70. XX wieku rozpoczęto ich wyburzenie, a w ich miejscu wybudowano osiedle im. Wincentego Witosa[21].
Na początku lat 90. XX wieku, 1 stycznia 1992 roku podzielono Katowice na 22 pomocnicze jednostki samorządowe. Wówczas to tereny Załęskiej Hałdy od południa włączono do dzielnicy Ligota-Panewniki, a północną część do dzielnic: Osiedle Załęska Hałda i Załęże[22]. W dniu 29 września 1997 roku zreformowano podział administracyjny Katowic. Wówczas to południowe tereny Załęskiej Hałdy zostały włączone do nowej dzielnicy: Załęska Hałda-Brynów część zachodnia, zaś północną część do dzielnic: Osiedle Witosa i Załęże[4][3]. W 2012 roku z uwagi na zły stan techniczny został wyburzony budynek dawnej Szkoły Podstawowej nr 25 w Katowicach[23].
Architektura i zabytki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Katowice_Za%C5%82%C4%99ska_Ha%C5%82da_Kolonia_robotnicza_kopalni_Wujek.jpg/220px-Katowice_Za%C5%82%C4%99ska_Ha%C5%82da_Kolonia_robotnicza_kopalni_Wujek.jpg)
Zabudowa Załęskiej Hałdy pochodzi z różnych okresów, głównie z przełomu XIX i XX wieku i z lat powojennych. Ma ona charakter głównie rozproszony z koncentracją przy ulicachː Dobrego Urobku i Załęska Hałda[24]. Na terenie Załęskiej Hałdy jedyne obiekty historyczne to zabudowa kolonii robotniczej kopalni „Wujek” (często błędnie określanej mianem kolonii Dwunastu Apostołów) przy ul. Przekopowej 10-88 i Przodowników 10-80 (numery parzyste)[25], powstałe w latach 1918–1920, zaprojektowane w 1915 roku przez Brunona Tauta[26].
W Załęskiej Hałdzie jedynym miejscem pamięci jest tablica upamiętniająca mieszkańców Załęskiej Hałdy poległych za wolność i demokrację w latach II wojny światowej, znajdująca się na skrzyżowaniu ulic Bocheńskiego i Załęska Hałda (w tym Teofila Patalonga), a dawniej na fasadzie Szkoły Podstawowej Nr 25 w Katowicach[27].
W XIX wieku na terenie Załęskiej Hałdy znajdowały się dwie kolonieː Johanka (lub Janina) i Owsiska (zachodnia część osady). Obecnie w historycznych granicach osady znajdują się następujące osiedla i kolonie: Kolonia robotnicza kopalni „Wujek” i osiedle im. W. Witosa (dawniej na terenie osiedla znajdowała się kolonia domków fińskich)[21].
Gospodarka i instytucje
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Katowice%2C_Spo%C5%82eczne_Przedszkole%2C_Szko%C5%82a_Podstawowa_i_Gimnazjum_-_fotopolska.eu_%28319863%29.jpg/220px-Katowice%2C_Spo%C5%82eczne_Przedszkole%2C_Szko%C5%82a_Podstawowa_i_Gimnazjum_-_fotopolska.eu_%28319863%29.jpg)
Działalność gospodarcza prowadzona na terenie Załęskiej Hałdy (poza obszarem osiedla W. Witosa) ma głównie charakter usługowy. Sprzyja temu przede wszystkim dogodne położenie komunikacyjne (przy autostradzie A4 i w pobliżu Drogowej Trasy Średnicowej). Głównym ośrodkiem gospodarczym Załęskiej Hałdy jest ulica F. Bocheńskiego. Według stanu z maja 2014 roku, na całej długości ulicy działało tam 136 firm wielu branż[28], głównie hurtowe i motoryzacyjne[3]. Drugim miejscem koncentracji firm jest ulica Dobrego Urobku – tam funkcjonują głównie firmy z branży motoryzacyjnej[29][3].
Największa koncentracja instytucji (głównie szkół i placówek ochrony zdrowia) występuje na osiedlu Wincentego Witosa. W pozostałej części Załęskiej Hałdy, do najważniejszych placówek tego typu należy katolicka parafia św. św. Cyryla i Metodego, która obejmuje swoim zasięgiem całą osadę bez osiedla W. Witosa. Parafia liczyła w 2014 roku około 600 wiernych, a kościół parafialny znajduje się przy ulicy F. Bocheńskiego 147[30]. Powstał on w 1945 roku w budynku dawnej cegielni, natomiast współczesny wystrój wnętrza pochodzi z 1984 roku[20].
Szkolnictwo w Załęskiej Hałdzie funkcjonowało od 8 sierpnia 1873 roku, kiedy to otwarto tutaj dwuklasową szkołę podstawową, w której naukę rozpoczęło 195 uczniów[31]. Sam zaś budynek szkoły powstał w 1872 roku[2]. Dnia 3 września 1929 roku szkołę tę ze względu na nieodpowiadające potrzeby starego obiektu przeniesiono do nowej siedziby[31], przy obecnej ulicy F. Bocheńskiego 149[23]. W 2003 roku powołano Zespół Szkół Integracyjnych nr 1 im. Roberta Oszka w Katowicach, w skład którego weszła Szkoła Podstawowa nr 25 w Katowicach, zlikwidowana 1 września 2006 roku. Sam zaś Zespół Szkół Integracyjnych nr 1 został połączony ze Szkołą Podstawową nr 58 im. Marii Dąbrowskiej na osiedlu Tysiąclecia[31]. W 2012 roku wyburzono budynek dawnej Szkoły Podstawowej nr 25 w Katowicach[23].
Transport
Załęska Hałda posiada bardzo dobre powiązania komunikacyjne. Przez środek Załęskiej Hałdy, w miejscu dawnego centrum osady przebiega autostrada A4, której początki sięgają lat 50. XX wieku, kiedy to poprowadzono drogę szybkiego ruchu Katowice – Kochłowice[32]. W Załęskiej Hałdzie łączy się ona z inną ważną arterią komunikacyjną Katowic, tj. ulicą F. Bocheńskiego[33], która dochodzi do ulicy Brackiej i dalej do Drogowej Trasy Średnicowej. Inne ważne szlaki w dzielnicy to uliceː Dobrego Urobku, Załęska Hałda i W. Witosa (ta ostatnia przebiega przez osiedle W. Witosa)[9].
Połączenia kolejowe na terenie Załęskiej Hałdy funkcjonuje od 1 grudnia 1852 roku, kiedy to Towarzystwo Kolei Górnośląskiej uruchomiło linię łączącą Katowice z Murckami przez Ligotę (fragment obecnej linii kolejowej nr 139). W latach 50. XX wieku powstała linia Południowej Magistrali Piaskowej, biegnącej w kierunku północnym przez Załęską Hałdę do kopalni „Kleofas”. Została ona rozebrana w 2009 roku[34][35]. We wschodniej części Załęskiej Hałdy, w pobliżu kolonii robotniczej kopalni „Wujek”[9], znajduje się przystanek osobowy Katowice Brynów[34]. W lipcu 2021 roku z przystanku odjeżdżały pociągi w kierunku Bielska-Białej, Bohumina, Częstochowy, Katowic, Rybnika, Tychów Lodowiska, Zakopanego i Zwardonia. Kursy te obsługiwały pociągi Kolei Śląskich[36].
Poza osiedlem W. Witosa, w Załęskiej Hałdzie zlokalizowane są cztery przystanki autobusowe ZTM-u: Załęska Hałda Kolońska, Załęska Hałda Bocheńskiego Autostrada, Załęska Hałda Kościół i Katowice Osiedle Kopalni Wujek. Trzeci z nich, położony w południowym krańcu ulicy F. Bocheńskiego, obsługuje jedną linię – nr 70 relacji Obroki Elkop – Borki Pętla. Czwarty położony jest przy autostradzie A4 na wysokości wylotu ulicy Przekopowej. Zatrzymuje się na nim 10 linii autobusowych (w tym jedna nocna). Łączą one Załęską Hałdę z innymi dzielnicami Katowic oraz z Rudą Śląską[37].
Przypisy
- ↑ Główny Urząd Statystyczny: Rejestr TERYT. Wyszukiwanie. eteryt.stat.gov.pl. [dostęp 2023-05-21]. (pol.).
- ↑ a b c d e f g Szaraniec 1996 ↓, s. 256.
- ↑ a b c d e OpenStreetMap: Mapa Podstawowa. www.openstreetmap.org. [dostęp 2021-08-04]. (pol.).
- ↑ a b Rada Miejska Katowic, Uchwała NR XLVI/449/97 Rady Miejskiej Katowic z dnia 29 września 1997 r. w sprawie nazw i granic obszarów działania jednostek pomocniczych samorządu na terenie miasta Katowic, Katowice, 29 września 1997 [zarchiwizowane z adresu 2016-04-09] (pol.).
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 8.
- ↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 43.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 7.
- ↑ Steuer 2023 ↓, K.
- ↑ a b c d Geoportal krajowy. geoportal.gov.pl. [dostęp 2021-08-04]. (pol.).
- ↑ Barciak, Chojecka i Fertacz 2012a ↓, s. 52-54.
- ↑ Opracowanie... 2014 ↓, Załącznik nr 15.
- ↑ Lasy Państwowe. Mapa. [dostęp 2021-08-04]. (pol.).
- ↑ Geoserwis GDOŚ. Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. [dostęp 2021-08-04]. (pol.).
- ↑ a b Borowy 1997 ↓, s. 75.
- ↑ Borowy 1997 ↓, s. 76.
- ↑ Michał Bulsa, Patronackie osiedla robotnicze. Tom 1: Górny Śląsk, Łódź 2022, s. 108.
- ↑ a b Janota 2010 ↓, s. 114.
- ↑ a b Szaraniec 1996 ↓, s. 258.
- ↑ T. Wojtal: Urodzinowa wizyta u abp. Stanisława Szymeckiego. www.archidiecezjakatowicka.pl, 2021-01-26. [dostęp 2021-08-04]. (pol.).
- ↑ a b Załęska Hałda - świętych Cyryla i Metodego. www.nmpwelnowiec.katowice.opoka.org.pl. [dostęp 2021-08-04]. (pol.).
- ↑ a b Szaraniec 1996 ↓, s. 259.
- ↑ Rada Miejska wR.M. Katowicach Rada Miejska wR.M., UCHWAŁA Nr XXVI/148/91 RADY MIEJSKIEJ W KATOWICACH z dnia 16 września 1991 r. w sprawie: utworzenia na terenie miasta Katowice 22 pomocniczych jednostek samorządowych i podziału miasta na 22 obszary ich działania, Katowice, 16 września 1991 (pol.).
- ↑ a b c Bulsa i Szmatloch 2019 ↓, s. 14.
- ↑ Katowickie budynki. katowickiebudynki.eu. [dostęp 2021-08-04]. (pol.).
- ↑ Studium... 2012 ↓, Załącznik I.19 18/36.
- ↑ AntoniA. Steuer AntoniA., Leksykon załęski. O [online], www.mhk.katowice.pl, 20 grudnia 2020 [dostęp 2021-08-04] (pol.).
- ↑ Śląski Urząd Wojewódzki w Katowicach: Ewidencja miejsc pamięci województwa śląskiego: miasto Katowice. www.katowice.uw.gov.pl. [dostęp 2014-06-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-12-10)]. (pol.).
- ↑ Firmy ul. Bocheńskiego, Katowice. Panorama Firm. panoramafirm.pl. [dostęp 2014-05-14]. (pol.).
- ↑ Firmy ul. Dobrego Urobku, Katowice. Panorama Firm. panoramafirm.pl. [dostęp 2014-05-14]. (pol.).
- ↑ Archidiecezja Katowicka: KATOWICE-ZAŁĘSKA HAŁDA, Świętych Cyryla i Metodego. www.archidiecezja.katowice.pl. [dostęp 2021-08-04]. (pol.).
- ↑ a b c Zespół Szkół Integracyjnych nr 1 im. Roberta Oszka w Katowicach: HISTORIA ZSI NR 1. www.zsi1katowice.pl. [dostęp 2014-06-21]. (pol.).
- ↑ Szaraniec 1996 ↓, s. 260.
- ↑ Studium... 2012 ↓, s. 75.
- ↑ a b RyszardR. Stankiewicz RyszardR., MarcinM. Stiasny MarcinM., Atlas linii kolejowych Polski 2010, arkusz R16-R19, Rybnik: Wydawnictwo Eurosprinter, 2010, ISBN 978-83-926946-8-7 .
- ↑ Borowy 1997 ↓, s. 88.
- ↑ PKP Polskie Linie Kolejowe S.A., Odjazdy. Katowice Brynów. Rozkład jazdy ważny w dniach 13.06.2021 – 28.08.2021 (pol.).
- ↑ Zarząd Transportu Metropolitalnego: Rozkład jazdy ZTM. rj.metropoliaztm.pl. [dostęp 2021-08-04]. (pol.).
Bibliografia
- AntoniA. Barciak AntoniA., EwaE. Chojecka EwaE., SylwesterS. Fertacz SylwesterS. (red.), Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, Katowice: Muzeum Historii Katowic, 2012a, ISBN 978-83-87727-24-6 .
- RobertR. Borowy RobertR., Wczoraj – dziś – jutro... kopalni „Katowice-Kloefas”. Historia węglem pisana, Katowice: KWK „Katowice-Kloefas”, 1997, ISBN 83-907139-2-6 .
- MichałM. Bulsa MichałM., BarbaraB. Szmatloch BarbaraB., Katowice, których nie ma, Łódź: Księży Młyn Dom Wydawniczy, 2019, ISBN 978-83-7729-502-1 .
- WojciechW. Janota WojciechW., Katowice między wojnami. Miasto i jego sprawy 1922-1939, Łódź: Księży Młyn, 2010, ISBN 978-83-7729-021-7 .
- Opracowanie ekofizjograficzne podstawowe z elementami opracowania ekofizjograficznego problemowego (problematyka ochrony dolin rzecznych oraz ograniczeń dla zagospodarowania terenu wynikających z wpływu działalności górniczej) dla potrzeb opracowania projektów miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego obszarów położonych w mieście Katowice, Katowice: WERONA, 2014 (pol.).
- AntoniA. Steuer AntoniA., Leksykon załęski, Muzeum Historii Katowic, 2023 [dostęp 2023-05-21] (pol.).
- Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice – II edycja. Część 1. Uwarunkowania zagospodarowania przestrzennego, Załącznik nr 1 do uchwały nr XXI/483/12 Rady Miasta Katowice z dnia 25 kwietnia 2012 r. w sprawie uchwalenia „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Katowice” – II edycja, Miasto Katowice, 2012 (pol.).
- LechL. Szaraniec LechL., Osady i osiedla Katowic, Katowice: Oficyna „Artur”, 1996, ISBN 83-905115-0-9 .
- p
- d
- e