1. proleterska udarna brigada
1. proleterska udarna brigada | |
---|---|
![]() Vrhovni komandant Tito predaje vojničku zastavu I proleterskoj brigadi u Bosanskom Petrovcu 7. novembra 1942. godine. | |
Osnivanje | 21. decembar 1941. Mesto formiranja: Rudo |
Formacija | šest bataljona |
Jačina | 1.200 vojnika i oficira |
Deo | NOV i PO Jugoslavije |
Angažovanje | Borbe za Istočnu Bosnu 1942. Borbe za Jajce 1942. Borbe za Livno 1942. Napad na Teslić 1943. Operacija Vajs Bitka na Neretvi Bitka na Sutjesci Napad na Vlasenicu 1943. Napad na Zvornik 1943. Desant na Drvar Bitka za Srbiju 1944. Beogradska operacija Sremski front |
Odlikovanja | Orden narodnog heroja Orden nar. oslobođenja Orden partizanske zvezde Orden bratstva i jedinstva Orden zasluga za narod |
Komandanti | |
Komandant | Koča Popović |
![Wikiteka](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/50px-Wikisource-logo.svg.png)
Prva proleterska narodnooslobodilačka udarna brigada (skraćeno 1. proletbrigada[1]) je bila prva partizanska brigada u okupiranoj Jugoslaviji. Tokom rata je važila za elitnu jedinicu Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije.
Prva proleterska udarna brigada je u 1.240 ratnih dana imala 530 većih i manjih borbi, tj. gotovo svaki drugi dan je provela u borbi. Ostali dani su uglavnom provedeni u iscrpljujućim marševima.
Prva proleterska brigada je na svom ratnom putu prešla više od 20.000 kilometara. U njenim borbama borilo se više od 22.000 ljudi iz cele Jugoslavije. Imala je više od 7.500 poginulih, ranjenih i nestalih boraca, a izbacila je iz stroja više hiljada neprijateljskih vojnika. Dala je više od 3.000 rukovodilaca i 83 narodna heroja Jugoslavije.
Naziv
- Glavni članak: Proleterske brigade
Izraz proleter je značio ideološko određenje, odnosno društvenu klasu koja sukladno marksističkoj doktrini o diktaturi proletarijata treba provesti socijalističku revoluciju. Prefiks proleterska je činio jasnu distancu od buržoaskih snaga. Zbog ovog prideva, Kominterna je više puta kritikovala KPJ, tražeći da se izbaci „proleterska" ispred naziva brigade i da se prestane sa „sličnim lapsusima" koji liju vodu na mlin neprijateljima naroda u zemlji i u inostranstvu.[2][3]
Međutim, kasnije tokom samog rata izraz proleter je izgubio svoje ideološko značenje, te je umjesto toga postao sinonim za najelitnije partizanske formacije. Tako su naziv proleterska dobijale "obične" brigade koje bi se posebno istakle u borbi.
Formiranje
Formirana je 21. decembra 1941. godine u Rudom, od partizanskih ustanika, nakon povlačenja u Sandžak. Odluku o formiranju Prve proleterske brigade doneo je Centralni komitet KPJ. Na dan formiranja imala je šest bataljona (četiri iz Srbije i dva iz Crne Gore) ukupne jačine 1.200 boraca. Prvi komandant brigade bio je Koča Popović, a politički komesar Filip Kljajić Fića.
Borbeni put Prve proleterske
- Glavni članak: Napadi na garnizone NDH
1942: Borbe u istočnoj Bosni
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Prva_proleterska_Foca_1942.jpg/220px-Prva_proleterska_Foca_1942.jpg)
Krajem decembra 1941. godine, Prva proleterska brigada je zajedno sa Vrhovnim štabom, prešla u istočnu Bosnu. U toku Druge neprijateljske ofanzive, od 17. do 23. januara 1942. godine vodila je više borbi: na Pjenovcu, kod Rogatice, Vareša, Han Pijeska i Bijelih Voda. Glavnina brigade je izvela marš preko planine Igman, pri temperaturi od -32 stepena. Posle završetka Druge ofanzive, ponovo preduzima značajne poduhvate u istočnoj Bosni.
U Trećoj neprijateljskoj ofanzivi zajedno sa Drugom proleterskom brigadom, dejstvovala je u istočnoj Bosni, Crnoj Gori, Hercegovini i u teškim borbama (Polja Kolašinska, Durmitor, Hercegovina) znatno pomogla uspešno povlačenje partizanskih snaga u rejon Tromeđe.
Početkom juna 1942. godine, delovi 1. proleterske brigade su izveli akciju spasavanja ranjenika i bolničkog osoblja iz četničkog ropstva.[4] Naime, u Zvijerinu se nalazila bolnica Operativnog štaba za Hercegovinu. Ljubomirski četnici Save Kovača su upali u selo i zarobili ranjenike i bolesnike. Posle nekoliko časova, noću 2. juna, delovi 1. udarnog hercegovačkog bataljona i 1. proleterske brigade napali su četnike, i nakon borbe u kojoj je bilo nekoliko pogunulih na obe strane, oslobodili svoje ranjenike:
Svi ranjenici su spaseni, uključujući one koji nisu mogli sami da se kreću — oni su danas stigli ovamo sa nama. Oslobođeni su i drugovi Mahin i Bora Prodanović, koji su bili zarobljeni. Četnici su odveli drugove Rada Pravicu, Husrefa Čišića, dve bolničarke i još tri druga.[4]
– Izvještaj štaba Prve proleterske brigade od 6. juna 1942
Husref Čišić, koji je rukovodio kulturno-prosvjetnim radom u 1. hecegovačkom bataljonu, je mučen i ubijen (bačen u Vidušku jamu, sa još nekoliko zarobljenih[5]), a Rade Pravica, politički komesar Sitničkog partizanskog odreda, je predat Italijanima koji su ga jula 1942. streljali.[6]
1942: Pohod u Bosansku krajinu
- Glavni članak: Pohod proleterskih brigada u Bosansku krajinu
U sastavu Udarne grupe proleterskih brigada pošla je, 24. juna 1942. godine, u pohod na Bosansku krajinu. U pohodu je učestvovala u borbama na pruzi Sarajevo-Mostar i rušenju ove saobraćajnice, oslobođenju Konjica (8. avgusta 1942), zatim u borbama oko Bugojna, Duvna i Šujice, za oslobođenje Livna i drugim poduhvatima. Vodila je više borbi u nadiranju prema Imotskom i oslobodila nekoliko mesta. Sedmog oktobra 1942. godine učestvovala je u oslobođenju Ključa, a do kraja oktobra angažovana je u borbama sa četnicima i italijanskim snagama oko Bosanskog Grahova.
U sastav Prve proleterske divizije ušla je 1. novembra 1942. godine, a sedam dana kasnije u Bosanskom Petrovcu od Vrhovnog komandanta NOV i POJ Josipa Broza Tita dobila je proletersku zastavu. U skladu sa planom Vrhovnog komandanta o prodoru snaga NOVJ u centralnu Bosnu, novembra i decembra 1942. i januara 1943. godine izvela je više poduhvata u dolini Vrbasa i centralnoj Bosni; u noći 19/20. novembra uništila je jako neprijateljsko uporište Sitnicu; u noći 25/26. novembra učestvovala je u oslobođenju Jajca; u toku decembra je oslobodila Skender-Vakuf i Kotor-Varoš i područje Jošavke; u toku januara delom svojih snaga učestvuje u oslobođenju Teslića; u noći 15/16. januara oslobodila je Prnjavor. Uspesi kod Teslića i Prnjavora bili su veliki: ubijeno je i ranjeno nekoliko stotina, a zarobljeno 2.000 neprijateljskih vojnika i zaplenjena velika količina ratnog materijala.
1943: Bitka na Neretvi
- Glavni članak: Bitka na Neretvi
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Ko%C4%8Da_Popovi%C4%87.jpg/220px-Ko%C4%8Da_Popovi%C4%87.jpg)
U Četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, u šestodnevnom maršu, prebacila se sa sektora Banja Luke, preko Šipraga, Bojske, Gornjeg Vakufa, na železničku prugu Sarajevo-Mostar, pa je u noći 17/18. februara likvidirala posade neprijatelja na odseku Raštelica-Brđani i posle toga vodila teške borbe na Ivan-sedlu i Bradini i delom snaga učestvovala u napadu na Konjic.
Učestvovala je i u poznatom protivudaru snaga NOVJ kod Gornjeg Vakufa, od 3. do 5. marta 1943. godine, a potom zatvarala pravac Gornji Vakuf-Prozor.
1943: Prodor NOVJ u Hercegovinu
- Glavni članci: Forsiranje Neretve i Prodor NOVJ u Hercegovinu (1943)
Posle forsiranja Neretve u nastupanju Glavne operativne grupe NOVJ na istok, brigada prva nastupa opštim pravcem: Glatičevo, rejon Kalinovika, Ustikolina. Od 15. do 17. marta razbila je četničke snage kod Glavatičeva i na Lipeta planini, a u noći 22/23. marta vodila je teške borbe sa četnicima kod Kalinovika. U ovim borbama četnici su pretrpeli nekoliko teških poraza, a brigada je pohvaljena od Vrhovnog komanda.
1943: Bitka na Drini
- Glavni članak: Bitka na Drini (1943)
Krajem marta izbila je na Drinu kod Ustikoline. Prvo je pokušala da reku forsira iz pokreta, a pošto nije uspela, posle priprema, forsiranje je itvršila u noći 8/9. aprila 1943. godine. Vodila je žestoke borbe za Kapak i Krčino brdo. U borbi kod Ifsara (10. i 11. aprila) učestvovala je u razbijanju znatnih delova italijanske divizije „Taurinenze“. Ovim borbama omogućen je prodor Glavne operativne grupe Vrhovnog štaba preko Drine u Sandžak. Krajem aprila vodila je žestoke borbe kod Goražda sa 369. nemačkom divizijom.
1943: Prodor NOVJ u Crnu Goru
- Glavni članak: Prodor NOVJ u Crnu Goru (1943)
10. maja 1943. godine, kod sela Dobrakova (blizu Bijelog Polja), 2. bataljon 1. proleterske brigade, u višečasovnoj borbi, uništio je italijansku kolonu od 19 kamiona s posadom od 300 vojnika koja je išla iz Priboja za Bijelo Polje. Neprijatelj je pretrpeo gubitke od 150 mrtvih i 70 ranjenih, a zaplenjeno je 11 minobacača, 10 poluautomatskih mitraljeza i 150.000 metaka.[7]
1943: Bitka na Sutjesci
- Glavni članak: Bitka na Sutjesci
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Komandant_Danilo_Leki%C4%87_govori_borcima_uo%C4%8Di_proboja_na_Sutjesci.jpg/220px-Komandant_Danilo_Leki%C4%87_govori_borcima_uo%C4%8Di_proboja_na_Sutjesci.jpg)
U bici na Sutjesci prvih dana vodi borbe sa Prvom nemačkom brdskom divizijom na sektoru Bijelo Polje, Mojkovac, Šahovići. Sa ovog sektora prebačena je na sektor Čelebića, radi zaštite Centralne bolnice i zatvaranja pravca Foča-Čelebić. Posle sedmodnevnog marša, 21. maja kod Čelebića je iz pokreta napala i razbila 13. domobransku pukoviju. Od tada do 24. maja na ovom sektoru, zajedno sa drugim jedinicama, vodila je ogorčene borbe. Učestvovala je 24. i 25. maja u neuspelom pokušaju proboja jugoistočno od Foče. Do 6. juna vodila je borbe u dolini Sutjeske, a 8. juna je izbila na Zelengoru. 10. juna, u ranim jutarnjim satima, kod sela Balinovac je u jurišu pregazila borbenu grupu Höhne:
Dobro pamtim. Danilo Lekić je komandovao: "Prva proleterska - juriš!!" I, verovatno, ja mislim da je to jedini put kad je cela Prva proleterska jurišala. Preko te čistine. Svi smo bili u istom streljačkom stroju. Prvi put,svi... I sve komande četa, i svi štabovi bataljona i štab brigade, i Španac (Danilo Lekic) i Plavi su bili u jurišu, i svi kuriri, i svi kuvari, i svi bolnicari... Sve je izaslo tu, koliko nas je bilo. Mi smo krenuli. I svi smo znali: nema nazad! Mi moramo tamo![8]
– Antonije Isaković, jedan od učesnika
Jurišem na Balinovcu, 10. juna 1943. godine, brigada je probila neprijateljski obruč na Zelengori, a dva dana kasnije probila je novi obruč na komunikaciji Kalinovik-Foča. Probojem njemačkih linija na Balinovcu borci Prve proleterske omogućili su spas opkoljene glavnine NOVJ. U ovim borbama je Prva proleterska brigada izgubila 564 čovjeka.[9] U vreme bitke na Sutjesci Srbi su činili nešto više od polovine ljudstva, Hrvati četvrtinu, Crnogorci osminu; ostalo razne nacije, uključujući i dvojicu Nijemaca.[9]
U protivofanzivi Glavne operativne grupe u istočnoj Bosni u julu i avgustu vodila je više borbi (Vlasenica, Drinjača, Zvornik i na pruzi Sarajevo-Zenica). U septembru dejstvuje u Dalmaciji, a u oktobru i novembru na širem području Travnika.
1943: Kapitulacija Italije
- Glavni članci: Kapitulacija Italije u Jugoslaviji i bataljon Garibaldi
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Motorizovani_i_oklopni_deo_kolone_1._proleterske_brigade_na_putu_Split-Sinj%2C_20._septembra_1943.jpg/220px-Motorizovani_i_oklopni_deo_kolone_1._proleterske_brigade_na_putu_Split-Sinj%2C_20._septembra_1943.jpg)
Nakon kapitulacije Italije, početkom septembra 1943. godine, brigada učestvuje u zauzimanju bivših italijanskih garnizona. Nakon kapitulacije italije zaplenjena je veća količina oružja i nekoliko tanketa.[10] Tokom drugog dela septembra učestuje odbrani slobodnog Splita od Nemaca.
1. proleterska brigada tada dobija i novi bataljon Garibaldi, sastavljen od bivših italijanskih vojnika koji su prišli partizanima.
1943-1944: Nemačka zimska ofanziva
- Glavni članak: Nemačka zimska ofanziva 1943/1944
U zimu 1943/44. godine i u proleće 1944. godine dejstvuje oko Jajca, Mrkonjić grada i Gerzova.
U drvarskoj operaciji vodi žestoke borbe na pravcu Mrkonjić grad-Mlinište i Mlinište-Glamoč. Iz zapadne Bosne kreće za Sandžak, a na tom putu vodila je borbe na planinama Vranici, Zecu, Bitovnji i kod Trnova.
1944: Oslobođenje Srbije
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/Prva_proleterska_brigada_u_Beogradu_oktobra_1944.jpg/220px-Prva_proleterska_brigada_u_Beogradu_oktobra_1944.jpg)
U avgustu 1944. godine učestvuje u borbama u Sandžaku, a 23. avgusta počeo je njen prodor u Srbiju. Vodila je teške borbe sa Bugarskim snagama na Palisadu i sa jakim četničkim snagama na Jelovoj gori, kod Karana, Kosjerića i Varde, za oslobođenje Bajine Bašte i Valjeva (septembra) i Uba (oktobra). U Beogradskoj operaciji istakla se u mnogim borbama.
Od decembra 1944. do aprila 1945. godine dejstvuje na Sremskom frontu.
1945: Završne operacije
Učestvuje u proboju Sremskog fronta 12. aprila 1945. godine i učestvuje u više poduhvata u Sremu, Slavoniji i sve do Zagreba. Poslednju borbu vodila je za oslobođenje Zagreba, u koji ulazi 9. maja 1945. godine.
Sastav Prve proleterske brigade
Prvi (crnogorski) bataljon
- komandant Pero Ćetković, narodni heroj
- politički komesar Jovo Kapičić, narodni heroj
- jačina: tri čete - 159 boraca, od toga 94 borca iz Lovćenskog, 55 iz Komskog i 10 iz Crnogorsko-sandžačkog NOP odreda.
- Prva četa - jačina 56 boraca, komandir Gajo Vojvodić, politički komesar Đoko Vukićević, narodni heroj
- Druga četa - jačina 35 boraca, komandir Savo Burić, narodni heroj, politički komesar Jovo Popović
- Treća četa - jačina 59 boraca, komandir Sekula Vukićević, politički komesar Aleksandar Marjanović Leko
Drugi (crnogorski) bataljon
Komandant Koča Popović
- komandant Radovan Vukanović, narodni heroj
- politički komesar Mojsije Mitrović
- jačina: tri čete - 189 boraca. Prvu i drugu četu Drugog crnogorskog bataljona, sačinjavali su borci bataljona "18. oktobar", sa teritorije podgoričkog sreza, a treću četu borci NOP odreda "Bijeli Pavle".
- Prva četa - jačina 64 borca, komandir Božo Božović, narodni heroj, politički komesar Vuksan Ljumović
- Druga četa - jačina 67 boraca, komandir Blažo Ivanović, politički komesar Spaso Božović
- Treća četa - jačina 54 borca, komandir Mirko Šćepanović, politički komesar Miloš Bobičić, narodni heroj
Treći (kragujevački) bataljon
- komandant Radisav Nedeljković Raja, narodni heroj
- politički komesar Sava Radojčić Feđa
- jačina: tri čete - 241 borac. Treći kragujevački bataljon sačinjavali su borci iz tri bataljona Kragujevačkog NOP odreda.
- Prva četa - jačina 65 boraca, komandir Milovan Ivković, politički komesar Tihomir Janjić
- Druga četa - jačina 85 boraca, komandir Momčilo Moma Stanojlović, narodni heroj, politički komesar Mirko Miljević
- Treća četa - jačina 77 boraca, komandir Miodrag Stević Prnja, politički komesar Miodrag Filipović Fića Pekar
Četvrti (kraljevački) bataljon
- komandant Pavle Jakšić, narodni heroj
- politički komesar Miro Dragišić Piper
- jačina: četiri čete - 207 boraca. Četvrti kraljevački bataljon sačinjavali su borci Kraljevačkog i Kopaoničkog NOP odreda.
- Prva četa - jačina 53 boraca, komandir Milan Antončić Velebit, narodni heroj, politički komesar Olga Jovičić Rita, narodni heroj
- Druga četa - jačina 50 boraca, komandir čete Novak Đoković, politički komesar čete Dušan Ristić
- Treća (kruševička) četa - jačina 32 borca, komandir Živan Maričić, narodni heroj, politički komesar Momčilo Dugalić, narodni heroj
- Četvrta (rudarska) četa - jačina 63 boraca, komandir Milan Simović Zeka, politički komesar Žarko Vukotić
Peti (šumadijski) bataljon
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/30/Bolni%C4%8Darke_prve_proleterske_brigade.jpg/220px-Bolni%C4%8Darke_prve_proleterske_brigade.jpg)
- komandant Milan Ilić Čiča šumadijski, narodni heroj
- politički komesar Dragan Pavlović Šilja, narodni heroj
- jačina: tri čete - 171 borac. Peti šumadijski bataljon sačinjavali su borci Prvog šumadiskog NOP odreda i borci Užičke čete Užičkog NOP odreda.
- Prva četa - jačina 71 borac, komandir Veljko Tomić, politički komesar Konstantin Đukić Kojica
- Druga četa - jačina 38 boraca, komandir Božidar Radivojević Hercegovac, politički komesar Stanko Džingalašević
- Treća četa - jačina 60 boraca, komandir Nikola Ljubičić, narodni heroj, politički komesar Mileta Milovanović
Šesti (beogradski) bataljon
- komandant Miladin Ivanović
- politički komesar Čedomir Minderović Čeda
- jačina: četiri čete - 207 boraca. Beogradski bataljon sačinjavali su borci Prvog i Drugog (Beogradskog) bataljona i Posavske čete Posavskog NOP odreda. Ovi borci su nakanadno stupili u Prvu proletersku brigadu, Posavska četa je stupila 6. januara, a Prvi i Drugi bataljon 13. januara 1942. godine.
- Prva četa - jačina 51 borac, komandir Dušan Šajatović, politički komesar Dušan Đorđević Korošec
- Druga četa - jačina 46 boraca, komandir Pavle Ilić Veljko, politički komesar Miša Šterk
- Treća četa - jačina 48 boraca, komandir Siniša Nikolajević, narodni heroj, politički komesar Dobrivoje Pešić
- Četvrta (posavska) četa - jačina 55 boraca, komandir Momčilo Vukosavljević Moma, politički komesar Ivan Štagljar
Bataljon Garibaldi (5. bataljon)
- Glavni članak: Bataljon Garibaldi
Bataljon Garibaldi, sastavljen od italijanskih dobrovoljaca nakon kapitulacije Italije, je polovinom septembra uključen u sastav 1. proleterske brigade kao njen 5. bataljon.[12]
- komandant Ilare Mongilardi
- politički komesar Jovan Vujošević
- zamenik političkog komesara Mario Tindari
- načelnik štaba Jovan Pejković
- jačina oko 200-300 boraca
Komandni sastav brigade
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Popovi%C4%87_and_Leki%C4%87_1943.jpg/200px-Popovi%C4%87_and_Leki%C4%87_1943.jpg)
- Komandanti brigade:
- pod komadom Vrhovnog štaba — od formiranja brigade do januara 1942.
- Koča Popović — od januara do novembra 1942.
- Danilo Lekić Španac — od novembra 1942. do jula 1943.
- Miloje Milojević (v.d) — tokom jula i avgusta 1943.
- Božo Božović — od avgusta 1943. do februara 1944.
- Jagoš Žarić — od februara 1944. do kraja rata
- Politički komesari brigade:
- Filip Kljajić Fića — od formiranja brigade do novembra 1942.
- Mijalko Todorović — od novembra 1942. do avgusta 1943.
- Vlado Šćekić — od avgusta 1943. do kraja 1943.
- Dušan Korać — od kraja 1943. do februara 1944.
- Mirko Jovanović — od februara do novembra 1944.
- Komnen Žugić — od novembra 1944. do kraja rata
- Zamenici komandanta brigade:
- Danilo Lekić Španac — od aprila do novembra 1942.
- Miloje Milojević — od novembra 1942. do avgusta 1943.
- Savo Mašković — od februara do avgusta 1944.
- Vojo Abramović — od avgusta 1944. do kraja rata
- Zamenici političkog komesara brigade:
- Mijalko Todorović — od januara do novembra 1942.
- Dušan Korać — od novembra 1942. do kraja 1943.
- Komnen Žugić — od kraja 1943. do novembra 1944.
Narodni heroji Prve proleterske brigade
Od oko 22.000 boraca koliko je, za tri i po godine rata, prošlo kroz redove Prve proleterske udarne brigade njih 83 proglašeno je za narodne heroje:
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/sh/thumb/0/0f/Zastava_prve_brigade.jpg/200px-Zastava_prve_brigade.jpg)
|
|
|
Priznanja i odlikovanja
Odlikovana je Ordenom narodnog oslobođenja, Ordenom partizanske zvezde, Ordenom bratstva i jedinstva i Ordenom zasluga za narod. Povodom petnaestogodišnjice bitke na Sutjesci, juna 1958. godine, odlikovana je i Ordenom narodnog heroja.
Mirko Tepavac, borac vojvođanske brigade, u svojoj knjizi ostavio je sledeće upečatljivo svedočanstvo o ratnom susretu sa prvom proleterskom, u istočnoj Bosni jula 1943. godine, noć uoči napada na Zvornik:
"Prva proleterska" nalazi se na prilazima Zvorniku, kojeg će te noći napasti. Jedan vojvođanski bataljon obezbeđuje cestu iz pravca Tuzle, dok se "proleteri" odmore i pripreme za noćni napad. Proletere smo sreli već nekoliko nedelja pre toga u zajedničkim borbama za Srebrenicu i Vlasenicu. Bili su radikalno proređeni posle teških borbi, posle tek završene Pete ofanzive, ali izvrsno uvežbani, disciplinovani i maksimalno naoružani. Ne verujem da je ikad do tada igde postojala takva organizovana partizanska vojska (ni kod nas, ni bilo gde). Ali glavna njihova prednost bila je moderan, efikasan, maštovit način ratovanja. Možda naši vojvođanski borci nisu, pojedinačno uzevši, bili mnogo manje hrabri - imali su već dosta ratnog iskustva - ali je Prvu proletersku odlikovalo takvo ratno majstorstvo koje je preraslo u neku vrstu kolektivne ratničke uigranosti štabova i boraca. Komande su se više podrazumevale nego glasno izricale. Sve što može da učini oružje - nije morao borac. Svaki se cilj merio veličinom žrtava koje treba podneti, što je pre svega bila zasluga legendarnog proleterskog komandanta Koče Popovića.
Dakle, tog dana popodne, pojavila se pred položajima Vojvođanskog bataljona, sa kojim sam se tada, kao član Štaba brigade, nalazio na zadatku, grupa tenkova iz pravca Tuzle, lako je prešla tek prokopani i minirani put, koji smo smatrali neprolaznim, i uputila se prema našem položaju, na kosi gde smo se rasporedili po rovovima. Izdržali smo sve dok tenkovi nisu "opkoračili" rovove i počeli, u stvari, da gaze iznad nas. Protivtenkovske bombe doduše nismo imali, ali nismo imali ni dovoljno iskustva u neposrednoj borbi protiv njih. "Povukli" smo se (blago rečeno) prema Proleterima, dok su tenkovi zastali na zauzetoj uzvišici čekajući da pristigne pešadija.
U jednoj šumovitoj udolini, nekoliko stotina metara dalje prema Zvorniku, oveća skupina boraca Prve proleterske zaneseno je pratila predstavu Pozorišta narodnog oslobođenja (sećam se živo improvizovane pozornice i aplauza koji je često propraćao predstavu). Potražio sam komandanta i ubrzo se našao pred Kočom Popovićem koji se, za divno čudo, čak i setio da me je već video 1941. godine u Srbiji. Primio je, bez mnogo uzbuđenja, obaveštenje da smo se povukli pred tenkovima i pozvao jednog komandanta bataljona da mu izloži situaciju. Čim je komandant bataljona čuo i razumeo o čemu se radi, naredio je da se sa priredbe povuče njegova prva četa. (Samo jedna četa, pitao sam se iznenađeno?) Brzo prikupljena, četa je krenula tamo odakle se povukao čitav naš, doduše već desetkovan, bataljon! Izrazio sam nevericu da će takvo pojačanje biti dovoljno, a dobio još neverovatniji odgovor: "A, ne idemo mi kao vaše pojačanje; mi ćemo preuzeti položaj! Zvaćemo vas ako zatreba... samo vi prikupite svoje borce i ostanite na priredbi".
Hitro i vešto kolona proletera u hodu se raspoređivala, borci su već pripremali velike protivtenkovske bombe i slagali ih u torbice, a jedan, valjda najmlađi među njima, rekao je, misleći da ne čujemo, "B'em ti ove Vojvođane, zbog njih nas sada dižu sa priredbe, kad je najlepše!". Desetak minuta kasnije čula se žestoka paljba i više uzastopnih eksplozija tenkovskih topova i protivtenkovskih bombi. Tenkovi su se povukli, a proleterska pešadija nije ni žurila da zauzme položaj kada su ga tenkovi napustili. Jedan je goreo!
"Pustite Vojvođane da se odmore i dajte im nešto da pojedu", naredio je Koča Popović.[13]
– Mirko Tepavac, Moj drugi svetski rat i mir
Nasleđe
- Prva borba brigade, kod sela Gaočića i Mioča, 22. decembra 1941. godine, nekada se slavila kao dan Jugoslovenske narodne armije.
- Ulica proleterskih brigada u Beogradu, kojom su se delovi Prve proleterske brigade probijali prilikom oslobođenja Beograda[14], od 1997-me godine se zove Krunska ulica.
- Osnovna škola "Stari Grad"[15] u Beogradu na istoimenoj opštini je od osnivanja 1961.ve do školske 1993-94.te nosila ime "Prva Proleterska Brigada".
- Osnivač je bila Skupština opštine Stari grad, a kum Udruženje boraca Prve proleterske brigade – beogradska sekcija. Šest ratnih bataljona prve proleterske brigade, tada dobija sedmi – mirnodopski bataljon pionira nove škole.
- Škola dobija naziv "Prva proleterska brigada" a pionirski odred "Sedmi bataljon Prve proleterske brigade". Lice škole simbolično ozelenjava sedam platana, a pionirski odred stasava pod zastavom sa lentom dobijenom od boraca kao znamen. Škola je sarađivala sa kasarnom "4. juli", koja je negovala tradiciju ratne Prve proleterske brigade, a svečano i reprezentativno obeležavan je Dan škole i Prve proleterske brigade, Dan JNA 22. decembar.
- Danas se u Rudom nekadašnja Ulica Prve proleterske brigade zove Ulica đenerala Draže.
Literatura
![]() | Portal NOB Segment isključivo posvećen Narodnooslobodilačkoj borbi. |
- Narodni heroji Jugoslavije, „Mladost“, Beograd 1975. godina
- Miloš Vuksanović Prva proleterska brigada; "Narodna knjiga" Beograd, "Pobjeda" Titograd; 1981. godina
- Prva proleterska - ilustrovana monografija, "Globus" Zagreb, 1984. godina
Reference
- ↑ https://znaci.org/dokument.php?br=5436
- ↑ B. Petranović, Istoriografija i revolucija, Beograd, 1984, 479.
- ↑ Tito između Hitlera i Staljina
- ↑ 4,0 4,1 Izvještaj štaba Prve proleterske brigade od 6. juna 1942 god. Vrhovnom štabu NOP i DV Jugoslavije o pokretima i akcijama brigade i o situaciji u istočnoj Hercegovini za vrijeme Treće neprijateljske ofanzive
- ↑ https://partizansko.info/partizan/husref-h-cisic/
- ↑ https://znaci.org/00001/11_2_1.pdf
- ↑ https://znaci.org/dogadjaj.php?br=7643
- ↑ Još jednom na Sutjesci
- ↑ 9,0 9,1 Filip Švarm, Smrt fašizmu – sloboda narodu
- ↑ https://znaci.org/00001/54_152.htm
- ↑ Koča Popović, čovek 20. veka
- ↑ Prva proleterska: ilustrovana monografija (str. 143), Beograd 1984.
- ↑ Mirko Tepavac: MOJ DRUGI SVETSKI RAT I MIR
- ↑ Миле Максимовић, „Од Авале до палате 'Албанија“, Прва пролетерска бригада. Сећања бораца, (ур. Вељко Миладиновић), I-IV, Београд, 1986, стр. III/302.
- ↑ „Archive copy”. Arhivirano iz originala na datum 2015-07-16. Pristupljeno 2015-07-16.
Vanjske veze
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/15px-Commons-logo.svg.png)
- 1. proleterska udarna brigada (znaci.org)
- Prva proleterska - ilustrovana monografija
- Prva proleterska brigada - sećanja boraca (knjiga 2)
- p
- r
- u
od formiranja
- 1. proleterska brigada
- 2. proleterska (srpska) brigada
- 3. proleterska (sandžačka) brigada
- 4. proleterska (crnogorska) brigada
- 5. proleterska (crnogorska) brigada
![Crvena zvezda petokraka sa srpom i čekićem bila je oznaka boraca Proleterskih brigada](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/Hammer_and_Sickle_Red_Star_with_Glow.svg/50px-Hammer_and_Sickle_Red_Star_with_Glow.svg.png)
u toku rata
posle rata