Nadwórna
![]() Kościół pw. Wniebowzięcia NMP | |||||
| |||||
Państwo |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Obwód | |||||
Rejon | |||||
Data założenia | przed 1589 | ||||
Prawa miejskie | 1591 | ||||
Powierzchnia | 25,53 km² | ||||
Wysokość | 427 m n.p.m. | ||||
Populacja (2022) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Nr kierunkowy | +380 3475 | ||||
Kod pocztowy | 78400 – 78409 | ||||
Położenie na mapie obwodu iwanofrankiwskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Ukrainy ![]() | |||||
![]() | |||||
| |||||
Strona internetowa |
Nadwórna (daw. Nadworna[2], ukr. Надвірна, jid. נאַדוואָרנאַ, ros. Надворная, Nadwirna) – miasto na zachodniej Ukrainie, w obwodzie iwanofrankowskim, stolica rejonu nadwórniańskiego. Historycznie leży na pograniczu Huculszczyzny i Pokucia, w Galicji Wschodniej.
Według danych na 2022 miasto było zamieszkane przez 22 504 osób[3].
Geografia
Miasto leży na prawym brzegu rzeki Bystrzycy Nadwórniańskiej, u podnóża Ukraińskich Karpat. Jest podzielone na dwie części przez rzeczkę Strymbę.
Na północny wschód od Nadwórnej znajdują się wsie Nazawizów i Przerośl, na południowy wschód Majdan Górny i Krasna, na południe Strymba i Łojowa, na zachód Bitków, na północny zachód Mołotków, na północ Hwozd, na południowy zachód Pniów i Pasieczna.
Nazwa
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/%D0%A0%D1%83%D1%97%D0%BD%D0%B8_%D1%86%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96.jpg/220px-%D0%A0%D1%83%D1%97%D0%BD%D0%B8_%D1%86%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96.jpg)
Według historyka R. Gandziuk nazwa Nadwórna pochodzi od ludności służebnej obsługującej dwór. Jego zdaniem nie mógł to być zamek w Pniowie, ponieważ jest zbyt daleko (2 km). Sugeruje on inny budynek fortyfikacyjny, którego ruiny zachowały się w parku miejskim. Najprawdopodobniej była to placówka chroniąca okolicznych mieszkańców podczas wrogich ataków. Badacz nie uważa też założycieli miasta za rodzinę Kuropatwów lub Potockich[potrzebny przypis].
Inni historycy przypuszczają, że nazwa miasta pochodzi od nazwy rzeki Worona, która zaczyna się w pobliżu Nadwórnej (miasto nad Woroną, ukr. misto nad Woronoju)[potrzebny przypis].
Autorzy „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego” uważali, że Nadwórna wzięła swoją nazwę od służby nadwornej możnych Potockich[2]:
...Nazwisko Nadworna pochodzi od licznej służby nadwornej możnych Potockich, która w zamku, nie mająс miejsca, około tego w pryrządzonych domach została osadzona, z których później miasteczko powstało...
Historia
![]() | Ta sekcja od 2020-05 wymaga zweryfikowania podanych informacji. Należy podać wiarygodne źródła w formie przypisów bibliograficznych. Część lub nawet wszystkie informacje w sekcji mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte. Sprawdź w źródłach: Encyklopedia PWN • Google Books • Google Scholar • Federacja Bibliotek Cyfrowych • BazHum • BazTech • RCIN • Internet Archive (texts / inlibrary) Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji. |
Z tym tematem związana jest kategoria: Historia Nadwórnej.
Prehistoria
Ślady pobytu człowieka na terenie obecnego miasta Nadwórna, potwierdzone badaniami archeologicznymi, sięgają drugiego tysiąclecia p.n.e. Osadę z epoki brązu odkryto na wzgórzu, na którym zbudowano pniowski zamek. Z powodu braku źródeł nie można dokładnie ustalić, jakie plemiona żyły w okolicy.
XVI–XX wiek
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Nadvirna_%281909%29.jpg/220px-Nadvirna_%281909%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Nadworna_%28Galizien%29.jpg/220px-Nadworna_%28Galizien%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Nadvirna_%281914%29.jpg/220px-Nadvirna_%281914%29.jpg)
Pierwsza wzmianka o Nadwórnej pochodzi z 1589 z dokumentu złożonym w sądzie przez M. Kuropatwę. Odnosił się on do ataku Tatarów na Galicję, podczas którego doszło do zniszczenia jego mienia we wsiach Pniów, Bitków i Nadwórna.
W ostatnich latach historycy odkryli dokumenty archiwalne, które wspominał o Nadwórnej w 1578[4], jednak dane te nadal wymagają szczegółowej weryfikacji.
W 1591 Nadwórna została lokowana na prawie magdeburskim.
Od czasów księstwa halicko-wołyńskiego przez Nadwórną przebiegał szlak handlowy. Herb rodziny Kuropatwów przedstawiał tarczę na niebieskim tle, z podkową odwróconą do góry nogami, na środku której znajdował się krzyż. Nad tarczą, na koronie umieszczonej nad hełmem rycerza z opuszczonym daszkiem, znajdował się jastrząb obrócony w prawo względem tarczy ze skrzydłami podniesionymi do lotu. Od XVI wieku herb ten był używany jako herb Nadwórnej.
W sierpniu 1589 tatarskie wojsko niespodziewanie zaatakowało Karpaty. Wspomniany protest M. Koropatwy nie powiedział, czy Nadwórna została zniszczona, ale w latach 1589–1595 nie była wymieniana w dokumentach archiwalnych, co oznacza, że mogła zostać spalona. W 1596 miasto zostało odbudowane.
W 1601 w Nadwórnej wybudowano ratusz, w którym mieściła się administracja. W mieście utworzono dwie kolegia: ławę i radę złożoną z wybranych urzędników państwowych, którzy pełnili funkcje administracyjne i sądowe.
W 1648 w regionie karpackim doszło do buntu polskiej szlachty. Mikołaj Kuropatwa dowodził jednostką walczącą z buntownikami. Jesienią 1648 zamek w Pniowie odparł dwutygodniowe oblężenie Kozaków Chmielnickiego pod dowództwem Maksyma Krzywonosa.
W XVII wieku Nadwórna stało się ważnym ośrodkiem gospodarczym i znaczącym ośrodkiem rzemiosła. Początkowo duży rozwój zyskały zawody budowlane (konieczna była przebudowa miasta po częstych najazdach tatarskich). Później rozwinęło się także kuśnierstwo, garbarstwo, krawiectwo i bednarstwo.
Od XVII do XVIII wieku miasto stawało się centrum handlu. Na początku XVII wieku kupcy z Węgier zaczęli podróżować przez Nadwórną. Co roku odbywały się dwa jarmarki i cotygodniowe aukcje.
Hrabia Ignacy Cetner (1728–1787) założył pod Nadwórną plantację tytoniu i eksploatował złoża solne, oraz sprowadził kolonistów niemieckich.
Od 1805 w mieście działała administracja izby. Głównym organem była rada, a naczelnik kierował teraz tylko sądem miejskim.
Austriacki arcyksiążę Jan Habsburg w 1846 kupił majątek w Nadwórnej[5].
W 1843 w Nadwórnej zbudowano jedną z największych fabryk maszyn piekarniczych. W 1870 uruchomiono fabrykę zapałek Simona Hubnera i browar Wilhelma Buchmillera, a w 1877 tartak.
W XIX wieku powstała linia kolejowa łącząca Worochtę – Delatyn – Kołomyję oraz Lwów – Stanisławów – Czerniowce, ze stacją Nadwórna. Wydarzenia te spowodowały znaczny rozwój miasta.
I wojna światowa i dwudziestolecie międzywojenne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D0%BB%2C_%D0%BC._%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D1%80%D0%BD%D0%B0%2C_1929_%D1%80.jpg/220px-%D0%97%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%B2%D0%BE%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D0%BB%2C_%D0%BC._%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D1%80%D0%BD%D0%B0%2C_1929_%D1%80.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Nadvirna_%281929%29.jpg/220px-Nadvirna_%281929%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/POL_Nadw%C3%B3rna_COA.svg/220px-POL_Nadw%C3%B3rna_COA.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Nadvirna_%281932%29.jpg/220px-Nadvirna_%281932%29.jpg)
Zobacz też: Nosorożec włochaty ze Staruni.
Nadwórna była celem taktycznym II Brygady Legionów Polskich podczas bitwy pod Rafajłową. W zimie 1914 nowo sformowana polska brygada stawiała czoła armii carskiej, która po pokonaniu Austriaków planowała przełęczami karpackimi ruszyć na Węgry. Ramię w ramię z Polakami stanęli do walki także i miejscowi Huculi – oddział kapitana Edwarda Szerauca[6], który stanowił zalążek późniejszego 49 Huculskiego pułku strzelców.
W II Rzeczypospolitej miasto było stolicą powiatu nadwóriańskiego w województwie stanisławowskim.
W okolicznej wsi Starunia w 1929 odkryto w pokładach wosku ziemnego (ozokerytu) zachowanego niemal w całości nosorożca włochatego, to unikatowe, jedyne tego typu znalezisko na świecie jest obecnie przechowywane w Krakowskim Muzeum Przyrodniczym. Ogółem w okresie od 1907 do 1932 na terenie wsi znaleziono pozostałości czterech nosorożców i jednego mamuta. Mamut oraz pierwszy z wydobytych nosorożców włochatych po wojnie wraz z innymi bezcennymi trofeami z dawnego polskiego Muzeum Przyrodniczym im. Dzieduszyckich we Lwowie pozostały we Lwowie (gdzie zostały pierwotnie złożone) i znajdują się tam do dnia dzisiejszego (mamut jako główny eksponat).
II wojna światowa
Zobacz też: Masakra w areszcie w Nadwórnej.
W czerwcu 1941 roku, po rozpoczęciu niemieckiej inwazji na ZSRR, NKWD zamordowało około 80 więźniów z miejscowego aresztu, w tym kobiety i dzieci. Ofiary zabijano m.in. przy użyciu tępych narzędzi[7]. Zwłoki ofiar, spoczywające w zbiorowej mogile nad brzegiem Bystrzycy Nadwórniańskiej, odnaleziono w lipcu 1941 roku[8]. Miasto zostało zdobyte przez wojska radzieckie 26 lipca 1944[9].
Podczas okupacji hitlerowskiej, w kwietniu 1942 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców. Przebywało w nim około 3600 osób. 24 października 1942 roku Niemcy ostatecznie zlikwidowali getto. Żydów wywieziono do gett w Stryju i Tarnopolu, zabito wielu na miejscu[10].
W wyniku włączenia południowo-wschodnich obszarów II Rzeczypospolitej do Związku Radzieckiego polscy mieszkańcy Nadwórnej zostali przymusowo wysiedleni ze swoich majątków i przesiedleni głównie do Prudnika i jego okolic na Górnym Śląsku, oraz częściowo do Opola[11][12].
Zabytki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D1%80%D0%BD%D0%B0_-_%D0%93%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BF%D0%B8%2C_29-1.jpg/220px-%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B2%D1%96%D1%80%D0%BD%D0%B0_-_%D0%93%D0%B5%D1%82%D1%8C%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D0%BF%D0%B8%2C_29-1.jpg)
- ruiny zamku[13] w Pniowie, gdzie zachowały się: ruiny murów, baszty oraz brama wjazdowa. Tutejszy pniowski zamek wzniósł w drugiej połowie XVI wieku stolnik halicki, Paweł Kuropatwa, jako rezydencję dla swojej rodziny. Zamek, choć nadwątlony przez okolicznych zbójników Hrynia Kardasza w 1621, oparł się Kozakom Chmielnickiego w 1648 r. oraz wojskom tureckim w 1676 r. W XVIII w. opuszczony, stopniowo popadł w ruinę. Obecnie pozostałe ruiny zamku ulegają dalszej degradacji, w czerwcu 2010 zawaliła się kolejna z baszt kątowych. Zamek pniowski miał ponoć podziemne połączenie z Nadwórną.
- gmach starostwa powiatowego.
Oświata
Na terenie Nadwórnej działa: 4 szkoły średnie, liceum fizyki i matematyki, szkoła z internatem[14], 7 przedszkoli, szkoła zawodowa nr 11, kolegium, dział korespondencji Ukraińskiego Instytutu Finansowo-Gospodarczego, szkoły muzyczne i artystyczne i karpackie liceum sportowo-wojskowe.
Kultura
Od 1995 w Nadwórnej funkcjonuje Muzeum Historii Rejonu Nadwórniańskiego (Музей історії Надвірнянщини).
Religia
Na terenie miasta znajduje się rzymskokatolicka parafia pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny[15], należąca do archidiecezji lwowskiej oraz do dekanatu iwano-frankowskiego. Została ona erygowana w 1499. Kościół parafialny został zbudowany w 1599, a następnie rozbudowany w 1937. Konsekracja świątyni odbyła się w 1838.
Judaica
Historia osiedlania się Żydów w Nadwórnej sięga roku 1765, miejscowość dobrze znana jest również dziś w środowisku pobożnych chasydów, a to dzięki kontynuatorom dynastii cadyków nadwórnieńskich żyjących obecnie w Izraelu. Według spisu ludności z roku 1880, na ogólną liczbę 6552 mieszkańców, 4182 (tj. 64%) stanowili Żydzi. W roku 1890, na ogólną liczbę 7227 mieszkańców, 3618 (50%) Żydów, natomiast w roku 1921, na liczbę 6062 mieszkańców, było 2042 (34%) Żydów. Od roku 1942 rozpoczęły się na szeroką skalę morderstwa popełniane przez hitlerowców na osobach narodowości żydowskiej, wielu Żydów trafiło wówczas do getta utworzonego w mieście, natomiast pozostali zostali zgładzeni w obozie koncentracyjnym w Bełżcu.
Sport
W latach 1927–1939 w mieście działał polski klub piłkarski Bystrzyca Nadwórna. Współcześnie siedzibę ma tu klub Beskyd Nadwórna.
Osoby związane z miastem
Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Nadwórną.
- Zygmunt Antkowiak – polski historyk, polonista i dziennikarz,
- Karol Bauer – polski botanik i architekt zieleni działający we Lwowie,
- Jan Bełtowski – lekarz, dyrektor szpitala w Nadwórnej w II RP
- Adam Bidziński – generał brygady pilot Wojska Polskiego.
- Teodor Cais – urzędnik w okresie II RP, wicestarosta powiatu nadwórniańskiego, działacz społeczny
- Roman Korban – polski lekkoatleta średniodystansowiec i trener lekkoatletyczny, mistrz i rekordzista Polski, olimpijczyk,
- Józef Oktawiec – polski działacz socjalistyczny w Galicji, poseł na Sejm II RP II kadencji w 1927,
- Manfred Sakel – polski neurolog i psychiatra,
- Józef Smaczniak – polski ksiądz katolicki, działacz konspiracyjny w czasie II wojny światowej, proboszcz parafii Wniebowzięcia NMP w Nadwórnej,
- Jadwiga Wołoszyńska – polski biolog, specjalistka w zakresie fykologii i hydrobiologii, profesor.
Sprawiedliwi wśród Narodów Świata (ratujący Żydów w Nadwórnej)
- Aniela Barylak - polska chłopka, która po jednej z niemieckich antyżydowskich "akcji" wzięła na wychowanie osieroconą żydowską dziewczynkę Jafę Einhorn[16],
- Wawrzyniec Bruniany - polski mieszkaniec Nadwórnej, który uratował Josefa Kleinmana, ukrywając go na terenie cegielni[17],
- Fania Dedek (po mężu Bielska) - ukraińska niania, która uratowała swojego podopiecznego, Beniamina Blitzera[18][19].
Współpraca międzynarodowa
Miasto | Kraj | Data podpisania umowy |
---|---|---|
Prudnik | ![]() | 2000 |
Karniów / Krnów (Krnov) | ![]() | 2011 |
Przypisy
- ↑ http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_Сhuselnist.pdf
- ↑ a b Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI – wynik wyszukiwania – DIR [online], dir.icm.edu.pl [dostęp 2020-05-02] .
- ↑ http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_Сhuselnist.pdf (ukr.)
- ↑ WojciechW. Walczak WojciechW., KarolK. Łopatecki KarolK., Stan badań nad wielokulturowym dziedzictwem dawnej Rzeczypospolitej, tom 4, Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy, 1 grudnia 2013, ISBN 978-83-934920-7-7 [dostęp 2020-05-03] (pol.).
- ↑ J.T.J.T. Petrus J.T.J.T., Kościół parafialny p. w. Wniebowzięcia Najświętszej Panny Marii w Nadwórnej, s. 95 .
- ↑ Aleksander Smoliński, Ciekawe dzieje barwy 49 Huculskiego Pułku Strzelców z lat 1937–1939.
- ↑ Krzysztof Popiński, Aleksandr Kokurin, Aleksandr Gurjanow: Drogi śmierci. Ewakuacja więzień sowieckich z Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej w czerwcu i lipcu 1941. Warszawa: Wydawnictwo „Karta”, 1995, s. 14. ISBN 83-900676-9-2.
- ↑ Jerzy Węgierski: Lwów pod okupacją sowiecką 1939–1941. Warszawa: Editions Spotkania, 1991, s. 278. ISBN 83-85195-15-7.
- ↑ ВОВ-60 – Сводки. victory.mil.ru. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-08-10)]..
- ↑ Geoffrey P.G.P. Megargee Geoffrey P.G.P. (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 811 .
- ↑ Moje kresy. Nadwórna – brama Gorganów [online], nto.pl, 2 października 2010 [dostęp 2019-04-22] (pol.).
- ↑ Prudnik nadal wspiera Ukraińców z partnerskiej Nadwórnej [online], Onet Opole, 17 marca 2015 [dostęp 2019-04-22] (pol.).
- ↑ Pniów. [dostęp 2013-08-27].
- ↑ ПВСЛІ – Івано-Франківська область. ІСУО [online], if.isuo.org [dostęp 2020-05-02] .
- ↑ Nadwórna [online], www.rkc.lviv.ua [dostęp 2018-11-19] .
- ↑ Barylak Aniela. collections.yadvashem.org. [dostęp 2024-07-23]. (ang.).
- ↑ Bruniany Wawrzyniec. collections.yadvashem.org. [dostęp 2024-07-23]. (ang.).
- ↑ Bielska Fruma (Dedek). collections.yadvashem.org. [dostęp 2024-07-23]. (ang.).
- ↑ БЕЛЬСЬКА (ДЕДЕК) ФАНЯ. righteous.jew.org.ua. [dostęp 2024-07-23]. (ukr.).
Linki zewnętrzne
- Nadwórna, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce – Netreba, Warszawa 1885, s. 866 .
- Nadworna, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska, Warszawa 1902, s. 367 .
- Zamek w Pniowie
- Zdjęcia z Pniowa k. Nadwórnej
- Historia Nadwórnej w j. ukraińskim. incity.ac. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-10-13)].
- Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona
- p
- d
- e
- Siedziba hromady: Nadwórna
Wsie |
|
---|
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Nadwórna
Przynależność wojewódzka |
|
---|---|
Miasta / Prawa miejskie (1920–34 →) | |
Miasteczka (1920–34) | |
Gminy miejskie (1920–39 →) |
|
Gminy wiejskie zbiorowe (1934–39 →) |
|
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Stanisławów
Przynależność wojewódzka |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Miasta / Prawa miejskie (1920–34 →) |
| ||||
Miasteczka (1920–34) |
| ||||
Gminy miejskie (1920–39 →) |
| ||||
Gminy wiejskie zbiorowe (1934–39 →) |
| ||||
Gminy (← 1941–44 →) |
|
- p
- d
- e